بىلتىر جازدىڭ اياعىندا دۇنيەجۇزى قازاقتار قاۋىمداستىعى اتىنان قارلىعاش بەكپاتشاقىزى، مەرۋەش باشايقىزى، اكىم ىسقاقۇلى، جارمۇقامەت راقىمبەكۇلى، مارت قاناتقىزى، اقمارال ءباديلا جانە مەن، جيىنى جەتى ادام بايان-ولگەي راديوسىنىڭ 60 جىلدىق مەرەيتويىنا قاتىسۋ ءۇشىن سول ەلدە ساپاردا بولدىق.

بارىپ-كەلگەن كولىكتى جانە قانداستارعا ارناپ اپارعان مۋزىكالىق اسپاپتاردى “حالىق بانكىنىڭ قايىرىمدىلىق قورى” موينىنا الدى. ەشتەن كەش جاقسى دەگەندەي، وسى ساپاردا كورگەن-بىلگەندەرىم مەن ويعا تۇيگەندەرىمدى وقىرمانمەن ءبولىسۋدىڭ رەتى ەندى كەلگەن سياقتى.

قازىر بايان-ولگەي ايماعىنىڭ جان سانى 95 مىڭ ادامدى قۇرايدى ەكەن. حالىقتىڭ 93 پايىزى قازاقتار. ايماق 14 اكىمشىلىك اۋداننان قۇرالادى (13 اۋدان (سۇمىن), 1 كەنت). ايماق ورتالىعىندا 32 مىڭ تۇرعىن ورنالاسقان. 1989 جىلدان قازىرگە دەيىن سول ەلدەن ەلىمىزگە 80 مىڭنان استام قانداستىڭ كوشىپ كەلگەنىن ەسكەرسەك، ول جاقتا حالىقتىڭ ءوسىمى وتە جاقسى ەكەنى وسىدان-اق اڭعارىلادى. حالىقتىڭ نەگىزگى تىرشىلىك كوزى مال ەكەن. جالپى موڭعوليا بويىنشا 70 ميلليون مال باسى بار ەكەن. بۇكىل حالقىنىڭ سانى 3 جارىم ميلليوندى قۇرايتىن ەل ءۇشىن بۇل تسيفر وتە جوعارى كورسەتكىش. بايان-ولگەي سولتۇستىگىندە رەسەيدىڭ التاي رەسپۋبليكاسى (225 كم), شىعىسىندا قحر-نىڭ شۇار-ىمەن (450 كم) شەكارالاساتىندىقتان موڭعوليانىڭ بەس ايماعىن وسى ەلدەرمەن جالعاپ تۇرعان ترانسپورتتىق دالىزگە اينالىپتى. بۇل ايماقتان قازبا بايلىقتىڭ مول قورى تابىلعاندىقتان قازىر شەتەلدىك ينۆەستورلار كوپ كەلىپ، قارجى سالىپ جاتىپتى. جاقىن جىلداردان بەرى بۇل ەلدە تۋريزم كەڭىنەن قانات جايىپتى. اسقار تاۋ، يەن دالا، بەتباق قۇمعا اڭسارى اۋعان تۋريستەر الەمنىڭ ءار بۇرىشىنان اعىلۋدا. قازاقتاردىڭ ساياتشىلىق ونەرىن تاماشالايتىن قوناقتاردىڭ قاراسى ءتىپتى، مول. كوشپەندىلەردىڭ ۇرپاعى ءۇشىن ورتاق ءداستۇر بولىپ سانالاتىن بۇل ونەر موڭعۇلداردا ءدىننىڭ جانە تسين يمپەرياسىنىڭ قيتۇرقى ساياساتىنان مۇلدە ۇمىت قالىپتى. ءاسىلى ولار دا ءبىز سياقتى بۇركىت باپتاپ، تازى ۇستايتىن سايىن ساحارانىڭ سەرىلەرى ەدى، بىراق مانجۋرلار وسى جاۋىنگەر ۇلتتى كۇشپەن، ەرەكشە ادىسپەن بۇددا دىنىنە قاراي جەتەكتەي ءبىلدى. سونىڭ ناتيجەسىندە ۋاقىت وتە الىپ يمپەريانىڭ ۇرپاقتارى جاۋىنگەرلىك قۋاتتان، قالىپتى وسىمنەن ايرىلىپ قالدى. مەملەكەتتىڭ ستراتەگيالىق باعىتىن قالىپتاستىرۋدا، قوعامنىڭ ءوزىن-ءوزى جەتىلدىرۋ باعىتىن انىقتاۋدا ءدىن مەن ءداستۇردىڭ نازىك، كۇردەلى قاتىناسىنا اباي بولعانىمىز ءجون.

