قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ «اتام ءجونۇندو بايان» كىتابىنان تۋعان وي

دانا بابالارىمىز ماڭگىلىك مۇرا ەتكەندەي، «توسكەيدە مالى، توسەكتە باسى قوسىلعان» باۋىرلاس قىرعىز-قازاق حالىقتارىنىڭ تاعدىرلارى سان عاسىرلاردان بەرى تەل اعىستاي قاتار جالعاسىپ، ءومىر ورنەكتەرى اجىراعىسىز بىتە ءورىلىپ كەلەدى. ءبىزدىڭ تاريحى تەرەڭ، مۇراسى باي، ۇلاعاتى كەمەل قوس جۇرتىمىز ەلدىك مارتەبەلەرىن ورناتىپ، ونى كوزدىڭ قاراشىعىنداي ساقتاپ، قاناتىن جايۋدىڭ ۇزاق تا سىندارلى ساپارىندا «توبەتى ماي جەمەگەن» مامىراجاي كەزەڭدەردى دە «اۋىزدىقپەن سۋ ىشكەن» قيلى زامانداردى دا باسىنان بىرگە وتكەردى. ەكى ۇلىستىڭ ۇزىنا شەجىرەسىندە اتامەكەننىڭ تۇعىرىن قۇلاتپاۋدىڭ تەمىرقازىق  مۇراتىنان اجىراماي، جان الىسىپ جان بەرىسكەن ايقاس پەن كۇرەس ەشقاشان تولاستامادى. بۇگىنگى ۇرپاق ايگىلى بابالارىنىڭ ءجۇرىپ وتكەن ەرلىك پەن ەڭبەك جولىن الەمگە ايگىلى ايكول ماناس جىرىنان، قازاق حالقىنىڭ الىپ مۇحيتتاي اۋىز ادەبيەتىنىڭ جاۋھار تۋىندىلارىنان جاقسى بىلەدى. ۇرپاقتار ۇندەستىگى حالىقتارىمىزدىڭ سارقىلماس قۋاتىنا ۇلاسىپ، اسقاق ارمانى مەن ايالى  ۇمىتىندەي تاۋەلسىزدىگىمىزگە قول جەتكىزدىك. ارينە، ءبىزدىڭ ەلدەرىمىزدىڭ وسىناۋ ۇلى ساپاردا باقۋاتتى باياندى شاقتارىمەن قاتار، ەر باسىنا كۇن تۋعان قيلى كەزەڭدەرى كەيىنگى بۋىنداردىڭ ەشقاشان جادىنان شىقپاۋى ءتيىس.

ءيا، جاس تا جاسامپاز ەلدەرىمىز تاريح مۇحيتىنىڭ اساۋ تولقىندارى مەن دۇلەي داۋىلدارىنا قانشاما رەت تاپ بولسا دا، ادىلەت جولىنان تايماي، اداسپاي ەگەمەندىكتىڭ ەڭسەسىن تىكتەۋ ماقساتىندا، قازانى بۇرق-سارق قايناعان حالىقارالىق قوعامداستىقتىڭ دەربەس مۇشەلەرى رەتىندە ۇدايى العا باسۋدا. مەملەكەتتەرىمىزدىڭ ءجۇرىپ وتكەن جولدارىن، اعا ۇرپاقتىڭ كەشكەن تاعدىر-تالايىن تەرەڭ ءبىلىپ، ۇدايى ەسىمىزدە ساقتاۋدىڭ ءمانى جوعارى. بۇل ورايدا ايتۋلى زەتتەۋشى عالىمدار، كاسىبي مامانداردىڭ جانكەشتى جۇمىستارىن ءاردايىم جوعارى باعالاي وتىرىپ، سونىمەن بىرگە الەم مويىنداعان بەلگىلى ساياساتشىلاردىڭ، قوعام قايراتكەرلەرىنىڭ، اسىرەسە مەملەكەت باسشىلارىنىڭ ەڭبەكتەرى ايىرىشقا ورىن الاتىندىعىن ايقانىمىز ابزال.

