9 مامىرعا نەمەسە جەڭىس كۇنىنە دەگەن كوزقاراس بۇگىندە ايماقتىق ەرەكشەلىگىنە، تاريحي ساياساتىنا جانە قازىرگى گەوساياساتقا بايلانىستى ءارتۇرلى قالىپتاسۋدا. جالپى العاندا، ونى ءۇش ۇلكەن توپقا بولۋگە بولادى:

ءبىرىنشى توپ – تمد ەلدەرى،

ەكىنشى توپ – باتىس پەن الەمنىڭ وزگە ەلدەرى،

ءۇشىنشى توپ – ۋكراينا جانە بالتىق ەلدەرى.

تمد اۋماعىندا – جالپى العاندا، بۇل داتاعا دەگەن قۇرمەت پەن كەڭ كولەمدى مەرەكەلەر ساقتالۋدا. بۇرىنعى كەڭەس وداعىننىڭ كوپتەگەن اۋماعىندا 9 مامىر ماڭىزدى جانە ەموتسيونالدى تاريحي كۇن بولىپ ساقتالۋدجا. دەگەنمەن بۇل كۇندى اتاپ ءوتۋ فورماتى بىرتىندەپ وزگەرىپ كەلەدى.

بۇل كۇن – «ۇلى وتان سوعىسىن» جانە جەڭىس جولىنداعى وراسان زور قۇرباندىقتاردى ەسكە الۋ كۇنى دەپ ەسەپتەلەدى. بۇل كۇن – كسرو حالىقتارىنىڭ بىرلىگى مەن ءناتسيزمدى جەڭۋدىڭ سيمۆولىنا اينالعان.

مىسالى، قازاقستاندا: شەرۋلەر، كونتسەرتتەر جانە ەسكە الۋ ءىس-شارالارى وتكىزىلىپ تۇرادى. ارداگەرلەرگە قۇرمەت كورسەتىلەدى جانە ولارعا قارجىلىق كومەك كورسەتىلەدى. مەرەكە مەملەكەتتىك مەرەكە بولىپ ساقتالىپ قالعان. دەگەنمەن، بيلىك كوبىنەسە ۇلكەن اسكەري شەرۋلەرسىز، بۇل كۇندى تىپ-تىنىش، جەرگىلىكتى ءىس-شارالارعا باسىمدىق بەرۋ ارقىلى وتكىزەدى.

ال تمد شەڭبەرىندە: 2025 جىل ءتىپتى جەڭىستىڭ 80 جىلدىعى جىلى — «بەيبىتشىلىك پەن بىرلىك جىلى» دەپ جاريالاندى. بىرلەسكەن ءىس-شارالار، ەستافەتالار جانە ەسكە الۋ شارالارى وتكىزىلدى. جالپى، تمد اۋماعىندا بۇل مەرەكە نەگىزگى 3 بولىكتەن تۇرادى: ەستەلىكتەر، داستۇرلەر جانە قۇرمەت كورسەتۋ.

رەسەي – بۇل كۇندى سالتاناتتى تۇردە اتاپ وتەدى جانە بۇل نەگىزگى ۇلتتىق مەرەكەلەردىڭ ءبىرى سانالادى. كەڭ كولەمدى اسكەري شەرۋلەر، «ولمەيتىن پولك» سياقتى ءىس-شارالار جۇيىمداستىرۋ داستۇرگە اينالعان. مەرەكە رەسەيدىڭ مەملەكەتتىك يدەولوگيا ساياساتىنىڭ ءبىر بولىگىنە اينالدى. پۋتين ونى 20 جىلدان استام ۋاقىت بويى ۇلتتىق بىرلىك پەن كۇشتىڭ سيمۆولى رەتىندە قولدانىپ كەلەدى. سوڭعى جىلدارى قاۋىپسىزدىك ماسەلەلەرىنە بايلانىستى مەرەكەنى اتاپ ءوتۋ فورماتى وزگەرتىلدى. مىسالى، كەيبىر ايماقتاردا جاپپاي شەرۋلەر وتكىزىلمەدى نەمەسە ءىس-شارالار كولەمى قىسقارتىلدى.