ءبىزدىڭ ەلدەن ول جاققا ازىق-تۇلىك ونىمدەرى (ۇن، كۇرىش، شوكولاد، قانت، كامپيت، شەكەر، ماكارون) كوپ بارسا، ول جاقتان بىزگە ەت، ءسۇت، جۇننەن، تۇبىتتەن، تەرىدەن توقىلعان ونىمدەر كوپ كەلەدى ەكەن. قانداستار استانا، الماتى، وسكەمەن قالالارى مەن بايان-ولگەي، ۇلان-باتىر جانە رەسەي قالالارىنىڭ اراسىندا اۆتوبۋس، تاكسي جۇرگىزىپ، تابىس تابۋدا. قازاقستان تەلەارنالارىن جۇرتتىڭ ءبارى كورەدى. اسىرەسە، "بالاپان" تەلەارناسى ۇلكەن سۇرانىسقا يە. كەزدەسكەن كىسىلەردىڭ كوبى بالالارىمىزدىڭ ءتىلى "بالاپانمەن" شىقتى، ءوزىمىز دە اۋەزىمىزدى سول ارناعا قاراپ دۇرىستايمىز دەپ وتىر.

ول جاقتا دا ءتىل، وقۋلىق ماسەلەسى تۋىنداي باستاعان. قازىر ۇلان-باتىر، قوبدا قالالارىندا انا ءتىلىن بىلمەيتىن ۇرپاق ءوسىپ كەلەدى. بايان-ولگەيدە باستاۋىشتان كەيىن قازاق تىلىندە ساباق وتىمەيدى. بارلىق قۇجاتتار مەن ءىس قاعازدار مەملەكەتتىك تىلدە جازىلىپ، ۇلكەن-كىشى جينالىستار مەملەكەتتىك تىلدە جۇرگىزىلەدى. قىل-اياعى دارەتحاناداعى جازۋلاردا موڭعۋل تىلىندە جازىلعان.

ەلىمىز بەن بايان-ولگەي اراسىندا اۋە قاتىناسى جوق. ول جاققا بارۋ ءۇشىن رەسەي ارقىلى بارامىز. بۇل ەكى ەلدىڭ قاراپايىم تۇرعىندارى مەن كاسىپكەرلەرى ءۇشىن وتە ءتيىمسىز. بولاشاقتا جەكە كۋالىكتەرى مەن تولقۇجاتتارىندا دا ۇلتى جازىلمايتىن بولادى دەگەن ءسوز بار. موڭعوليا ۋنيتارلى مەملەكەت دەگەندى سىلتاۋ ەتكەن كەيبىر اسىرە ۇلتشىل ساياساتكەرلەر سانى از ۇلتتاردىڭ جازۋى مەن ءتىلىن ءبىرتۇتاس مەملەكەتتىك تىلگە كوشىرۋدى دارىپتەۋدە. قىسقاسى، ول جاقتاعى قانداستاردىڭ دا باسىنا بۇلت ءۇيىرىلىپ تۇر.

ماڭىزدى مەملەكەتتىك شارالار وتكىزىلگەندە تەك قانا مەملەكەتتىك تىلگە باسىمدىق بەرىلەدى. ودان كەيىن مەملەكەتتىك ءانۇران شىرقالعاندا ولار دا ءبىز سەكىلدى وڭ قولىن سول جۇرەگىنە قويىپ، انۇرانعا قوسىلادى ەكەن. قايران، جاڭالىقتى دا، جاماندىقتى دا وتە تەز قابىلداپ، بويىنا سىڭىرە قوياتىن كوشپەلىلەردىڭ ۇرپاقتارى دەسەڭشى؟! باعىمىز دا، سورىمىز دا وسىدان شىعار!

وسى ەلدەگى ىقپالدى ەكى پارتيانىڭ قايسىسى سايلاۋدا كوپ داۋىس جيناسا، سول پارتيا بيلىككە كەلەدى ەكەن. ءبىر ءۇيدىڭ ەكى مۇشەسى ەكى پارتياعا مۇشە بولعاندىقتان، كەيدە وتباسىندا وتىرىپ ايتىسىپ-تارتىسىپ قالاتىن جاعدايدا جوق ەمەس. كەيبىر قىزۋقاندى جىگىتتەر كەزدەسۋ بارىسىندا قارسى پارتيانىڭ مۇشەلەرىمەن ءبىر داستارقان باسىندا وتىرا المايتىنىن ايتىپ تا قالدى. ءبىز ىشتەي “ساياسات دەگەنىمىز ىمىرالاسۋ ونەرى” دەگەن باتىس ويشىلدارىنىڭ انىقتاماسىن قايتالادىق. اۋمالى-توكپەلى زاماندا، تىرشىلىك وتىن سوندىرمەۋ ءۇشىن جان الىپ، جان بەرىسكەن ءبىر اتانىڭ بالالارى بەيبىت زاماندا پارتيانىڭ مۇددەسى دەپ جىرتىلۋدا. بۇل دا بولسا “زامانىڭ قالاي بولسا، بوركىڭ سولاي” دەگەن قيسىنعا جەتەلەيدى.

