ەلىمىزدە يدەولوگيالىق تۇرعىدان ەسكىرگەن سوۆەتتىك اتاۋلاردان قۇتىلۋ، تاريحي جەر-سۋ اتاۋلارىن قايتارۋ، بەلگىلى قايراتكەرلەرگە كوشە جانە مەكتەپ اتتارىن بەرۋ ءۇردىسى قىزۋ ءجۇرىپ جاتىر.  بوگەت تە جوق ەمەس. ءبىزدىڭ ايتايىن دەگەنىمىز باسقا. قازاقىلاندىرۋ پروتسەسىنە جان-تانىمەن قارسى بولعان، رۋدنىي قالاسىندا تۇراتىن ورىستىڭ ءبىرى: «قازاقتار كوشەگە كىمنىڭ ەسىمىن بەرەتىنىن دە بىلمەيدى، ولاردىڭ ايتاتىنى بىرنەشە كىسى، اباي، احمەت بايتۇرسىنۇلى جانە نازارباەۆ» – دەپ ايتىپ قالدى.

ارينە، ناداننىڭ ءسوزىن قۇلاققا قىستىرماۋعا دا بولار ەدى. الايدا، ويلاپ قاراساق، ءبىزدىڭ ەلدە وسى كىسىلەردىڭ اتىندا جۇزدەگەن ەلدى مەكەن، كوشە، مەكتەپ اتاۋلارى بار ەكەن. اباي اتىندا جۇزدەن استام مەكتەپ بار ەكەن. رەسپۋبليكا اۋماعىندا اقىننىڭ وتىز شاقتى ءمۇسىنى مەن ەسكەرتكىشى ورناتىلعان. ءبىر وبلىس، تاعى ءبىر اۋدان، ءبىر قالا، بىرنەشە اۋىل ونىڭ ەسىمىمەن اتالادى.

احمەت اتامىزدىڭ ەڭبەگىن دە ەشكىم جوققا شىعارا المايدى. الايدا، الاش قايراتكەرىنىڭ اتىندا ءبىر عانا قوستاناي وبلىسىندا بىرنەشە مەكتەپ، بىرنەشە كوشە بار. وبلىس ورتالىعىنداعى اۋەجاي دا ونىڭ اتىمەن اتالادى.  قوستانايداعى ەڭ ۇلكەن وڭىرلىك ۋنيۆەرسيەتكە دە ونىڭ اتى بەرىلگەن. قوستاناي قالاسىندا، اۋليەكول اۋدانىندا، جانكەلدين اۋدانىندا ەسكەرتكىشتەرى ورناتىلعان.

ەندەشە قاستەرلى ەسىمدى ءاربىر اۋدانداعى نەمەسە ەلدى مەكەندەگى مەكتەپتەرگە قايتا-قايتا بەرگەننەن نەنى ۇتامىز؟ بۇعان دەيىن قابىلدانعان تۇجىرىمدامادا بەلگىلى قايراتكەرلەردىڭ ەسىمى رەسپۋبليكا بويىنشا ۇشتەن ارتىق بەرىلمەسىن دەگەن قاعيدانى دا ورەسكەل بۇزىپ وتىرمىز. ەسىمىن ەل ەسىندە ساقتاۋعا سۇرانىپ تۇرعان تۇلعالار از ەمەس.

نازارباەۆقا كەلسەك، ونىڭ اتىندا نە جوق دەيسىز؟ ارنايى قور دا، ۋنيۆەرسيتەت تە، ينتەللەكتۋالدى مەكتەپ تە، ارناۋلى مۇراجاي دا، ءاربىر وبلىس ورتالىعىندا كوشە دە، باسقا دا مادەنيەت وشاقتارى بار. ونىڭ ەسىمىن بۇگىن ءبىز وشىرمەسەك كۇنى ەرتەڭ تاريح وشىرەتىنى دە بەلگىلى. نەسىنە جالتاقتايمىز؟ حالىقتىڭ ەسەبىنەن بايىعان جەبىردىڭ اتىن الىپ تاستاۋدان نەگە تايساقتايمىز؟ مىڭداعان مەكەنگە سوۆەت وداعى تۇسىندا ەسكەرتكىشى قويىلعان لەنين مەن ستالين سەكىلدى «كوسەمدەردىڭ»  كەيىنگى تاعدىرىنان نەگە قورىتىندى جاسامايمىز.