وسى ورايدا، وردالى وش شاارىندا 2025 جىلعى 25 قاراشادا   قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى قاسىم-جومارت كەمەلۇلى توقاەۆتىڭ قىرعىز تىلىندە جارىق كورگەن «اتام ءجونۇندو بايان» («اكە تۋرالى وي-تولعاۋ») كىتابىنىڭ رەسمي تانىستىرىلىمىنىڭ ءوتۋى باۋىرلاس ەكى ەلدىڭ قوعامدىق، رۋحاني ومىرىندەگى ماڭىزدى وقيعا بولعاندىعىن بىرەگەي ءىس-شارانىڭ تىكەلەي قاتىسۋشىسى رەتىندە ارنايى اتاپ وتكىم كەلەدى. قازاقستاننىڭ وش قالاسىنداعى باس كونسۋلدىعىنىڭ، جەتەكشىسى م.كارىبايدىڭ ۇيىمداستىرۋىمەن جۇزەگە اسقان جانە ەكى مەملەكەتتىڭ جوعارى لاۋازىمدى وكىلدەرى، زيالى قاۋىم مەن ستۋدەنت جاستار بەلسەندى قاتىسقان وسىناۋ تاعىلىمدى ءىس-شارادا قر مادەنيەت جانە اقپارات ءمينيسترى ايدا عالىمقىزى بالاەۆانىڭ كەڭىنەن تانىستىرۋىمەن قولىمىزعا تيگەن ەرەكشە كىتاپ ۇلكەن قىزىعۋشىلىقپەن وقىعان دۇنيەمىزگە اينالدى. اكە ومىرىنەن، اۋلەت شەجىرەسىنەن بوياماسىز سىر شەرتەتىن دەرەكتى كىتاپ وقيعاسىنىڭ سونشالىق اۋىر، دەسە دە تەرەڭ تاعلىمدى وقيعالارى قىرعىز ەلىمەن، استانامىز قازىرگى بىشكەك، بۇرىنعى فرۋنزە قالاسىمەن تىكەلەي بايلانىستى ەكەندىگى بۇعان دەيىن راسىندا كوپشىلىك قاۋىمعا بەيمالىم-تۇعىن. زامانىمىزدىڭ مۇنداي وتكىر شىندىعى دا وتكەن كەزەڭدەردە قالىپتاسقان تارتىپتەن تۋىنداۋدا. كسرو جۇيەسىندە وداق قۇرامىنا كىرگەن رەسپۋبليكالاردا تام-تۇمداپ بولسا ءاربىر ەلدىڭ ءوز تاريحى، نەگىزىنەن كەڭەس وداعىنىڭ تاريحى، ءبىرىنشى سىنىپتان باستاپ ورىس ءتىلى مەن ادەبيەتى تەرەڭدەپ وقىتىلىپ، ال ءبىر ايماقتا ورنالاسقان كورشىلەس، باۋىرلاس، دەمەك تاعدىرلاس  ەلدەردىڭ نە تاريحى،  تىلى مەن ادەبيەتى مۇلدە وقىتىلمادى. سونىڭ سالدارىنان بىرنەشە بۋىن ناۋاي، توقتوعۇل مەن ابايدى، ماقتىمقۇلى مەن ءفيردوۋسيدى، حامزا مەن ماعجاندى، ءتىپتى قازىرگى زامانعى ءىرى قوعام جانە مەملەكەت قايراتكەرلەرىن، زيالى قاۋىم وكىلدەرىن بىلە قويمايدى. ولاي بولسا، وسىناۋ وراسان كەمشىلىكتى تۇزەپ، ورتالىقازيالىق مەملەكەتتەردىڭ ارنايى مەكتەپتەرى مەن ىرىكتەلگەن جوعارى وقۋ ورىندارىندا باۋىرلاس ەلدەردىڭ ءتىلىن، تاريحىن، ادەبيەتى مەن مادەنيەتىن تەرەڭدەپ وقىتۋ باعدارلامالارىن جۇزەگە اسىرۋ بۇگىنگى كۇن تارتىبىندەگى بارىنشا وزەكتى ماسەلەلەردىڭ ءبىر ەكەندىگى انىق. جوعارى دەڭگەيدەگى كەزدەسۋلەردە ەجەلدەن كەلە جاتقان ءوزارا باۋىرلاستىق بايلانىستاردى ودان ءارى تەرەڭدەتۋ جونىندە  ەكى ەل باسشىلارى سادىر جاپاروۆ پەن قاسىم-جومارت توقاەۆ ۇدايى مالىمدەپ وتىرعانى، سايكەسىنشە كوپتەگەن ىلكىمدى ىستەردىڭ قولعا الىنعانى قۋانتادى.