وسى ساپار بارىسىندا دەلەگاتسيا مۇشەلەرىن ايماق اكىمى زاڭعار ەسەنتاي مىرزا ارنايى قابىلداپ، كەشتە قوناقاسىن بەردى. ايماقتىڭ ناقتى جاعدايىن بايانداي كەلە، ەكى ەل اراسىنداعى دوستىق قارىم-قاتىناسىنىڭ ىرعاقتى دامۋىنا قانداستاردىڭ قوسىپ جاتقان ۇلەسىن ايىرىقشا اتاپ ءوتتى. نارىق زامانى باستالعاندا كاسىپكەرلىكپەن اينالىسقان، كەيىن كەدەن سالاسىندا قىزمەت اتقارىپ ءومىردىڭ ءبىراز وتكەلەگىنەن وتكەن اكىم تۋراشىل، ىسكەر، جومارت كوڭىلىمەن، ونەرگە دەگەن ىستىق ىقىلاسىمەن ەسىمىزدە قالدى. بۇل كىسىنىڭ تۋىپ وسكەن اۋىلىن بىلايعى جۇرت “قالاقشىنىڭ (دومبىراشىنىڭ) اۋىلى” دەپ اتايدى ەكەن. ءوزى دە اۋەلەتىپ ءان سالىپ، كۇمبىرلەتىپ كۇي شەرتىپ “قوناق كادە” جاسادى.

وتكەن عاسىردىڭ اياعىنا تامان دۇنيەجۇزى قازاقتار قاۋىمداستىعى توراعاسىنىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى كالداربەك نايمانباەۆ باستاعان مارتەبەلى قوناقتار بايان-ولگەيگە كەلگەندە نارىقتىڭ كىسپاعىنا كىرىپ كەتكەن ايماق باسشىلارى سول كەزدەگى كاسىپكەر زاڭعار ەسەنتايۇلىنا ءوتىنىش ايتىپ، سالماق سالادى. جاڭادان قۇرىلعان ۇيىم مەن ونىڭ باسشىسىنىڭ دۇنيەجۇزى قازاقتارى الدىنداعى بەدەلى مەن ماڭىزىن سەزىنە بىلگەن زاڭعار مىرزا ارناۋلى بوز بيە سويىپ كۇتىپ الادى. ودان كەيىن سول ەلگە "دوس مۇقاسان" ءانسامبلىنىڭ مۇشەلەرى كەلگەندە دە ءداستۇر مەن ونەردى باعالاي بىلەتىن جومارت كاسىپكەر ولاردى دا تابانىن جەرگە تيگىزبەي زور ىقىلاسىن بىلدىرەدى. ول كىسىلەر قوشتاساردا ءانسامبلدىڭ دومبىراسىن ەستەلىككە قالدىرادى. ارادا وتىز جىل وتكەن سوڭ زاڭعار مىرزانىڭ ۇلى قازاقستانعا وقۋعا كەلگەندە سول دومبىرانى الا كەلىپ، مۇرات قۋسايىنوۆقا كورسەتەدى. دومبىرانى بىردەن تانىپ، سول كۇندەردەگى شۋاقتى ساتتەردى ەسكە تۇسىرگەن مۇرات مىرزا دومبىراعا قولىن قويىپ بەرەدى. بۇل كۇندە الەمدىك گەوساياساتتا ۇلكەن قۇبىلىسقا اينالعان قازاق كوشىنىڭ ۇدەرىسى وسىنداي جان تەبىرەنتەرلىك سيۋجەتتەرمەن تولىعۋدا. قازاق دۇنيەنىڭ قاي بۇرىشىندا جۇرسە دە قازاق بولىپ قالادى. ويتكەنى ءبىزدى ورتاق تاعدىر، ورتاق ءداستۇر، ورتاق سالت-سانا، ورتاق ءتىل، ورتاق ءدىن مەن ءدىل توعىستىرادى. ارتىمىزدا "ورتا دەرجاۆا" اتانعان قازبا بايلىق پەن ادام كاپيتالىنا باي "جاڭا قازاقستان" دەگەن ەل تۇر. 2024 جىلى ەل پرەزيدەنتى ق.ك.توقاەۆ 14 جىلعى ۇزىلىستەن كەيىن سول ەلدە مەملەكەتتىك ساپاردا بولدى. بيىل موڭعوليا پرەزيدەنتى ەلىمىزدە ساپاردا بولىپ، ماڭىزدى كەلىسىمدەرگە قول قويىلدى.

بىرىنشىدەن، تاراپتار بايان-ولگەي مەن وسكەمەن قالاسى اراسىندا تىكەلەي اۋە رەيستەرىن قايتا جانداندىرۋ تۋرالى شەشىم قابىلدادى.

ەكىنشىدەن، ەكى ەل اراسىنداعى ەڭ قىسقا اۆتوجول باعىتىن انىقتاۋ، ونى سالۋ جانە پايدالانۋعا بەرۋ تۋرالى كەلىسىم جاسالدى.

ۇشىنشىدەن، تاراپتار بايان-ولگەي ايماعىندا قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كونسۋلدىعىن اشۋ جونىندە ۋاعدالاستى.

“تۋىرلىقتى تۋىسقان” دەگەن ادەمى ماقال ەكى ەلدىڭ عاسىردان عاسىرعا جالعاسىپ كەلە جاتقان شىنايى دوستىعىن ايعاقتاپ تۇر. بۇل دوستىقتىڭ كوكجيەگى ءالى دە كەڭەيە تۇسەدى دەپ بىلەمىز.

ءومارالى ادىلبەكۇلى

Abai.kz