قازاقستان ەرتەڭ كادر تاپشىلىعىنا ۇرىنادى. بۇل – بولجام ەمەس، اشىق ايتىلعان شىندىق. مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ ەلدە ەڭبەك كۇشى جەتىسپەيتىنىن، بىلىكتى مامانعا سۇرانىس ارتا بەرەتىنىن بىرنەشە مارتە ەسكەرتتى. عىلىم مەن بىلىمگە سۇيەنبەگەن ەلدىڭ بولاشاعى بۇلىڭعىر ەكەنىن دە ناقتى ايتتى. سونىمەن قاتار پرەزيدەنت شەتەلدەگى قازاقتاردى تاريحي وتانىنا قايتارۋ – قاسيەتتى پارىز ەكەنىن اتاپ ءوتتى. بىراق وسى ساياسات نەگە تولىق جۇزەگە اسپاي وتىر؟

بۇگىندە ەلىمىزدە پارادوكس قالىپتاستى. ءبىر جاعىنان، «كادر جەتىسپەيدى» دەيمىز. ەكىنشى جاعىنان، دايىن كادردى قابىلداي الماي وتىرمىز. ءبىر جاعىنان، «قانداستار كەلسىن» دەيمىز. ەكىنشى جاعىنان، كەلگەنىن ءتۇرلى كەدەرگىلەرمەن كەرى قايتارۋعا ماجبۇرلەيمىز. بۇل – كەزدەيسوق سايكەسسىزدىك ەمەس، جۇيەلى كەمشىلىك.

بۇگىن الەمدە جاڭا ءۇردىس قالىپتاسىپ كەلەدى: دامىعان ەلدەر باسقا مەملەكەتتەردەن بىلىكتى مامانداردى تارتۋعا كوشتى. ءتىلى باسقا، ءدىلى باسقا، ءتىپتى مادەنيەتى بولەك بولسا دا، كاسىبي مامان بولسا – قۇشاق جايا قارسى الادى. بۇل – جاھاندىق باسەكە تالابى. بىراق ءبىز وسى ۇدەرىستە ءوز قانداستارىمىزدى ەكىنشى ورىنعا ىسىرىپ قويعان جوقپىز با؟

شەتەلدىك مامان ۋاقىتشا كەلەدى. ول ءوز تاعدىرىن قازاقستانمەن بايلانىستىرمايدى. قاجەت كەزدە كەتىپ قالادى. ال قانداستار شە؟ ولار ءوز بولاشاعىن وسى ەلمەن بايلانىستىرادى. تاۋەلسىزدىك العالى بەرى وزگە ۇلت وكىلدەرى تاريحي وتانىنا ۇدەرە كوشىپ جاتقاندا، قازاقتار كەرىسىنشە قازاق ەلىنە قاراي اعىلدى. بۇل – كوز الدىمىزدا بولعان شىندىق. بۇدان ساباق الاتىن ۋاقىت جەتتى.

ماسەلەن، قىتايدا ءبىلىم العان قازاق جاستارى – قازاقستان ءۇشىن دايىن كادر. ولار قىتاي جانە اعىلشىن تىلدەرىن مەڭگەرگەن، باسەكەسى جوعارى ورتادا شىڭدالعان، جەتەكشى وقۋ ورىندارىن بىتىرگەن ماماندار. ءبىر ماماندى شەتەلدە دايارلاۋ ءۇشىن ەلىمىز كەمىندە 100 ميلليون تەڭگەدەن ارتىق قاراجات جۇمسايتىنىن ەسكەرسەك، مۇنداي دايىن كادرلاردى ءتيىمدى پايدالانا الماۋ – ۇلكەن ستراتەگيالىق قاتەلىك.

