بۇگىندە افريكا — عالامشارداعى ەڭ دامىماعان قۇرلىق. بۇرىن ولاي بولعان جوق، بۇل جاعدايدىڭ وزىندىك سەبەپتەرى بار. وتارلاۋشىلار بىرنەشە ءجۇز جىل ىشىندە ەڭ باي ايماقتى ەڭ كەدەي وڭىرگە قالاي اينالدىردى؟ نەلىكتەن باسقا ەۋروپالىق كولونيالار مۇنداي تاعدىردى قۇشپادى؟ افريكا، امەريكا جانە تاعدىرى جەڭىلىرەك بولعان ازيا اراسىنداعى نەگىزگى ايىرماشىلىق نەدە؟ بۇل افريكانىڭ سورى ما، الدە بىرەۋدىڭ ساۋدالانعان ارام ەسەبى مە؟

قۇرلىقتىڭ سولتۇستىك بولىگى ەۋروپالىقتارعا ريم داۋىرىنەن بەرى تانىس ەدى. دەگەنمەن، اراب جاۋلاپ الۋلارىنا دەيىن ەشكىم ساحارانىڭ ىشكى بولىگىنە وتۋگە باتىلى بارمادى. ناتيجەسىندە سيناي تۇبەگىنەن يسپانياعا دەيىنگى بۇكىل جاعالاۋ VII–VIII عاسىرلاردا اراب حاليفاتىنىڭ باقىلاۋىنا ءوتىپ، مۇسىلمان ايماعىنا اينالدى.

حاليفات قۇلاعان سوڭ جەرگىلىكتى بيلەۋشىلەر دەربەستىك الدى. ارابتار شولگە شەگىنىپ، كوشپەلى ءباداۋي تايپالارىن قۇرادى. ولار ساۋدامەن جانە يسلامدى قۇرلىقتىڭ ىشكى بولىگىنە تاراتۋمەن اينالىستى. تۇرىك ەكسپانسياسى دا بۇل كورىنىستى قاتتى وزگەرتە قويمادى. الجير، تۋنيس، تريپوليتانيا جانە ەگيپەتتىڭ وزىندىك ساياسي ءومىرى بولدى، ال وسماندىقتار ماروككونى باعىندىرا المادى. عاسىرلار بويى ايماقتىڭ باستى ماسەلەسى بۇكىل جەرورتا تەڭىزىن ۇرەيدە ۇستاعان بەربەر قاراقشىلارى بولدى.

باتىس افريكا كەزىندە التىن، تۇز جانە قۇل ساۋداسىمەن بايىعان تاۋەلسىز يمپەريا ەدى. XV عاسىرعا قاراي ول ەرتە ورتا عاسىرلارعا ءتان بىرنەشە ءجۇز شاعىن كنيازدىكتەرگە ءبولىنىپ كەتتى. ەۋروپالىقتار سولارمەن ساۋدا جاسادى. گۆينەيا شىعاناعىنىڭ جاعالاۋىندا ودان دا شاعىن سۇلتاندىقتار مەن قالا-مەملەكەتتەر ورنالاستى.

شىعىس افريكادا، ەگيپەتتىڭ وڭتۇستىگىندە سۋدان ورنالاسقان ەدى. ول دا كەزىندە ەگيپەت سياقتى ۇلى يمپەريا بولعان، بىراق اراب جاۋلاپ الۋلارىنان كەيىن شاعىن يسلام مەملەكەتتەرىنە ىدىرادى. بۇگىن سەنۋ قيىن بولعانىمەن، بۇل ايماق تا كەزىندە وراسان باي ءوڭىر سانالاتىن. ونىڭ وڭتۇستىك جاعالاۋىندا ءپىل سۇيەگى، دامدەۋىشتەر مەن قۇل ساۋداسى گۇلدەندى. ايماقتاعى نەگىزگى قارىم-قاتىناس ءتىلى سۋاحيلي بولدى.

افريكاداعى جالعىز حريستيان مەملەكەتى — ابيسسينيا (قازىرگى ەفيوپيا) ەدى. جەرگىلىكتى بيلەۋشى اۋلەت ريممەن تۇستاس حريستياندىقتى قابىلداعان جانە ولار ءوز تەگىن سۇلەيمەن پاتشادان تاراتادى. ورتالىق افريكاداعى باستى مەملەكەت كونگو بولدى. بۇل — ەۋروپالىقتار XV عاسىردىڭ سوڭىندا العاش بايلانىس ورناتقان افريكا مەملەكەتتەرىنىڭ ءبىرى. كونگونىڭ اينالاسىندا شاعىن پاتشالىقتار بىتىراپ جاتتى جانە ولار قۇل اۋلايتىن الاڭعا اينالدى.