نۇرسۇلتان قالاسى استانا بولىپ بۇرىنعى اتاۋىن قايتارعانعا ءماز بولدىق. وبلىس ورتالىقتارىنداعى نازارباەۆ كوشەلەرى وزگەرگەن جوق. ەلباسى ەسكەرتكىشتەرى ورنىنان قوزعالعان جوق. نازارباەۆ مەكتەبى، نازارباەۆ قورى سول قالپىندا قالدى. نازارباەۆتىڭ بەس جۇزدەن استام كىتابى كىتاپ سورەلەرىنەن الىنعان جوق. نازارباەۆ اۋلەتىنە بيۋدجەتتەن قارجى ءبولۋ تىيىلعان جوق.

سوندىقتان بىزدەر ءالى دە نازارباەۆ داۋىرىندە ءومىر ءسۇرىپ جاتقانىمىزدى مويىنداۋىمىز كەرەك.

وتىز جىل بويى ەلىمىزدى قاناعان، ات توبەلىندەي بايلاردىڭ، تۋعان-تۋىستارىنىڭ عانا قامىن ويلاعان باسشىنىڭ ايتقان، جازعان سوزدەرى دە ءار جەردە ءالى كۇنگە دەيىن ءىلۋلى تۇر. ونىڭ كوبى ءوز ءسوزى دە ەمەس، الدەكىمدەر جازىپ بەرگەن، نەمەسە بىرەۋلەردەن كوشىرگەن، تالىمدىك-تاربيەلىك ءمانى جوق سوزدەر.

مىرجاقىپ دۋلاتوۆ: «ۇيقىڭدى اش، ويان، قازاق، كوتەر باستى!» – دەگەن بولسا، بۇگىن ۇيقىمىزدى اشقاندايمىز، ويانعان سەكىلدىمىز، بىراق، باسىمىزدى ءالى كوتەرە الماي جاتىرمىز.

قوستاناي وڭىرىندە ورىستىڭ اقىنى الەكساندر پۋشكيننىڭ تاعى ءبىر ەسكەرتكىشى ورناتىلدى. ونى رەسەيدىڭ جازۋشىلار وداعى قالاعا سىيعا بەرىپتى. اقىنعا ەڭسەلى ەسكەرتكىش وسىدان بىرەر جىل بۇرىن وبلىستاعى ليساكوۆ قالاسىندا تۇرعىزىلعان ەدى.قولادان قۇيىلعان جاڭا ەسكەرتكىشتىڭ بيىكتىگى ەكى مەتر، سالماعى 260 كەلى. ەسكەرتكىشتىڭ گرانيتتەن جاسالعان تۇعىرىن ورناتۋدى قوستاناي قالاسىنىڭ اكىمدىگى ءوز موينىنا الىپتى. رەسەي جازۋشىلار وداعى باسقارماسىنىڭ توراعاسى ۆالەري گانيچەۆ قوستاناي وبلىسىنىڭ سول كەزدەگى اكىمى سەرگەي كۋلاگينگە جازعان حاتىندا اقىن ەسكەرتكىشىن ورناتۋعا قول ۇشىن بەرۋدى وتىنگەن. ناۋرىز ايىندا جازىلعان حاتتا ايتىلعان سول ماسەلە جارتى جىلدىڭ ىشىندە شەشىلگەنگە ۇقسايدى.

