جوعارىدا ايتىلعان يوسيف ستاليننىڭ وسى ءسوزىن ەش ۋاقىتتا ەستەن شىعارماۋ كەرەك.

قاي زاماندا دا مەملەكەتتىڭ قۋاتى — ونىڭ جەر كولەمىمەن نەمەسە تابيعي بايلىعىمەن عانا ولشەنبەگەن. ەلدىڭ شىنايى الەۋەتى ونى باسقاراتىن ادامداردىڭ ساپاسىنا بايلانىستى دەۋگە بولادى. مىقتى كادر — مەملەكەتتىڭ تىرەگى. اسىرەسە بۇگىنگى تسيفرلاندىرۋ مەن جاھاندانۋ داۋىرىندە مەملەكەتتىك اپپاراتتىڭ كاسىبي دەڭگەيى ەلدىڭ دامۋ قارقىنىن انىقتايتىن باستى فاكتورلاردىڭ بىرىنە اينالدى. سوندىقتان مەملەكەتتىك ورگاندارعا ءبىلىمدى، ادال، زاماناۋي ويلايتىن مامانداردى تارتۋ جاعدايى قازاقستان ءۇشىن ستراتەگيالىق ماڭىزى بار مىندەتتەردىڭ نەگىزى بولىپ وتىر.

قازىر قوعامدا «مەملەكەتتىك قىزمەتكە جاستار بارعىسى كەلمەيدى» دەگەن پىكىر ءجيى ايتىلادى. مۇنىڭ بەلگىلى دارەجەدە شىندىعى بار. كوپتەگەن جاس ماماندار جەكە سەكتوردى تاڭدايدى. سەبەبى بيزنەس سالاسىندا جالاقى جوعارى، مانساپتىق ءوسۋ جىلدام، ەڭبەك جاعدايى يكەمدىرەك. ال مەملەكەتتىك قىزمەت كوبىنە قاعازباستىلىقپەن، ۇزاق بيۋروكراتيالىق راسىمدەرمەن جانە شەكتەۋلى مۇمكىندىكتەرمەن بايلانىستىرىلىپ كەلەدى. وسىنداي كوزقاراس قالىپتاسقان جاعدايدا دارىندى جاستاردىڭ مەملەكەتتىك سەكتوردان الشاقتاۋى زاڭدى قۇبىلىسقا اينالادى.

دەگەنمەن مەملەكەتتى باسقارۋ — كەز كەلگەن ادامنىڭ قولىنان كەلە بەرمەيتىن ۇلكەن جاۋاپكەرشىلىك. قوعام تاعدىرىنا اسەر ەتەتىن شەشىمدەر قابىلداۋ ءۇشىن تەك ديپلوم جەتكىلىكسىز. ول ءۇشىن تەرەڭ بىلىممەن قاتار ادىلدىك، تاباندىلىق، ۇلتتىق مۇددەگە ادالدىق قاجەت. سوندىقتان مەملەكەتتىك قىزمەتتىڭ بەدەلىن كوتەرۋ — ەڭ الدىمەن ەل بولاشاعىن ويلاۋ دەگەن ءسوز.

بىلىكتى مامانداردى تارتۋدىڭ العاشقى جولى — مەملەكەتتىك قىزمەتتىڭ ءيميدجىن وزگەرتۋ. قازىرگى جاستار ءۇشىن جۇمىس ورنى تەك ايلىق الاتىن مەكەمە دەپ ويلاماۋ كەرەك. ولار ءوز ەڭبەگىنىڭ قوعامعا پايدا اكەلگەنىن سەزىنگىسى كەلەدى. ەگەر مەملەكەتتىك ورگاندار وزدەرىن حالىققا قىزمەت ەتەتىن، وزگەرىس جاسايتىن، يننوۆاتسيا ەنگىزەتىن ورتا رەتىندە كورسەتە السا، جاستاردىڭ قىزىعۋشىلىعى ارتا تۇسەدى.

وسى باعىتتا حالىقارالىق تاجىريبە ەرەكشە نازار اۋدارتادى. مىسالى، سينگاپۋر مەملەكەتتىك اپپاراتتى قالىپتاستىرۋدا الەمگە ۇلگى بولعان ەلدەردىڭ ءبىرى. بۇل مەملەكەت تاۋەلسىزدىك العان العاشقى جىلداردان باستاپ مەملەكەتتىك قىزمەتتىڭ بەدەلىن كوتەرۋگە باسىمدىق جاسادى. سينگاپۋردا مەملەكەتتىك قىزمەتكەرلەردىڭ جالاقىسى جەكە سەكتورمەن باسەكەلەسە الادى. ەڭ باستىسى — كادرلاردى ىرىكتەۋ جۇيەسى وتە قاتاڭ ءارى ءادىل. دارىندى جاستار ارنايى باعدارلامالار ارقىلى ەرتە انىقتالىپ، شەتەلدىڭ ۇزدىك ۋنيۆەرسيتەتتەرىندە ءبىلىم الۋعا جىبەرىلەدى. كەيىن ولار مەملەكەتكە قىزمەت ەتۋگە مىندەتتەلەدى. سونىڭ ارقاسىندا سينگاپۋر قىسقا ۋاقىت ىشىندە كاسىبي ءارى ءتيىمدى مەملەكەتتىك اپپارات قالىپتاستىردى.