قىتاي ەكونوميكاسىنىڭ بۇگىنگى جەتىستىگى عىلىم مەن ءبىلىمنىڭ، تەحنولوگيا مەن ءوندىرىستىڭ قارقىندى دامۋىنىڭ ناتيجەسى ەكەنى بەلگىلى. الايدا سوڭعى جىلدارى بۇل ەلدە جاڭا ءبىر ءۇردىس بايقالىپ وتىر: جاساندى ينتەللەكت پەن روبوتتاندىرۋدىڭ كەڭىنەن ەنگىزىلۋى، ءوندىرىس پەن قىزمەت كورسەتۋ سالالارىندا اۆتوماتتاندىرۋدىڭ كۇشەيۋى، سونداي-اق جوعارى ءبىلىم العان جاستار سانىنىڭ شامادان تىس ارتۋى ەڭبەك نارىعىندا باسەكەنى كۇرت كۇشەيتتى. سونىڭ سالدارىنان ءتىپتى جوعارى وقۋ ورنىن تامامداعان جاستاردىڭ ءوزى تۇراقتى جۇمىس تابا الماي وتىرعان جاعداي قالىپتاستى. سولاردىڭ ىشىندە مىڭداعان قازاق جاستارى بار. ولاردىڭ الدى قازاقستانعا كەلىپتە جاتىر.

بۇل – قازاقستان ءۇشىن تاريحي مۇمكىندىك. دايىن، كوپتىلدى، باسەكەگە قابىلەتتى كادرلار وزدەرى كەلىپ تۇر. بىراق ءبىز سول مۇمكىندىكتى پايدالانىپ وتىرمىز با؟ وكىنىشكە قاراي، جوق.

قانداستاردىڭ ازاماتتىق الۋى ءۇشىن الدىنان شىعاتىن تالاپتاردىڭ كۇردەلىلىگى كوپشىلىكتى الاڭداتىپ وتىر. اتاپ ايتقاندا، سوتتالماعانى تۋرالى انىقتاما الۋ، بۇرىنعى ازاماتتىعىنان شىعۋ، سونداي-اق قازاق تىلىنەن، قازاقستان تاريحىنان جانە زاڭدارىنان تەست تاپسىرۋ سياقتى تالاپتار بار. ماسەلە – بۇل تالاپتاردىڭ بارلىعىنا بىردەي جاعداي جاسالماعانىندا. مىسالى، قىتاي، تۇركيا، يران سياقتى ەلدەردە قازاق تىلىندە ءبىلىم بەرەتىن مەكتەپ بولماعاندىقتان، ونداعى قانداستار قازاق ءتىلىن جۇيەلى تۇردە وقىماعان. سوعان قاراماستان ولاردان ءتىل، تاريح، زاڭ بويىنشا بىردەي تالاپ قويۋ – ادىلەتتى شەشىم ەمەس. بەيىمدەۋگە ۋاقىت بەرىپ وقىتۋ كەرەك دەيمىز  وعان ولاردىڭ ۆيزا ۋاقىتى نەمەسە قۇجات ۋاقىتى ءوتىپ كەتەدى، سول ءۇشىن كەرى قايتۋعا ءماجبۇر. وسى جاعدايلاردى كورگەن سوڭ كەيبىرىنىڭ اتاجۇرتقا قايتا ورالماستاي كوڭىلى سۋىيدى. مۇنىڭ سالقىنى  سونداعى ەلگە كوشسەم دەگەن وزگە كەلەم دەپ وتىرعان جاستاردى، قانداستاردى ۇركىتەدى. سوندا كىم ۇتادى؟

ونىڭ ۇستىنە، كەيبىر ەلدەردە سوتتالماعانى تۋرالى انىقتاما الۋ ءىس جۇزىندە مۇمكىن ەمەس نەمەسە وتە كۇردەلى. جاس ەرەكشەلىگى دە ەسكەرىلمەيدى. مۇنداي تالاپتار كوشى-قوندى جەڭىلدەتۋ ءۇشىن ەمەس، كەرىسىنشە تەجەپ تۇرعانداي اسەر قالدىرادى. شەتەلدەن كەلگەن قازاق – ميگرانت ەمەس، ول – تاريحي وتانىنا ورالۋشى. الايدا قازىرگى تالاپتار ونى ءوز ەلىندە بوتەنسىتەتىن جاعدايعا جەتكىزىپ وتىر.

قانداستاردى سولتۇستىك وڭىرلەرگە قونىستاندىرۋ ساياساتى دا قايتا قاراۋدى قاجەت ەتەدى. قىتايدان كەلگەن جاستاردىڭ باسىم بولىگى بۇگىنگى زامانعا ساي ماماندىقتاردى يگەرگەن: ءوندىرىستى اۆتوماتتاندىرۋ، اۋىل شارۋاشىلىعىن تسيفرلاندىرۋ، جاڭا تەحنولوگيا، قارجى، ءىت، بيزنەس سياقتى قازاقستانعا اسا قاجەت سالالاردا ءبىلىم العان. بۇل – ەل ەكونوميكاسىن العا سۇيرەيتىن ناقتى كۇش.  كەيبىرىنىڭ ماماندىعى تەك الماتى مەن استانا سياقتى ءىرى ەكونوميكالىق ورتالىقتاردا عانا  سۇرانىسقا يە.