پۋشكين ەسكەرتكىشى قالا ورتالىعىنا، پۋشكين اتىنداعى كوشەنىڭ قالالىق اكىمدىك عيماراتى ورنالاسقان تۇسىنا ورناتىلدى. ەسكەرتكىش ورناتىلعان تۇعىردىڭ ءبىر جاق بەتىنە «ا.س.پۋشكين» دەپ جازىلعان. تۇعىردىڭ ارتقى جاعىنا جانە ءبىر بۇيىرىنە اقىننىڭ «يا پامياتنيك ۆوزدۆيگ سەبە نەرۋكوتۆورنىي، ك نەمۋ نە زاراستەت نارودنايا تروپا...» جانە «نەت، ۆەس يا نە ۋمرۋ – دۋشا ۆ زاۆەتنوي ليرە، موي پراح پەرەجيۆەت، ي تلەنيا ۋبەجيت...» دەگەن جىر جولدارى قاشاپ جازىلعان بولاتىن. وسى ولەڭ جولدارى قازاق تىلىندە «ەسكەرتكىش تۇرعىزدىم مەن اسقاق شىنار، ءشوپ باسپاس ەل سوقپاعىن باستاپ شىعار...» جانە «ولمەيمىن، ماڭگى ءتىرى جانىم مەنىڭ، ءىرىپ تە شىرىمەيدى ءتانىم مەنىڭ...» دەپ جازىلىپ ەدى. بۇعان دەيىن قازاق ءتىلدى وقىرمانعا كەزىندە اقىن عالي ورمانوۆ اۋدارعان: «ەسكەرتكىش ورناتتىم مەن قولدان كەلمەس، ەل ءىزى وعان سالعان سۋىي بىلمەس» دەگەن ولەڭ جولدارى تانىس ەدى. ال مىنا ەسكەرتكىشتەگى جازبا قاي اۋدارماشىنىكى ەكەنىن بىلە المادىق. وسى تۋرالى «ازاتتىق» راديوسى ارقىلى بەرىلگەن حابارىمىزدان كەيىن (10.09.2010 ج.) اتالعان جولدار قىرىلىپ تاستالدى. بىراق، ەسكەرتكىش ورنىندا قالدى.

وبلىس ورتالىعىندا ەسكەرتكىش ورناتۋ تۋرالى بيلىك  جەرگىلىكتى قالامگەرلەرمەن اقىلداسپاستان جەكە-دارا شەشكەنى دە قۇپيا ەمەس. بۇعان دەيىن، شوقان ءۋاليحانوۆتىڭ 175 جىلدىق مەرەيتويى قارساڭىندا، قوستاناي قالاسىندا وعان ەسكەرتكىش ورناتۋ تۋرالى سول تۇستاعى وبلىس اكىمى سەرگەي كۋلاگيننىڭ ارنايى شەشىمى دە اياقسىز قالعان ەدى.

قوستانايدا ورناتىلعان پۋشكين ەسكەرتكىشىنىڭ اۆتورى ماسكەۋدىڭ بەلگىلى ءمۇسىنشىسى نيكولاي كۋزنەتسوۆ ەكەن، ونىڭ پۋشكيندى بەينەلەگەن مۇسىندەرى بۇعان دەيىن سلوۆەنيادا، بولگاريادا جانە سەربيادا قويىلعان.

قايراتكەرلەردىڭ ەسىمدەرىن ەستە قالدىرۋ تۋرالى قازاقستان ۇكىمەتى بەكىتكەن تۇجىرىمدامادا ولاردىڭ ەسىمدەرىن وقۋ ورىندارى مەن مەكەمەلەرگە رەسپۋبليكا بويىنشا ۇشتەن ارتىق بەرۋگە بولمايدى دەپ تايعا تاڭبا باسقانداي ەتىپ انىق جازىلعان. ايتسە دە الەكساندر پۋشكينگە قويىلعان ەسكەرتكىشتەردى الماتى، استانا، قاراعاندى، پەتروپاۆل، ستەپنوگورسك قالالارىنان كەزىكتىرۋگە بولادى. ورال قالاسىندا اقىننىڭ ءبىر ەمەس، ەكى بىردەي ەسكەرتكىشى تۇر ەكەن. قوستاناي وبلىسىنداعى ليساكوۆ قالاسىندا الەكساندر پۋشكينگە قالا ورتالىعىندا ورناتىلعان ەڭسەلى (بيىكتىگى 2 مەتر 20 سانتيمەتر) ەسكەرتكىشتى «اراي» كومپانياسى قالاعا سىيعا تارتىپتى.