بۇل كۇنى بەلارۋستە دە ۇلكەن اسكەري شەرۋلەر وتكىزۋ جىلداعى ادەتكە اينالعان. ەسكە الۋ شارالارى مەن كونتسەرتتەر وتكىزۋ مىندەتتى. جىل سايىن رەسپۋبليكا كولەمىندە «بەلارۋس ەسكە الادى» دەيتىن ۇلكەن ناۋقان بولادى. بەلارۋس مەرەكەلىك فورماتتى رەسەيلىك فورماتقا مۇمكىندىگىنشە جاقىن ەتىپ ساقتاپ وتىر.

وزبەكستان، قىرعىزستان جانە تاجىكستاندا بۇل كۇن كوبىنەسە «ەسكە الۋ جانە قۇرمەت كۇنى» دەپ اتالادى. نەگىزگى نازار گۇل شوقتارىن قويۋ راسىمدەرى مەن ارداگەرلەر كەزدەسۋلەرىنە اۋدارىلادى. كەڭ كولەمدى اسكەري شەرۋلەر سيرەك وتكىزىلەدى.

ارمەنيادا بۇل كۇندى اتاپ ءوتۋ فورماتى بىرنەشە بولىكتەن تۇراتىن ءىس-شارالاردى قامتيدى: جەڭىس كۇنى مەن سالتاناتتى ءىس-شارالار مەن گۇل شوقتارىن قويۋ راسىمدەرى وتكىزىلەدى.

دەيتۇرا، سوڭعى جىلدارى كەيبىر ەلدەر كەڭەستىك داستۇردەن ىرگەسىن الىس سالۋدا:

ۋكراينا: 9 مامىردى باستاپقى تۇرىندە تويلامايدى، ونىڭ ورنىنا 8 مامىرعا نەمەسە «ەسكە الۋ جانە تاتۋلاسۋ كۇنىنە» باسا نازار اۋدارىلادى (ەۋروپالىق ۇلگى).

بالتىق جاعالاۋى ەلدەرى (ليتۆا، لاتۆيا، ەستونيا): 9 مامىر كوبىنەسە ازاتتىق ەمەس، كەڭەستىك كەزەڭنىڭ باسى رەتىندە قابىلدانادى. كسرو-لىق رامىزدەرگە شەكتەۋلەر قويىلادى. جالپى، وسى ەلدەردە «جەڭىسكە» ەمەس، قۇربانداردى ەسكە الۋعا باسا نازار اۋدارىلادى.

ءازىربايجان: رەسمي راسىمدەر وتكەزەلەدى، ارداگەرلەرمەن كەزدەسۋلەر وتەدى. ۇلكەن شەرۋلەر بولمايدى، مەركە فورماتى بايقالمايدى.

باتىس جانە الەم ەلدەرى: بۇل كۇندى ەسكە الۋدىڭ باسقا فورماتى ارقىلى اتاپ وتەدى. كوپتەگەن ەلدەردە 8 مامىر تويلانادى (ەۋروپاداعى جەڭىس كۇنى) نەمەسە 8 جانە 9 مامىر ەكەۋى دە ەسكە الۋ كۇندەرى رەتىندە بەلگىلەنەدى (بۇۇ بويىنشا).

بۇگىندە 9 مامىر ەندى جالپىعا ورتاق مەرەكە ەمەس. كەيبىرەۋلەر ءۇشىن – بۇل جەڭىس پەن ماقتانىشتىڭ سيمۆولى. ەندى بىرەۋلەرگە – بۇل سوعىستىڭ قايعىلى ەستەلىگى. ال باسقالارى ءۇشىن – بۇل ساياسي تۇرعىدان سەزىمتال كۇن.

كەرىمسال جۇباتقانوۆ،

تاريح عىلىمدارىنىڭ كانديداتى، س. سەيفۋللين اتىنداعى قازاق اگروتەحنيكالىق زەرتتەۋ ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ دوتسەنتى

Abai.kz