ال, وڭتۇستىك كورەيا تاجىريبەسى دە نازار اۋدارۋعا تۇرارلىق. بۇل ەلدە مەملەكەتتىك قىزمەتكە ءتۇسۋ ۇلكەن مارتەبە سانالادى. مەملەكەتتىك قىزمەتكەرلەر ارنايى ۇلتتىق ەمتيحان ارقىلى ىرىكتەلەدى. كونكۋرس وتە جوعارى. سوندىقتان جاستار مەكتەپ كەزىنەن باستاپ مەملەكەتتىك قىزمەتكە دايىندالادى. كورەي قوعامىندا مەملەكەتتىك قىزمەتكەر — تۇراقتىلىق پەن كاسىبيلىكتىڭ سيمۆولى رەتىندە قابىلدانادى.

قازاقستان ءۇشىن تاعى ءبىر ماڭىزدى ۇلگى — ەستونيا تاجىريبەسى. بۇل مەملەكەت تسيفرلىق تەحنولوگيالاردى مەملەكەتتىك باسقارۋعا كەڭىنەن ەنگىزۋ ارقىلى بيۋروكراتيانى ايتارلىقتاي قىسقارتتى. بۇگىندە ەستونيادا مەملەكەتتىك قىزمەتتەردىڭ كوپ بولىگى ونلاين فورماتتا كورسەتىلەدى. ناتيجەسىندە مەملەكەتتىك اپپارات ىقشام ءارى ءتيىمدى جۇمىس ىستەيدى. جاس IT ماماندار مەملەكەتتىك سەكتورعا قىزىعۋشىلىقپەن كەلەدى، سەبەبى ولار ءوز يدەيالارىن جۇزەگە اسىرۋعا مۇمكىندىك الادى.

قازاقستاندا دا سوڭعى جىلدارى وسى باعىتتا ناقتى ءبىر وزگەرىستەر جاسالىپ جاتىر. جاس ماماندارعا ارنالعان كادرلىق رەزەرۆتەر قۇرىلدى، ىرىكتەۋ جۇيەسىنە تەستىلەۋ مەن اشىق كونكۋرس ەنگىزىلدى. بىراق، پروبلەما تەك قابىلداۋ راسىمىندە دەمەۋ كەرەك. ەڭ ماڭىزدىسى — مەملەكەتتىك اپپارات ىشىندەگى ورتا. ەگەر جاس مامان ءوزىنىڭ باستاماسى قولداۋ تاباتىنىن، ەڭبەگى باعالاناتىنىن سەزىنسە عانا ول سول جۇيەدە ۇزاق قالادى.

كوپ جاعدايدا دارىندى جاستار مەملەكەتتىك قىزمەتتەن تەز كەتىپ قالادى. بۇعان سەبەپ — تومەن جالاقى عانا دەپ ويلاماۋ كەرەك. كەيبىر مەكەمەلەردە ەسكى سارىن ساقتالعان. جاڭا يدەيا ايتقان ادامعا كۇدىكپەن قاراۋ، ارتىق بيۋروكراتيا، قاعاز جۇزىندەگى ەسەپتىڭ كوپتىگى شىعارماشىل جاستاردى شارشاتادى. سوندىقتان مەملەكەتتىك ورگاندار ەڭ الدىمەن ىشكى مادەنيەتتى وزگەرتۋى كەرەك. قىزمەتكەردىڭ باستاماسىنا مۇمكىندىك بەرۋ، ناتيجەگە قاراي باعالاۋ جۇيەسىن ەنگىزۋ، ارتىق ەسەپتى قىسقارتۋ — زامان تالابى.

مەملەكەتتىك قىزمەتكە بىلىكتى كادر تارتۋدا جالاقى جاعدايىن اينالىپ وتۋگە بولمايدى. قازىرگى ەڭبەك نارىعىندا مىقتى ماماندارعا سۇرانىس جوعارى. IT, قارجى، قۇقىق، اناليتيكا سالاسىنداعى كاسىبي كادرلار جەكە كومپانيالاردا الدەقايدا جوعارى تابىس تابادى. وسىنداي جاعدايدا مەملەكەت تە باسەكەگە قابىلەتتى ەڭبەك شارتتارىن ۇسىنۋى ءتيىس. اسىرەسە، كەيبىر ماماندىق يەلەرىنە لايىقتى جاعداي جاسالۋى قاجەت. بۇل جەردە پروبلەما تەك اقشامەن شەكتەلمەيدى. الەۋمەتتىك پاكەت، تۇرعىن ءۇي باعدارلامالارى، كاسىبي دامۋ مۇمكىندىگى دە ماڭىزدى ءرول اتقارادى.