وش مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتى مەن ل.ن. گۋميلەۆ اتىنداعى ەۋرازيا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتى اراسىنداعى قوس ديپلوم باعدارلاماسىنىڭ ەنگىزىلۋى، اتالعان ۋنيۆەرسيتتىڭ فيليالىنىڭ اشىلۋى وسىناۋ ماڭىزدى باعىتتاعى ناقتى قادامداردىڭ ءبىرى دەۋىمىزگە نەگىز بار. بۇگىندە ايماق ەلدەرىنىڭ الدىندا الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق ءوسۋ، مادەني، رۋحاني جاقىنداسۋ مەن جاڭعىرۋ، قاۋىپسىزدىك پەن تۇراقتىلىقتى، ۇلتارالىق كەلىسىمدى ساقتاۋ، كەيبىر تەرىس ۇردىستەرگە قارسى بىرلەسكەن ارەكەت ءتارىزدى كۇردەلى ماسەلەلەر تۇرعانى كوپشىلىككە ءمالىم. ولاي بولسا، وتكەنگە ورالا وتىرىپ، ەلدەرىمىزدىڭ جوعارى الەۋەتىن ءتيىمدى پايدالانۋ، وركەنيەتتىك نەگىزدەگى ءوزارا قارىم-قاتىناستارىمىزدى جاسامپازدىقپەن جالعاستىرۋ قازىرگى زامان تالابىنا قاپىسىز ساي كەلمەك.

