ءبىراز بولدى، دەپۋتاتتار ە.باپي جانە م.ابەنوۆتار قمدب ءوز ىشىندە ءدىني راديكاليزممەن نەگە كۇرەسپەيدى، نەگە قول قۋسىرىپ قاراپ وتىر دەگەندەي تالاپتار قويا باستادى...

بۇل قانشالىقتى شىندىق؟

ءبىر جاعىنان، قمدب قوعامدىق ۇيىم بولعانىمەن، ول ۇيىم قازاق قوعامىمەن تىكەلەي جۇمىس جاسايتىن ۇيىم.

ەندەشە، ول قر سياقتى ۋنيتارلى مەملەكەت نەگىزىن قۇرايتىن قازاق حالقىنىڭ مۇددەسىن قورعاۋعا، سول ارقىلى مەملەكەت مۇددەسىنە قارسى كەلمەۋگە مىندەتتى.

ياعني، قمدب قانشاما «مەملەكەتتەن بولەك» ستاتۋسىنا يە بولماسىن، ءبىر-ءبىرىنىڭ شارۋاسىنا ارالاسپاسىن دەسەك تە - قوعام ماسەلەسىنە كەلگەندە مەملەكەت پەن قمدب ارەكەتى توقايلاسىپ قالادى - ونى جاسىرۋ، جىلى جاۋىپ قويۋ مۇمكىن ەمەس...

ەندى، مەملەكەتكە، قوعامعا، ۇلتقا ءدىن تاراپىنان ەكسترەميستىك شابۋىل كۇشەيگەن تۇستا، نەبىر راديكالدى ءدىنشىل ەلەمەنتتەر كوبەيگەن تۇستا - ونىمەن تەك دەپۋتاتتار، بيلىك، نە قوعام كۇرەسىپ قويماي، وعان قمدب دە اتسالىسۋى كەرەك دەگەن تالاپتىڭ پايدا بولۋى ابدەن زاڭدى.

ءيا، وسى كەزدە قوعام راديكالدارعا اشىق قارسى تۇرۋدا.

مەملەكەت تە ءوز مۇمكىندىگىنە ساي «كۇرەس تەتىكتەرىن» ىسكە قوسىپ، ۇلتتىق بولمىستى اياققا تاپتاۋشى «دىنشىلدەرگە» جازا قولدانا باستادى...

ال، بىراق، وسى كەزدە قمدب راديكاليزممەن جانە قاپتاپ كەتكەن «تيك-توك ۇستازدارمەن» قالاي كۇرەسۋ جولىن تابا الماي، تەك «شامامىز كەلگەنشە تارتىپكە شاقىرامىز» دەپ قانا قويدى...

بۇل - قمدب شاراسىز جاعدايعا تاپ بولدى دەگەندى بىلدىرەتىن بەلگى.

نەگە؟

سەبەبى، وسىعان دەيىن، اتى اتالعان «تيك-توك ۇستازداردىڭ» ءبارى دە «ورتاق ءدىنىمىز ءۇشىن» دەگەن ۇران اياسىندا - بىراق، ارقايسىسى ءار پوزيتسيادا بولسا دا - ءبىر شەپتەن (فرونتتان دەلىك) تابىلۋشى ەدى.

بۇعان سەبەپ، قمدب دا، «ۇستازدار» دا باستى ورىنعا «قاسيەتتى ءدىن» ۇعىمىن العا شىعارىپ، «ۇلتتىق بولمىس»، «قازاق مادەنيەتى مەن ونەرى»، «ۇلتتىق مەملەكەت» ۇعىمدارىن سونىڭ ء(دىن تۇتاستىعى) كولەڭكەسىندە قالدىرۋمەن كەلدى...

«ءدىن ءۇشىن ءدىن ماڭىزدى» دەگەن قاعيدانى باسشىلىققا الدى.

ال، بۇل سوناۋ حاليفات زامانىندا پايدا بولعان، ءدىننىڭ حاليفاتپەن بىرگە ءورىسىن كەڭەيتۋ سوعىستارى كەزىندە قاتاڭ قولدانىلعان ەرەجە ەمەس پە ەدى؟!

مىنە، وسى «كونە ەرەجەنىڭ» ءبىزدىڭ ەلدە «ەكىنشى تىنىسى» اشىلىپ، جاندانا باستادى...

سەبەبى، جاڭا زامانعا ساي ءدىندى ەش قايشىلىقسىز ۇلت مادەنيەتىنە، عىلىم مەن بىلىمگە سايكەستەندىرۋ ءۇشىن، ءدىندى جاڭا زامانعا بەيىمدەۋ ءۇشىن وتە مول ءبىلىم قاجەت، اقىل-وي قاجەت.