وڭتۇستىكتە، كالاحاري مەن ناميب شولدەرىنىڭ ارعى جاعىندا بۋشمەندەر ءومىر ءسۇردى. ولار قورشاعان ءشولدى ايماقتارعا بايلانىستى سىرتقى الەمنەن وقشاۋلانىپ، تاس ءداۋىرىنىڭ تۇرمىس سالتىن ساقتاپ قالعان جالعىز حالىق ەدى.

ۇزاق ۋاقىت بويى بۇل قۇرلىق وتارلاۋ نىسانى رەتىندە ەشكىمدى قىزىقتىرمادى. XV عاسىردا كونستانتينوپول قۇلاعاننان كەيىن، ەۋروپا ازياعا اپاراتىن نەگىزگى ساۋدا جولدارىنان اجىراپ قالدى. سودان كەيىن ۇندىستانعا اپاراتىن بالاما تەڭىز جولدارىن ىزدەۋ باستالدى. بۇل ىستە يسپاندىقتار مەن پورتۋگالدىقتار پيونەر بولدى. حريستوفور كولۋمب باتىسقا ءجۇزىپ، امەريكاعا تاپ بولسا، پورتۋگالدىقتار افريكانى اينالىپ وتۋگە تىرىستى. ولار كونگومەن جانە باسقا دا افريكالىق مەملەكەتتەرمەن ساۋدا بايلانىسىن ورناتىپ، باتىس جاعالاۋداعى ارالداردى يەمدەندى. شىعىس افريكادا دا بەكىنىستەر سالدى. باستاپقىدا ەۋروپالىقتار قۇرلىقتىڭ ىشىنە ەنۋدى جوسپارلامادى، ولارعا تەك ۇندىستانعا باراتىن ترانزيتتىك پۋنكتتەر مەن جەرگىلىكتى ساۋدا قاجەت ەدى.

باتىس جاعالاۋ نەگىزىنەن قۇلداردى ۇسىندى. ەۋروپالىقتار ادام ساۋداسىنىڭ وراسان زور پايدا اكەلەتىنىن تۇسىنگەن سوڭ، بۇل بيزنەس قارقىندى دامىدى.

XV عاسىردان كەيىن بۇل ايماققا گوللانديا دا كوز تىگە باستادى. نيدەرلاندى پورتۋگاليامەن ىقپال ەتۋ ايماعى ءۇشىن كۇرەسكەنىمەن، پورتۋگالدىقتار باسىم ءتۇستى. گوللاندتاردىڭ قولىندا تەك كەيپتاۋن قالدى. سول جەرگە العاشقى ەۋروپالىق قونىستانۋشىلار كەلىپ، جەر يگەرە باستادى. ولار پروتەستانتتىق قاۋىمداستىقتار قۇرىپ، وزدەرىنىڭ افريكاانس ءتىلىن قالىپتاستىردى. بۇل قونىستانۋشىلار افريكانى جاڭا ءۇيىمىز دەپ ساناعانىمەن، جەرگىلىكتى حالىقتى ادام قۇرلى كورمەدى. ولار قۇنارلى جەرلەردى باسىپ الىپ، بۋشمەندەردى شولگە قاراي ىعىستىردى. ەكىنشى جاعىنان، ولاردى بانتۋ جانە زۋلۋ تايپالارى دا قىسپاققا الدى.

كەيىن وتارلاۋ پروتسەسىنە ۇلىبريتانيا مەن فرانتسيا قوسىلدى. ولار دا باتىس افريكانى تەك ارزان قۇل ەڭبەگىنىڭ كوزى رەتىندە قاراستىردى.

XVIII عاسىردا جاعداي وزگەردى: ۇلىبريتانيا سولتۇستىك امەريكاداعى كولونيالارىنان ايىرىلدى، ال ناپولەون نيدەرلاندىنى باسىپ الدى. انگليا فرانتسيانى افريكاداعى باي جەرلەردەن ىعىستىردى. XIX عاسىرعا قاراي قۇلدىق جويىلعاننان كەيىن، ەۋروپاداعى ونەركاسىپتىك توڭكەرىسكە بايلانىستى رەسۋرستارعا دەگەن قاجەتتىلىك شۇعىل ارتتى. ۋربانيزاتسيا مەن ءوندىرىس بۇرىن-سوندى بولماعان قارقىنمەن ءوستى، بىراق شيكىزات تاپشى ەدى.