ءبىر سوزبەن ايتقاندا، ورىستىڭ اقىنى اتاۋسىز قالعان جوق. قوستاناي قالاسىنداعى ورتالىق كوشەلەردىڭ ءبىرى ونىڭ ەسىمىن يەلەنگەن. قالالىق بالالار كىتاپحاناسى دا پۋشكين اتىندا. وسى كىتاپحانادا اقىن مۇراجايى جۇمىس ىستەيدى. قامىستى اۋدانىنداعى جايىلما قوڭىسىندا اقىننىڭ قولا ءبيۋستى ورناتىلعان.

قانشاما مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرلەرى، اقىن-جازۋشىلار مەن ونەرپازدار شىققان قوستاناي توپىراعىندا ەسكەرتكىشتەر از ەمەس. ولاردىڭ ءبىرازى تىڭ يگەرۋ جىلدارىنا، ءبىرازى ءتورت تۇلىككە، ءبىرازى ازامات سوعىسى مەن ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستا قازا تاپقاندارعا ارنالعان.

اشتىق قۇرباندارىنا، الاش ارىستارى ەلدەس ومارۇلىنا، ءالجان بايعۋرينگە، مىرزاعازى ەسپولوۆقا، عابباس نۇرىموۆقا، مۇحتار مۋرزينگە، اتاقتى بيلەر شەگەن مۇساۇلىنا، توقسان جابايۇلىنا، ناۋرىزباي قازىبايۇلىنا، ساحنا ساڭلاقتارى سەركە قوجامقۇلوۆ، ەلۋباي ومىرزاقوۆ، قاپان بادىروۆ، كومپوزيتور ءابلاحات ەسباەۆ، دارىگەر مۇحامەدجان قاراباەۆقا، ت.ب ارداگەر ازاماتتارعا قويىلۋعا ءتيىستى ەسكەرتكىشتەردى ءالى كۇتىپ ءجۇرمىز.

وسىدان ءبىراز جىل بۇرىن قوستاناي قالاسىنداعى سوۆەتتىك يدەولوگيانىڭ ويلاپ تاپقان جازۋشىسى نيكولاي وستروۆسكي اتىنداعى قالالىق كىتاپحانا اتاۋىن وزگەرتىپ، وعان تاقتاق اقىن نۇرجان ناۋشابايۇلىنىڭ  ەسىمىن بەرۋ تۋرالى باستاما كوتەرىلگەن بولاتىن. سول كەزدەگى مادەنيەت ءمينيسترى ە.ەرتىسباەۆتىڭ كىتاپحاناعا اقىن ەسىمىن بەرۋ تۋرالى بۇيرىعى دا شىقتى. الايدا، كىتاپحانا اتاۋى ءالى وزگەرگەن جوق.

ۇلت كوسەمى ءاليحان بوكەيحاننىڭ قولقانات كومەكشىسى، ۇلت ۇستازى احمەت بايتۇرسىنۇلىنىڭ سەنىمدى سەرىگى، ۇلت جازۋشىسى مۇحتار اۋەزوۆتىڭ جان دوسى، تەرمينگە جۇتاڭ كەزدە تىلىمىزگە «پىشىندەمە» (گەومەتريا), «كەسكىندەمە» (تريگونومەتريا) دەگەندەي ۇعىمداردى ەنگىزگەن، فيزيكا وقۋلىعىن العاش رەت كوپكە قولجەتىمدى ەتىپ قازاقشا سويلەتكەن، جەتى ءتىل مەن جەتى عىلىمدى ەركىن يگەرىپ، «قازاقتىڭ لومونوسوۆى» اتانعان، نەمىس قىزىن ومىرلىك جار قىلعان، تاعدىر-تالايى تارتىستى رومانعا، تىزبەكتى كينوسەريالعا سۇرانىپ تۇرعان الاش ارىسىنىڭ ءبىرى ءھام بىرەگەيى (عاريفوللا انەستىڭ ءسوزى) ەلدەس ومارۇلىنا ەسكەرتكىش ورناتۋ تۋرالى مادەنيەت مينيسترلىگىنە حات جولدانعان بولاتىن. ەڭبەك ارداگەرى، اۋىل شارۋاشىلىعىنا ەڭبەگى سىنگەن قايراتكەر، ەلدەس ومارۇلىنىڭ تۋىسى امانكەلدى قاليەۆقا جانە قوستاناي وبلىسىنىڭ اكىمدىگىنە قر مادەنيەت جانە اقپارات ۆيتسە-ءمينيسترى ەربول  الىقۇلوۆتان  «ۇسىنىس قاراۋسىز قالدىرىلدى» دەگەن حات كەلىپتى ەربول الىقۇلوۆ كۇنى كەشە لاۋازىمىنان بوساتىلدى. اتالمىش حاتتا بۇل ۇسىنىس نە سەبەپتى قاراۋسىز قالعانى تۋرالى ەشتەڭە ايتىلماعان. ەلىم دەپ ەڭىرەپ وتكەن ەلدەس ومارۇلى نەگە ەسكەرۋسىز قالا بەرەدى؟