ورتاق تاريحىمىزداعى وتكەن عاسىردىڭ وتىزىنشى جىلدارى كەڭەستىك بيلىكتىڭ كوللەكتيۆيزاتسيا تۋرالى سولاقاي، انىعىندا اسا كەڭ اۋقىمداعى قىلمىستىق شەشىمى عاسىرلار بويى مال شارۋاشىلىعىمەن اينالىسىپ كەلە جاتقان كوشپەلى ەلدەرگە، اسىرەسە قازاق حالقىنا شەكسىز اۋىر زارداپ اكەلگەنى كەيىنگى جىلدارى عانا ايتىلۋدا. ءبىر مەزەتتە قولىندا بارىنان ايىرىلعان حالىق وراسان اشتىققا ۇشىراپ، سول ءبىر قاسىرەتتى كەزەڭدە قازاق ۇلتى جارتىسىنا جۋىعىنان ايىرىلدى. قولدان قاستاندىقپەن جاسالعان قيانات ۇلتتىڭ گەنوفوندىنا، ەندەشە الداعى ۇزاق جىلدارعا ورنى تولماس زيان اكەلدى. تۋعان حالقى ءۇشىن تالاي پايدالى ىستەردى جۇزەگە اسىراتىن مىڭداعان ادامداردىڭ كوزى اياۋسىز جويىلدى. ولاردىڭ ىشىندە قاسىم-جومارت كەمەلۇلىنىڭ اكەسى كەمەل توقاەۆتىڭ دا جاقىن-جۋىقتارى بار ەدى. تىرشىلىك كوزىنەن ايىرىلعان ەلدىڭ باسىم بولىگى قىتاي اۋماعىنا قونىس اۋدارسا، توقا اقساقال تۋعان جەردەن قول ءۇزۋدىڭ، اعايىننان اجىراۋدىڭ بۇلىڭعىر كەلەشەگىن ويلاي كەلە، كەساپاتتى كەزەڭ وتكەنشە ولمەۋدىڭ قامىن جاساپ، وتباسىن الىپ فرۋنزە قالاسىنا بارىپ تىرلىك ەتۋگە توقتاعان ەكەن. فرۋنزەگە دەيىنگى ۇزاق تا اۋىر جولدىڭ ازابىنان وتكەن جاندار اقىرىندا قالاعا امان-ەسەن تابان تىرەگەن. الايدا، بارشا ۇلت باسىنا تونگەن ۇلى قاسىرەت، ادام بويىنداعى ءومىردىڭ وزەگىن، تىرشىلىكتىڭ تامىرىن السىرەتكەن جويقىن ازاپتىڭ سالدارى اينالىپ كەلگەندە وسىناۋ شاعىن اۋلەتتى ءبارىبىر اينالىپ وتپەيدى. پەندە باسىنا بەرمەسىن دەپ تىلەگەندەي اۋىر تراگەديا ورىن الىپ، اقىرىندا بۇتىندەي ءبىر اۋلەتتەن ەكى جاس بالا، اعايىندى قاسىم مەن كەمەل عانا ءتىرى قالعان. كوپ ۇزاماي باستالعان وتان سوعىسىنا الدىمەن قاسىم اتتانىپ، قان مايداندا قازا تاپقان. كەيىن سۇراپىل سوعىسقا فرۋنزە جاياۋ اسكەر ۋچيليششەسىن بىتىرگەن كەمەل دە جىبەرىلىپ، ستالينگراد مايدانىنا كەلىپ كىرگەن. جاستىعىنا قاراماي ەرلىكپەن شايقاسقان قازاق سولداتى اۋىر جارالانىپ، ءبىر اياعىن كەسۋ قاۋپى ءتونىپ تۇرعان جەرىنەن ايگىلى، بىراق ول كەزدە جاس دوكتور يلليزاروۆتىڭ كومەگىمەن ەمدەۋگە شەشىم قابىلدانادى. ناتيجەسى وڭ بولىپ، جارالى جاس سولدات اقىرىندا تۋعان جەرىنە ورالدى. الايدا قاسيەتتى اتامەكەنىندە سوعىس وتىنان ازەر امان قىلعان، ءتانى دە، جانى دا جارالى جىگىتتى قۇشاعىن اشىپ الدىنان كۇتىپ العان ەشكىم جوق ەدى. كەشە عانا الاپات اشتىقتان اۋپىرىمدەپ امان قالعان حالىقتىڭ كوڭىلى جابىرقاۋ، ول ازداي، ەر-ازامات اتاۋلىسى ەندىگى قان مايداننىڭ قاساپقاناسىنا جونەلتىلگەن. مىنەكي، سول ءبىر سۇرقيا زاماندا ەكى لاگەرگە بولىنگەن توتاليتارلىق جۇيەنىڭ، ءتىپتى جەكەلەگەن زۇلىم پەندەلەردىڭ اقتاۋسىز قىلمىسى سالدارىنان ادامزات بالاسى ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستىڭ قيساپسىز قىرعىنىنا ۇشىرادى. سونىڭ ىشىندە مايدان دالاسىنان الىستا جاتقان ءبىزدىڭ ەلدەرىمىز دە وراسان قايعى-قاسىرەتتى باستان وتكەردى. بۇگىنگى ۇرپاق سوعىس قاسىرەتىن دەرەكتى قۇجاتتاردان، انىعىندا ونى ءومىردىڭ وزىنەن الىپ اجىراعىسىز بەينەلەگەن كوركەم شىعارمالاردان انىق بىلەدى. قىرعىز جازۋشىسى، ايگىلى شىڭعىس ايتماتوۆتىڭ «انا – جەر انا» پوۆەسىندەگى باياندالاتىن وقيعا، سۇراپىل سوعىستان  تولعاناي انامىزدىڭ جارىنان، ءۇش بىردەي ۇلىنان ايىرىلاتىن ورنى تولماس قاسىرەتى، قۇرىلىسى جول ورتادا توقتاعان قارا شاڭىراقتىڭ سالىنباي قالۋى ايتىلا بەرمەيتىن اششى شىندىقتى ۇعىنۋىمىزعا باستايدى. ادام بالاسىنىڭ قايعىسىن قازاق حالقىنىڭ ۇلى اقىنى مۇقاعالي ماقاتاەۆتىڭ «ءومىر جايلى بىلگىڭ كەلسە، قارتقا بار، قان مايداننان جالعىز ۇلى كەلمەگەن. جەسىر كەلىن، ءبىر نارەستە كورمەگەن، جەتىم شالدى بالا ورنىنا تەربەگەن» دەيتىن ءبىر عانا شۋماعىندا تۇرعانى دا قاپىسىز. وتكەن كەزەڭدەردىڭ قۇپيا قاتپارلارى ەندى عانا اشىلا باستاعان دەرەكتەرگە سۇيەنسەك، كەڭەستىك جۇيەنىڭ نەگىزىنەن سىرتتان كەلگەن اسكەري كوميسسارياتتارى سوعىستىڭ تويىمسىز اپانىنا وداق قۇرامىنداعى حالىقتاردى اياۋسىز جىبەرگەنى، ءتىپتى ءبىر اۋلەتتەن تىم بولماعاندا ءبىر ەر بالانى قالدىرۋ ءتارىزدى ەل كەلەشەگى ءۇشىن وزەكتى ادامگەرشىلىك، گۋمانيستىك كوزقاراستان مۇلدەم جۇرداي بولعاندىعىنا كوزىمىز جەتۋدە. سوندىقتان حح عاسىرداعى ءبىر ەمەس، بىرنەشە قايتالانعان قاساپ-قىرعىننىڭ قاسىرەتى كەيىنگى جۇزدەگەن جىلدارعا دەيىن سەزىلىپ كەلە جاتقاندىعى جاسىرىن ەمەس.