تاعى ءبىر ماڭىزدى جايت – بۇل جاستار جەكە دارا ەمەس. ولاردىڭ اتا-اناسى، باۋىرلارى بار. «سەن عانا كەرەكسىڭ، وزگەسى باسقا وڭىرگە بارسىن» دەۋ – ءومىر شىندىعىنا جاناسپايدى. كوپ جاعدايدا ولار – وتباسىنىڭ جالعىز بالاسى. مۇنداي جاعدايدا اتا-اناسىن تاستاپ، بەيتانىس وڭىرگە كوشۋگە ماجبۇرلەۋ قيسىنسىز. ال بارعىسى كەلسە دە، ول جاقتا ءوز ماماندىعىنا سايكەس جۇمىس جوق، ۇستىنە رەسمي قولدانىستاعى ورىس ءتىلىن تولىق مەڭگەرمەۋى تاعى كەدەرگى بولادى.

وسىنداي شىنايى جاعدايلاردى ەسكەرمەي، ولاردى ماماندىعىنا سايكەس جۇمىس جوق وڭىرلەرگە باعىتتاۋ – كادر ساياساتى ەمەس، كوزبوياۋشىلىق. بۇل – دايىن ماماندى ءتيىمدى پايدالانباۋ عانا ەمەس، ونى بىرتىندەپ جوعالتۋعا الىپ باراتىن شەشىم.

بۇعان قوسا، سولتۇستىك ايماقتارداعى تىلدىك ورتا دا بەيىمدەلۋگە ۇلكەن كەدەرگى كەلتىرەدى. كۇندەلىكتى ومىردە دە، ءىس قاعازدارىندا دا ورىس ءتىلىنىڭ باسىمدىعى ساقتالىپ وتىرعانى جاسىرىن ەمەس. قازاق ءتىلىن تولىق مەڭگەرمەگەن، وزگە تىلدىك ورتادان كەلگەن جاستار ءۇشىن بۇل – قوسىمشا پسيحولوگيالىق جانە الەۋمەتتىك توسقاۋىل. ولار تەك جۇمىس تابۋ ەمەس، قاراپايىم تۇرمىسقا بەيىمدەلۋدىڭ وزىندە قيىندىق كورەدى.

وسىنىڭ ءبارىن ەسكەرمەي، «سولتۇستىككە بارمايدى» دەپ كىنانى قانداستاردىڭ وزىنە اۋدارۋ – ادىلەتسىز. ماسەلە ادامداردا ەمەس، ساياساتتا. ەگەر مەملەكەت شىن مانىندە دايىن كادردى ساقتاپ قالعىسى كەلسە، وندا ەڭ الدىمەن سول كادرعا قولايلى ورتا مەن ناقتى مۇمكىندىك ۇسىنۋى كەرەك.

بۇگىندە ەلگە كەلىپ، قۇجات راسىمدەي الماي، قايتا كەتىپ جاتقان قانداستار از ەمەس. ولاردىڭ اراسىندا بىلىكتى ماماندارمەن قاتار، كاسىپكەرلەر مەن ينۆەستيتسيا اكەلۋگە دايىن ازاماتتار بار. بۇل – جاي عانا كوشى-قون ماسەلەسى ەمەس، ەكونوميكالىق جانە دەموگرافيالىق شىعىن. قانداستار اراسىندا «ەسكى قازاقستاندا كوشى-قون جەڭىل ەدى، قازىر قيىندادى» دەگەن پىكىردىڭ ءجيى ايتىلۋى دا بەكەر ەمەس.

تاريحقا كوز جۇگىرتسەك، 1961–1962 جىلدارى كەڭەس وداعى مەن قىتاي اراسىنداعى قاتىناس شيەلەنىسكەن كەزەڭدە جۇزدەگەن مىڭ قازاق ەش كەدەرگىسىز قازاقستانعا ءوتىپ، بىردەن ازاماتتىق العان. سول كەزدەگى ساياسي جاعدايدىڭ كۇردەلىلىگىنە قاراماستان مۇنداي مۇمكىندىك بولعان. ال بۇگىن تاۋەلسىز مەملەكەت بولا تۇرا، ءوز قانداستارىمىزعا ءتۇرلى اكىمشىلىك كەدەرگىلەردىڭ قويىلۋى ويلاندىرماي قويمايدى.