كەڭسايدان دا، باسقا بەيىتتەردەن دە فانيدەن باقيعا كەتكەن قايراتكەرلەردىڭ ەسكەرتكىشتەرىن ءجيى كورەمىز. قورىمنىڭ ءوزى اشىق اسپان استىنداعى مۇراجاي سەكىلدى.  الايدا سول مۇسىندەردى قابىرگە دۇعا وقۋعا كەلگەن كىسىلەر عانا كورەدى.

ەلگە ەڭبەگى سىڭگەن ازاماتتارعا  ورناتىلعان ەسكەرتكىشتەردى ولاردىڭ ەسىمى بەرىلگەن كوشەلەردىڭ نەمەسە وقۋ ورىندارى مەن مەكەمەلەردىڭ الدىنا قويسا دۇرىس بولار ما ەدى دەگەن وي كەلەدى.

رەسەيدىڭ ءبىر ەلدى مەكەنىندە «وتان قورعاۋشىلارعا» دەپ اتالعان ەسكەرتكىش ورناتىلىپتى. وندا سوعىستا قازا تاپقان جاۋىنگەرلەردىڭ اتى-جوندەرى جازىلىپتى. بىرنەشە ادام اۋعان جەرىندە، تاعى بىرنەشەۋى شەشەن ەلىندە، وتىزعا جۋىعى ۋكراينادا قازا تاۋىپتى.

سوندا بۇلار قانداي وتاندى قورعاعان دەگەن ساۋال تۋادى. «باسقا ەلدى جاۋلاۋشىلار» دەسە دە بولادى ەكەن.

مەن ءمۇسىن ونەرىنەن بەيحابار كىسىمىن. الايدا، ەسكەرتكىشتەرگە بايلانىستى ءوزىمنىڭ ۇستانىمىم بار. كوزقاراسىم ەرەكشە. اتقا مىنگەن  باتىرلار كوبىنەسە قولىنا نايزا ۇستاسا، قالامگەرلەر قولىنا كىتاپ ۇستاپ تۇرادى. ەل بيلەگەن كوسەمدەردىڭ بىرەۋى باتىسقا، بىرەۋى شىعىسقا قولدارىن شوشايتىپ تۇرادى.

اتاقتى ءمۇسىنشى حاكىمجان ناۋرىزباەۆ بەينەلەگەن شوقان ورىستىڭ سىرباز وفيتسەرى رەتىندە كوزگە تۇسەدى. ۇستىندە ورىس اسكەرىنىڭ ءمۋنديرى. شوقان سول ءمۋنديردى قايتىس بولار الدىندا شەشىپ تاستاعانى بەلگىلى. كەيىنگى قازاق ۇرپاعىنا ورىس وفيتسەرى ەمەس، قازاق عالىمى شوقان كەرەك.

ەسكەرتكىشتەر ءبىرى بىرىنە ۇقسايدى. ات ۇستىندە وتىرعان باتىرلاردىڭ كوبىسى نايزاسىن شوشايتىپ تۇرادى. نايزاسىن جاۋعا كەزەگەنى تۇسىنىكتى. تۇعىرداعى كوسەمدەر قولىن شوشايتىپ تۇرادى. الايدا قايدا، قاي جاققا بار دەيتىنى تۇسىنىكسىز.