وسى قاسيەتتەر ءبىزدىڭ بارلىق «باعىتتارداعى» ءدىن وكىلدەرىنىڭ، ياعني، ءدىني ەليتانىڭ بويىنان تابىلمادى...

ول تۇسىنىكتى دە - بىزدەگى ءدىني ءبىلىم زايىرلى عىلىم-بىلىممەن تولىقپادى...

«ءدىني ءبىلىمنىڭ» ءوزى ءدىندى «ءبىلىم» دەۋمەن شەكتەلىپ قالدى.

وندايدا دىندە قانداي رەفورما بولۋى مۇمكىن؟

مۇمكىن ەمەس.

سوندىقتان، بىزدەگى ءدىني ۋاعىز «ءدىن ەشقاشان وزگەرمەيدى، اۋەلدەن قۇدايدان كەلگەن جارلىق سولاي» دەگەن بۇرىنعى ورتادوكستى قاعيدانى قايتالاۋمەن شەكتەلدى...

ال، تاريحا ءدىننىڭ زامانعا ساي وزگەرۋى قالىپتى قۇبىلىس. مىسالى، يسلامنىڭ وزىندە كوپتەگەن اعىمداردىڭ پايدا بولۋى دا وسىنى بىلدىرەدى.

تىپتەن، ءدىن ورتالىعى سانالاتىن ەلدەر دە ەرەجەلەرىن وزگەرتىپ جاتسا دا، ءبىزدىڭ ءدىن ءبىر زاماندارداعى ەرەجەلەرگە جابىسىپ، قاتتى دا قالدى...

ءسىرا، حالقىمىزدىڭ كونبىستىگى، سەنگىشتىگى، اشىقتىعى وسىعان سەبەپ بولدى ما ەكەن، مۇمكىن...

مىنە، ءسويتىپ، وسىعان دەيىن «قازاق داستۇرىنە اشىق قارسى» توپ پەن قمدب «ءبىر كويلەكتىڭ ەكى جەڭىندەي» ەش قيىنشىلىقسىز، ءۇنسىز ساباقتاسىپ قىزمەت ەتتى، ۋاعىزىن ايتتى...

قمدب «سالت-ءداستۇر تۋرالى» كىتاپ جازىپ، وندا دا قازاق ءداستۇرىنىڭ بارلىق نەگىزدەرىن تەك دىنگە تىرەپ، وسى ارقىلى راديكالداردىڭ قولىنا سۋ بۇركىدى دەسە بولادى...

ەندى جاعداي ءبىرشاما ۋشىقتى. حالىقتىڭ كوزى اقپارات زامانىندا تەز اشىلادى - حالىق دىنشىلدەرگە «قولايسىز سۇراقتار» قويا باستادى...

بۇعان جاۋاپتان قمدب باسىن الىپ قاشتى، ال، جاۋاپتى «تيك-توك ۇستازدار» بەرۋگە ءماجبۇر بولدى.

ال، ولاردىڭ نە جاۋاپ بەرەرى ءاۋ باستان بەلگىلى - باياعى سول ورتاعاسىرلىق اۋەن، دەماگوگيا مەن دوگما، قيسىنسىز الگوگيكالىق تۇجىرىمدار، قازاق تاريحىن كەلتە قايىرۋ، ونىڭ داستۇرلەرىن وزگە ەلدەردىڭ سالتىمەن شاتاستىرۋ جانە ت.ت.

بىراق، بۇلاردىڭ ءدىني ۋاعىزداردىڭ جولى بولمادى - ول مەملەكەتىمىزدىڭ عىلىمعا دەن قويۋ قاجەتتىلىگىمەن، جاستاردى بىلىمگە شاقىرۋىمەن، حالىقتىڭ ۇلتتىق ساناسىنىڭ ورلەۋىمەن قاباتتاسا كەلدى دە، ءدىن دوگماسىنا قارسىلىق پايدا بولدى.

ءدىندى زامانعا ساي وزگەرىستەرگە شاقىرۋ ورىن الدى...

ال، ول «وزگەرىستەرگە» قمدب دايىن ەمەس بولسا، راديكاليزم - تۇبەگەيلى قارسى.

مىنە، وسىدان كەلىپ، ءبىز قازىرگى كۇردەلى ءدىني احۋالعا تاپ بولىپ وتىرمىز:

قمدب - قاۋقارسىز كۇيدە.

اسىرەدىنشىلدەر - امالسىز بۇيىعى (استىرتىن) كۇيگە كوشتى.

ەندى، وسى تىعىرىقتان شىعار جول بار ما؟

بار. ول - ۇلتتىق مەملەكەتتى ۇلتتىق سالت-داستۇرگە نەگىزدەپ قۇرۋ.

تاريحتا دىندەر الماسادى،

ال، ۇلتتىق مادەنيەت - ەشقاشان!

ءابدىراشيت باكىرۇلى

Abai.kz