مىنەكي، ءبىر باسىنان وتكەن وسىنشا قيساپسىز قيىندىقتارعا قاراماستان، جاس ءومىرىنىڭ جويداسىز اۋىرتپالىقتارىن جەڭە بىلگەن قايسار جىگىت كەمەل ەندىگى عۇمىرىن ءبىلىم مەن ەڭبەك جولىنا ارناپ ۋنيۆەرسيتەتكە تۇسۋگە شەشىم قابىلدايدى. قابىلداۋ كوميسسياسى ومىراۋى وردەندەر مەن مەدالدارعا تولى بالداققا سۇيەنگەن قازاق جىگىتىن 1945 جىلى س.م.كيروۆ اتىنداعى قازاق مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنە قابىلداۋ ەمتيحاندارىنسىز قابىلدايدى. ۇلتتىق كادرلەردىڭ تال بەسىگىنە اينالعان ايگىلى وقۋ ورنىندا قازاق ادەبيەتىنىڭ كلاسسيگى، عۇلاما عالىم، اكادەميك مۇحتار اۋەزوۆتىڭ لەكتسيالارىن تىڭداۋ باقىتىنىڭ بۇيىرۋى تالاپتى جاستىڭ وقۋى مەن ودان كەيىنگى ومىرىنە اسپانداعى شولپان جۇلدىزىنداي ماڭگىلىك وشپەس ساۋلە مەن باعىت بەرگەنى كامىل. وقۋىن اياقتاعان سوڭ كەمەل توقاەۆ “قازاقستان پيونەرى”، “لەنينشىل جاس”، “سوتسياليستىك قازاقستان” گازەتتەرىنىڭ رەداكتسيالارىندا جورنالشى-تىلشىدەن باستاپ باس رەداكتورعا دەيىنگى ەڭبەك جولدارىنان وتكەن، كەيىنگى جىلدارى قازاق كسر جوعارعى كەڭەسىنىڭ پرەزيديۋمى اپپاراتىندا جوعارى لاۋازىمدى ءھام جاۋاپتى قىزمەتتەر اتقارعان تانىمال تۇلعا. جۋرناليستىك، مەملەكەتتىك قىزمەتىمەن قاتار جاستايىنان ارمانداعان شىعارماشىلىق جولىنان ءبىر ساتكە اينىماعان تالانتتى قالامگەردىڭ ءار جىلدارى جارىق كورگەن سول كەزدەگى بۇكىل وداققا تانىمال تۋىندىلارى «سوڭعى سوققى»، «سولدات سوعىسقا كەتتى»، «ۇياسىنان بەزگەن قۇس»، «كومەسكى ءىز»، «تاڭبالى التىن»، «تۇندە اتىلعان وق»، «سارعاباندا بولعان وقيعا» سىندى كىتاپتارى قىرعىزستاندىق وقىرمانداردىڭ، ءبىزدىڭ ستۋدەنتتىك كەزىمىزدە قولىمىزدان تۇسپەگەن قىزىقتى شىعارمالار بولاتىن. اسىرەسە دەتەكتيۆ ءتارىزدى وقيعالارى قىم-قيعاش، كۇردەلى تىڭ جانرعا العاش قالام تارتقان قالامگەر كەمەل توقاەۆ قازاق ادەبيەتىندە دەتەكتيۆ جانرىنىڭ نەگىزىن قالاۋشى رەتىندە ءادىل باعاسىن الدى. بىشكەك قالاسىندا وقىعان مەكتەبىنە، بۇرىنعى اسكەري ۋچيليششەگە ارداگەر-قالامگەردىڭ اتى بەرىلدى.

