بۇل ماقالادا ءماشھۇر ءجۇسىپ كوپەيۇلىنىڭ پوەزياسىنداعى ءداستۇر مەن جالعاستىق ماسەلەسى قاراستىرىلادى. عىلىمي زەرتتەۋدىڭ ماقساتى – اقىن پوەزياسىنداعى ءداستۇر جالعاستىعىنىڭ بۇرىن قاراستىرىلماعان تۇستارىن سارالاۋ، قاراستىرۋ، جاڭاشىل كوزقاراسپەن قاراۋ. وسىعان دەيىن پروفەسسور ق.پ.ءجۇسىپ ءوز زەرتتەۋلەرىندە ۇلى اقىن اباي مەن ءماشھۇر ءجۇسىپتىڭ اراسىنداعى ۇندەستىكتى، م.ن. باراتوۆا اقىن ولەڭدەرىندەگى ءداستۇر تاعىلىمى مەن ستيل، بەينەلىلىك، ءداستۇر ساباقتاستىعى جانە ءمانى، ە.ق.ءجۇسىپوۆ شىعىس ادەبي ءداستۇرىن زەرتتەدى. بۇل ەڭبەكتەردە كوتەرىلگەن ماسەلەلەردى قايتالاماي، قالىس قالعان، ايتىلماعاندارىن سارالاۋ ماقالانىڭ وزەكتىلىگىن بىلدىرەدى. اتاپ ايتقاندا ەڭبەك قۇندىلىعى، كەدەيلىك، جالقاۋلىق، ەرىنشەكتىك ماسەلەلەرى تالداۋعا تۇسەدى.  

سۋرەتتەر: اۆتوردىڭ جەكە ارحيۆىنەن الىندى.

عىلىمي زەرتتەۋدىڭ يدەياسى – ءماشھۇر ءجۇسىپ شىعارمالارىنداعى كەدەيلىك ماسەلەسىنىڭ، ەڭبەك قۇندىلىعىنىڭ زەردەلەنۋىن جان-جاقتى اشىپ كورسەتۋ.ادامنىڭ ەڭبەكتەنۋ قابىلەتى، ءوزىن-ءوزى جەڭۋى، ءوزىن-ءوزى تاربيەلەۋى، سول ارقىلى  كەدەيلىككە اپاراتىن كەدەرگىلەردى بولدىرماۋ زەرتتەۋدىڭ پراكتيكالىق ءارى تاربيەلىك ماڭىزىن كورسەتەدى.

تالداۋ بارىسىندا حالىق ادەبيەتىنىڭ وزىق ۇلگىلەرىن ءوز شىعارماشىلىعىندا دامىتا قولدانعان  ءماشھۇر ءجۇسىپ كوپەەۆ ءداستۇر جالعاستىعىن بەرىك ۇستانعان جانە ءوز شىعارماشىلىعىندا ۇتىمدى قولدانعان، بىراق وزىنە دەيىنگى ءداستۇردى قايتالاماي وزىندىك تاڭباسىن قالدىرا بىلگەن اقىنداردىڭ ءبىرى ەكەنى دالەلدەرمەن كەلتىرىلدى. ماقالادا ءداستۇر جالعاستىعى مەن حح عاسىر باسىنداعى ادەبيەت، جىراۋلىق پوەزيا، حالىق اۋىز ادەبيەتى اراسىنداعى بايلانىس، ۇندەستىك ماسەلەلەرى ايتىلىپ وتەدى. اتاپ ايتقاندا، اقىن شىعارمالارى اۋىز ادەبيەتى ۇلگىلەرىمەن، شال اقىن، شاكارىم، اباي شىعارمالارىمەن سالىستىرىلىپ، ءداستۇر جالعاستىعى (كەدەيلىك تاقىرىبى) جانە وزىندىك ەرەكشەلىگى انىقتالدى. ناتيجەسىندە ەڭبەك قۇندىلىعىن، كەدەيلىك ماسەلەسىن اباي، شاكارىم سياقتى كۋلت دەڭگەيىنە كوتەرە العانى دالەلدەندى. زەرتتەۋدىڭ قۇندىلىعى ءماشھۇر ءجۇسىپ ءدىني-اعارتۋشى اقىن بولعاندىقتان ەڭبەك قۇندىلىعى، كەدەيلىك ماسەلەلەرىن ءناپسى تۇرعىسىنان قاراستىرىپ، ادەبيەتكە وزىندىك ءسوز قولدانىستارىن ەنگىزۋىندە جاتىر. اقىننىڭ شىعارمالارىندا كەزدەسەتىن ءسوز قولدانىستارى ناقىل ءسوز رەتىندە ءالى دە قۇندىلىعىن جويمادى. زەرتتەۋدىڭ عىلىمي ناتيجەلەرى مەن تۇجىرىمدارىن «ءماشھۇرتانۋ» كۋرستارىندا، ولكەتانۋ ساباعىندا، حح عاسىر باسىنداعى ادەبيەت جانە جالپى ادەبيەت تەورياسى پانىندە دە قولدانۋعا بولادى. ءماشھۇر ءجۇسىپتىڭ جانە جىراۋلاردىڭ، اباي، شاكارىم، حالىق اۋىز ادەبيەتىنىڭ تۋىندىلارىن سالىستىرۋ، سۇرىپتاۋ، جۇيەلەۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلدى.