قازىر كىمگە جانە نەگە ەسكەرتكىش قويىلماي جاتىر. ادامعا عانا ەمەس، سيىرعا دا، قويعا دا، ەسەككە دە ەسكەرتكىش بار. كەلەشەكتە باس كيىمگە دە ەسكەرتكىش قويۋعا بولادى. قىمبات باس كيىمگە، قالپاقتارعا ەمەس، باستى سۋىقتان ساقتايتىن تۇلكى تىماققا. اياق كيىمگە دە ەسكەرتكىش قويۋعا بولادى. قىمبات اياق كيىمگە ەمەس، كادىمگى پيماعا. سوندا ولاردى دا  ەل ەسكە الار.

مەشىت سالدىرىپ، وعان اكەسىنىڭ نەمەسە اتا-باباسىنىڭ ەسىمىن بەرۋ سانگە اينالدى. مەشىت سالۋ، ارينە، ساۋاپتى ءىس. مەشىتتىڭ قابىرعاسىنا اتا-بابالارى تۋرالى ەسكەرتكىش تاقتا قويسا دا جەتكىلىكتى ەمەس پە؟ ولاردىڭ كىم بولعانىن ەلدىڭ كوبى بىلمەيدى. مەشىتكە بەلگىلى ءدىن عۇلامالارىنىڭ ەسىمى بەرىلۋى كەرەك. وبلىس جانە اۋدان ورتالىقتارىنداعى مەشىتتەرگە كىسى ەسىمى مۇلدەم بەرىلمەسە دە جاراسادى. وندا ورنالاسقان مەشىتتەر سول جەردىڭ، مەكەننىڭ اتىمەن اتالعانى ورىندى دەپ ويلايمىن.

ءبىر ەلدى مەكەندەگى گۇلزاردى سوندا قوڭىس تەپكەن ءبىر رۋدىڭ اتىمەن اتاپتى. رۋىنىڭ اتىن جازعان قالپاق كيگەندى دە، كويلەگىنىڭ ارقاسىنا دا، كولىگىنىڭ تەرەزەسىنە دە رۋىن جازعاندى كورىپ ەدىك. ەندى قالا اتاۋىن رۋىنىڭ اتىمەن اتاسا دا تاڭ قالمايتىن بولدىق.

كەزىندە كوممۋنيستەر ەسكىلىكتىڭ قالدىعىنان قۇتىلامىز دەگەن ۇران تاستاسا، بىزدەر جاڭا قازاقستان قۇرامىز دەپ جاتىرمىز. ەسكى مەن جاڭانىڭ ۇيلەسەتىن دە، ۇيلەسپەيتىن دە جەرى بار. توزعان كيىمدى قايتا كيگەننەن ءتانىمىز جىلىنا قويار ما؟ ەلدىڭ بالاسى بولا الماي تۇرسا دا ەلدىڭ اعاسى بولعانداردىڭ جولىمەن جۇرسەك ەلىمىز وڭار ما؟ وتكەننەن ساباق الساق قانا العا باسارىمىز انىق.

اقىلبەك شاياحمەت،

جازۋشى، فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى، احمەت بايتۇرسىنۇلى اتىنداعى قوۋ پروفەسسورى، حالىقارالىق شىعارماشىلىق اكادەمياسىنىڭ كوررەسپوندەنت-مۇشەسى، قر مادەنيەت قايراتكەرى، قازاقستاننىڭ قۇرمەتتى ءجۋرناليسى، ماحمۇت قاشقاري اتىنداعى تۇركى الەمىنە سىڭىرگەن ەڭبەگى ءۇشىن حالىقارالىق سىيلىقتىڭ، «الاش» حالىقارالىق ادەبي سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى. مۇحاممەد حايدار  دۋلاتي اتىنداعى حالىقارالىق ادەبي سىيلىقتىڭ يەگەرى.

Abai.kz