ماسەلەنىڭ ءتۇپ-توركىنى – ساياساتتا ەمەس، ونى ىسكە اسىرۋدا. پرەزيدەنت دەڭگەيىندە ناقتى باعىت بار. بىراق ورىنداۋشى بۋىننىڭ جۇمىسى سول ساياساتقا ساي كەلمەي وتىر. كەيبىر شەنەۋنىكتەردىڭ ارەكەتى ەل مۇددەسىنە ەمەس، كەرىسىنشە كەدەرگى كەلتىرىپ وتىرعانى بايقالادى. سونىڭ سالدارىنان كوشى-قون ساياساتىنىڭ تيىمدىلىگى تومەندەپ، ەل دايىن كادرلاردان ايىرىلىپ جاتىر.

ەگەر بۇل جاعداي وزگەرمەسە، بولاشاقتا ەڭبەك كۇشى تاپشىلىعى كۇشەيىپ، ونىڭ ورنىن تولتىرۋ قيىنعا سوعادى. سوندىقتان قانداس مارتەبەسىن الۋ ءراسىمىن جەڭىلدەتۋ، ارتىق تالاپتاردى قىسقارتۋ، شەتەلدەگى قازاق جاستارىن تارتۋدىڭ ناقتى باعدارلاماسىن ازىرلەۋ، قونىستاندىرۋ ساياساتىن يكەمدى ەتۋ، ءىرى قالالارعا ورنالاسۋعا مۇمكىندىك بەرۋ، بەيىمدەۋ جانە جۇمىسقا ورنالاستىرۋ تەتىكتەرىن جەتىلدىرۋ قاجەت. ەڭ باستىسى – قابىلدانعان مەملەكەتتىك ساياساتتىڭ ناقتى ورىندالۋىنا جاۋاپكەرشىلىكتى كۇشەيتۋ كەرەك.

قورىتىندىلاي ايتقاندا، قانداستار كوشىن تەجەپ وتىرعان سىرتقى كۇش ەمەس. ول – ءوز ىشىمىزدەگى باسقارۋدىڭ جۇيەسىزدىگى، وسى سالاعا جاۋاپتى شەنەۋنىكتەردىڭ قىسقا ويلايتىن بىلىكسىزدىگى مەن نەمقۇرايدىلىعى. ستراتەگيالىق ءمانى بار ماسەلەنى ۇساق اكىمشىلىك كەدەرگىلەردىڭ قۇربانىنا اينالدىرۋ – مەملەكەت مۇددەسىنە جاسالعان قياناتپەن تەڭ.

ءبىز بۇگىن تەك كوشى-قوندى ەمەس، ەلدىڭ دەموگرافيالىق، ەكونوميكالىق جانە كادرلىق بولاشاعىن جوعالتىپ الۋ قاۋپىنە تىرەلىپ وتىرمىز. دايىن كادردان ايىرىلۋ – جاي عانا قاتەلىك ەمەس، ول ەرتەڭ ورنى تولماس شىعىنعا اينالۋى مۇمكىن.

ەگەر بۇل جاعداي دەر كەزىندە تۇزەلمەسە، قازاقستان وزىنە كەرەك مۇمكىندىكتى ءوز قولىمەن يتەرىپ جىبەرگەن ەل رەتىندە تاريحتا قالۋى عاجاپ ەمەس.

مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ كوتەرگەن كوشى-قون ساياساتى ناقتى ىسكە اسۋى ءۇشىن ەندىگى جاۋاپكەرشىلىك – ورىنداۋشى بيلىكتىڭ موينىندا. وسى سالاعا جاۋاپتى مەكەمەلەر مەن باسشىلاردان ناقتى سۇراۋ بولمايىنشا، جاعداي وزگەرمەيدى. قانداستار تاعدىرى – جاي ستاتيستيكا ەمەس، ول – ەل تاعدىرى.

قايرات عابيتحانۇلى، پروفەسسور

Abai.kz