«اتام ءجونۇندو بايان» كىتابىنىڭ ۇلكەن ءبولىمى اۆتوردىڭ اسىل اناسى تۇرار شاباربايقىزىنا ارنالعان. ەرەكشە ساعىنىشپەن، جۇرەكتى تەبىرەنتەر جىلىلىقپەن جازىلعان ەستەلىگىندە اۆتور ءبىر اۋلەتتىڭ ۇيىتقىسى بولعان اياۋلى انانىڭ شۋاقتى بەينەسىن اسەرلى بايانداعان. بۇل ورايدا، ءاربىر اتا-انانىڭ اق تىلەگى پەرزەنت ومىرىندە قانشالىقتى شىندىقپەن ورىندالۋىنىڭ جارقىن بەلگىسى رەتىندە قولىمىزداعى كىتاپتان  شاعىن ءۇزىندى كەلتىرۋدى ءجون كوردىم: «اكە-شەشەمنىڭ ماعان دەگەن كوڭىلىنىڭ ەرەكشە بولعانىنا  مىنا ءبىر دالەل دە كوز جەتكىزەدى.  60-جىلداردىڭ اياعىندا الماتىعا، قازاقستانعا جىلى سەزىممەن قارايتىنى بەلگىلى،  كسرو وك باس حاتشىسى لەونيد برەجنەۆ كەلدى. جازدىڭ  جايماشۋاق كۇنى ءبىز، اكە-شەشەم ۇشەۋمىز  لەنين داڭعىلىندا تۇردىق. داڭعىل بويىن ميليتسيا قورشاپ تۇردى- ۇكىمەتتىك اۆتوماشينالاردىڭ كورتەجىنىڭ تاۋعا ءوتۋى كۇتىلۋدە ەدى. اقىرى ماي-دىڭ جول باستاۋشى ءاۆتوموبيلى كورىندى، ىلە-شالا كەڭەس جەتەكشىسى وتىرعان “چايكا” ۇلكەن  جىلدامدىقپەن اعىزىپ ءوتتى.  بارلىق قالالىقتار ءۇشىن بۇل ۇلكەن وقيعا بولدى – ءبىر ساتتە بولسا قۇدايداي كورەتىن ل.برەجنەۆتىڭ ءجۇزىن كورىپ قالدى. ماشينالار كوزدەن تاسا بولعان سوڭ انام اكەمە “مەن وسىنداي باقىت ءبىزدىڭ جومارتتى دا اينالىپ وتپەسىن دەپ تىلەك تىلەدىم” دەدى. اكەم شەشەمە رازىلىقپەن قاراپ، سونان سوڭ جانارىن  ماعان اۋدارىپ “اللا بۇيىرتسىن” دەدى.

كورشىلەس، باۋىرلاس قازاق ەلىنىڭ باسشىسى، بۇگىندە جاھان جۇرتىنا تانىمال بەلگىلى ساياساتكەر، ديپلومات، قالامگەر قاسىم-جومارت كەمەلۇلىنىڭ «اتام ءجونۇندو بايان» كىتابى ءوز اۋلەتىنىڭ شەجىرەسىن، اكەسى كەمەل توقاەۆتىڭ تاعدىر-تالايىنان سىر شەرتكەن ءبىر عۇمىر بەينەسى ارقىلى بۇتىندەي ءداۋىر شىندىعىن بەينەلەگەن، ەندەشە ادامزاتتىق اۋقىمداعى اقيقاتتى الدىمىزعا تارتاتىن بىرەگەي بايان دەمەكپىن.

قۇدايبەردى قوجوبەكوۆ،

قىرعىز رەسپۋبليكاسى وش مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ رەكتورى، عىلىم دوكتورى، پروفەسسور

Abai.kz