بۇل كەزدە وسمان يمپەرياسى مەن مۇسىلمان الەمى بۇرىنعى ىقپالىنان ايىرىلىپ، ساۋدا جولدارى تولىعىمەن ەۋروپالىقتاردىڭ باقىلاۋىنا ءوتتى. ءۇندىستان تولىق باعىندىرىلدى، قىتاي دا السىرەدى. وسى كەزدە ەۋروپا نازارىن افريكاعا اۋداردى. قۇرلىق ەۋروپا ونەركاسىبىنىڭ شيكىزات بازاسىنا اينالدى.

افريكادان التىن مەن گاۋھاردىڭ وراسان زور قورى تابىلدى. سۋەتس كانالى سالىنعاننان كەيىن ۇلىبريتانيا ەگيپەتتى باسىپ الدى. فرانتسۋزدار مەن اعىلشىندار افريكانى ءوزارا بولىسكە سالدى. يندۋستريالاندىرۋ ءۇشىن كاۋچۋك، مۇناي، كومىر جانە پالما مايى قاجەت بولدى، ال افريكا بۇل رەسۋرستاردىڭ كوزىنە اينالدى.

بۇعان قوسا، ەۋروپادا ۇلتشىلدىق پەن «الەۋمەتتىك دارۆينيزم» يدەيالارى بەلەڭ الدى. ەۋروپالىقتار وزدەرىن «جوعارى ءناسىل» دەپ ساناپ، جەرگىلىكتى حالىقتارعا «وركەنيەت اكەلۋدى» سىلتاۋ ەتتى. كولونيالار ەلدىڭ بەدەلى مەن قۋاتىنىڭ سيمۆولىنا اينالدى. XIX عاسىردىڭ اياعىندا افريكانى جانتالاسا وتارلاۋ ("افريكا ءۇشىن تالاس") باستالدى.

كەلەسى ەكى ونجىلدىق افريكا ءۇشىن كەرى قايتۋسىز نۇكتە بولدى. قۇرلىق ەۋروپالىق دەرجاۆالار اراسىندا بولشەكتەلدى. جەرگىلىكتى كوتەرىلىستەر اياۋسىز باسىپ-نىشتالدى. XX عاسىردىڭ باسىندا افريكا تولىعىمەن ەۋروپاعا تاۋەلدى ايماققا اينالدى. كەيبىر وڭىرلەردە گەنوتسيد ورىن الىپ، كونتسلاگەرلەر سالىندى، جەرگىلىكتى حالىقتىڭ ورنىن اق قونىستانۋشىلار باستى.

بۇگىندە افريكا ەلدەرىنىڭ كوبى — تەك شيكىزات جەتكىزۋشى وڭىرلەر. ستاتيستيكاعا سايكەس، ءاربىر ەكىنشى افريكالىق كەدەيلىك شەگىنەن تومەن ءومىر سۇرەدى، ال الەمدەگى بەزگەكتەن بولاتىن ءولىم-ءجىتىمنىڭ 90%-ى وسى قۇرلىققا تيەسىلى.

ادامزات وركەنيەتىنىڭ بەسىگى بولعان افريكا نەلىكتەن مۇنداي كۇيگە ءتۇستى؟ بۇعان تەك ەۋروپالىق وتارلاۋشىلاردى كىنالاۋ تولىق سايكەس كەلمەيدى، مۇندا كەشەندى فاكتورلار اسەر ەتتى. شولدەرمەن بولىنگەن كەڭ اۋماقتار مەن ولاردا ءومىر سۇرگەن تايپالار ءوزارا وتە وقشاۋ ەدى. ءبىرتۇتاس قۋاتتى يمپەريالاردىڭ بولماۋى، تايپاارالىق ارازدىق پەن بىتىراڭقىلىق ەۋروپالىقتاردىڭ ء"بولىپ ال دا، بيلەي بەر" (Divide et impera) قاعيداسىن ەش قارسىلىقسىز جۇزەگە اسىرۋىنا جاعداي جاساپ بەردى.

كەرىمسال جۇباتقانوۆ

Abai.kz