بۇگىندە الەمنىڭ كوپتەگەن ەلدەرى تالانتتاردى تارتۋ ءۇشىن يكەمدى مودەلدەرگە كوشىپ جاتىر. كەيبىر مەملەكەتتەر جەكە سەكتوردان ۋاقىتشا ماماندار شاقىرىپ، ناقتى جوبالارمەن جۇمىس ىستەتەدى. باسقالارى ۋنيۆەرسيتەتتەرمەن تىكەلەي بايلانىس ورناتىپ، ستۋدەنتتەردى ەرتە كەزەڭنەن مەملەكەتتىك قىزمەتكە بەيىمدەيدى. قازاقستان دا وسى تاجىريبەلەردى كەڭىنەن قولدانۋى كەرەك.

مىسالى، جوعارى وقۋ ورىندارىندا مەملەكەتتىك باسقارۋ سالاسىنا ارنالعان ارنايى تاعىلىمدامالار جۇيەسىن دامىتۋعا بولادى. ستۋدەنت وقۋ كەزىندە-اق مينيسترلىكتەر مەن اكىمدىكتەردىڭ جۇمىسىمەن تانىسىپ، تاجىريبە جيناقتاسا، كەلەشەكتە بۇل سالاعا بەيىمدەلۋى جەڭىلدەيدى. سونىمەن قاتار، ۇزدىك ستۋدەنتتەرگە مەملەكەتتىك گرانتتار مەن كەپىلدەندىرىلگەن جۇمىس ورىندارىن ۇسىنۋ ءتيىمدى قادام بولار ەدى.

تاعى ءبىر ماڭىزدى جاعداي — ايماقتارداعى كادر تاپشىلىعى. استانا مەن الماتىدا مامان تابۋ سالىستىرمالى تۇردە جەڭىل بولعانىمەن، شالعاي وڭىرلەردە كاسىبي كادر جەتىسپەيدى. جاس مامانداردىڭ اۋىلعا نەمەسە شاعىن قالالارعا بارعىسى كەلمەۋى تۇسىنىكتى. سەبەبى ينفراقۇرىلىم ءالسىز، مۇمكىندىكتەر كەم، الەۋمەتتىك جاعداي جەتكىلىكسىز. سوندىقتان ايماقتىق كادر ساياساتىنا ەرەكشە كوڭىل ءبولىنۋى ءتيىس. وڭىرلەرگە بارعان جاستارعا تۇرعىن ءۇي، كوتەرمە اقى، مانساپتىق ارتىقشىلىقتار بەرۋ — ءتيىمدى شەشىمدەردىڭ ءبىرى.

سونىمەن قاتار قازىرگى مەملەكەتتىك قىزمەتكەر تەك زاڭ بىلەتىن مامان بولماۋى كەرەك. زاماناۋي مەملەكەتتىك اپپاراتقا اناليتيكالىق ويلايتىن، تەحنولوگيانى مەڭگەرگەن، حالىقپەن ءتىل تابىسا الاتىن امبەباپ كادرلار قاجەت. بۇگىنگى قوعام وتە جىلدام وزگەرىپ جاتىر. جاساندى ينتەللەكت، تسيفرلىق پلاتفورمالار، ۇلكەن دەرەكتەر ەكونوميكا مەن باسقارۋ جۇيەسىن تۇبەگەيلى وزگەرتۋدە. وسىنداي كەزەڭدە مەملەكەتتىك ورگاندار دا جاڭاشا ويلايتىن بۋىندى قالىپتاستىرۋى ءتيىس.

مەملەكەتتىك قىزمەتكە كەلەتىن ادامنىڭ بويىندا پاتريوتتىق سەزىم دە بولۋى كەرەك. سونىمەن قاتار، ەندى دامىپ كەلە جاتقان ۇلتتىق مەملەكەتتەرگە، اسىرەسە، ونىڭ كۇشتىك قۇرىلىمدارىنا وزگە ۇلتتاردىڭ وكىلدەرىن كوپتەپ تارتۋ وتە قاۋىپتى. كەيبىر ازاماتتار ءوز ۇلتىن جاسىرىپ، نەگىزگى ۇلتتىڭ وكىلى بولىپ جازىلىپ، ۇلكەن لاۋازىمعا يە بولادى (مىسالى، ك. ماسيموۆ سياقتىلار). ونداي ادامدار الداعى كەزەڭدە مەملەكەت تاعدىرىنا ۇلكەن قاۋىپ تۋدىرادى. سوندىقتان، اسكەري سالادا كادر وسىرگەندە، ونىڭ تەك ءتول قۇجاتىنا قاراۋ، العان ءبىلىمى مەن تاجىريبەسىن قاپەرگە الۋ مۇلدە جەتكىلىكسىز. ونىڭ اتا-اناسىنىڭ، تۋعان تۋىستارىنىڭ، وسكەن ورتاسىنىڭ كىم ەكەنىن زەرتتەپ-زەردەلەپ الۋ كەرەك.     

بەيسەنعازى ۇلىقبەك،

قازاقستان جۋرناليستەر وداعىنىڭ مۇشەسى

Abai.kz