قازاق حالقىنىڭ كورنەكتى ويشىلى ءماشھۇر ءجۇسىپ كوپەيۇلىنىڭ (1858-1931) ەسىمى ەلىمىز تاۋەلسىزدىك العان جىلداردان باستاپ شىنايى مارتەبەسىنە كوتەرىلىپ، تاريحتا لايىقتى ورنىن الا باستادى. كەزىندە سوتسياليستىك يدەولوگيا قۋدالاعان، تەرىس باعالاۋلار بەرىلگەن تالاي ۇلت ساڭلاقتارىنىڭ تاريحي سانا تۇرعىسىنان ءوزىنىڭ لايىقتى باعاسىن الاتىن كەزى كەلدى. دارا تۇلعالاردىڭ رۋحاني تاريحىمىزداعى ورنىن انىقتايتىن ويشىلدىڭ ءومىرى مەن قىزمەتى تۋرالى ەڭبەك گۋمانيتارلىق كەڭىستىكتەگى زاڭدى قۇبىلىس دەۋگە بولادى. ءماشھۇر ءجۇسىپ قازاق حالقىنىڭ كەمەڭگەر ءارى اياۋلى پەرزەنتى.

اقىننىڭ شىعارماشىلىعى مەن ومىرىنە ارنالعان ىرگەلى ەڭبەكتەر قازىرگى كەزەڭدە الماتى مەن پاۆلودار جانە باسقا دا قالالارىندا ءارتۇرلى كولەمدە جارىق كورىپ كەلەدى. عىلىمي زەرتتەۋلەر جاسالىپ، بۇقارالىق اقپارات اۋقىمىندا كورىنىس بەرۋدە. ال، ەندى سولاردىڭ قاتارىندا باسىلىپ شىققان ون ءۇش تومدىق اقىن شىعارمالارىنىڭ جيناعىن كەيىنگى جىلدارداعى ەلىمىزدەگى رۋحاني كەڭىستىگىنىڭ جەتىستىگى. پاۆلودار قالاسىنداعى ءماشھۇر ءجۇسىپ كوپەيۇلىنىڭ رۋحاني مۇراسىن زەرتتەۋمەن اينالىساتىن ورتالىقتىڭ قىزمەتى جالپى قازاق حالقىنىڭ رۋحاني مادەنيەتىن دامىتۋدىڭ كورىنىسى. وقىرماندارعا ۇسىنىلىپ وتىرىلعان قر عجبم عك فيلوسوفيا، ساياساتتانۋ جانە ءدىنتانۋ ينستيتۋتى عىلىمي قىزمەتكەرلەرى قالىپتاستىرعان ەڭبەكتە الماتى قالاسىنداعى قازاقستان رەسپۋبليكاسى عىلىم جانە جوعارى ءبىلىم مينيسترلىگىنە قارايتىن ورتالىق عىلىمي كىتاپحانا جانىندا قۇراستىرىلىپ، 2008 جىلى جارىق كورگەن «ءسوز ونەرىنىڭ زەرگەرى» اتتى كىتاپتان ءبىرشاما ماتەريالدار توپتاماسى ءوزارا كەلىسىممەن قولدانىلدى.

وسى اتالعان ەڭبەك تاريحىمىزدىڭ ۇلى ويشىلى، عۇلاماسى، ءدىنتانۋشىسى، بيبليوگرافى، ءسوز ونەرىنىڭ زەرگەرى، اقىن، پۋبليتسيست، ەتنوگراف، فولكلوريست، اعارتۋشى ءماشھۇر ءجۇسىپ كوپەەۆكە ارنالادى. ونى قۇراستىرعان ماماندار: كۇزەمباەۆا ۆ.، قوساەۆا ن.ق. رەد. القاسى: ابۋعاليەۆا ك.ك. (جاۋاپتى رەد.), رەد: نۇرعوجينا ج.م.، اقاشەۆا س.س.، ابەنوۆا ل.د.، براۆاچ و.پ. (تەحن. 6 ءماشھۇر ءجۇسىپ كوپەەۆ رەد.). – الماتى: ورتالىق عىلىمي كىتاپحانا، 2008. – 340 ب.، [«ۇلى تۇلعالار» اتتى عىلىمي-عۇمىرنامالىق سەريا]. جوعارىداعى ەڭبەكتى قۇراستىرۋشىلاردىڭ ءبىرى ن.ق. قوساەۆانىڭ العىسوزىندە قازاقتىڭ «قازان توڭكەرىسىنە دەيىنگى اقىنداردىڭ ىشىندە شوقتىعى بيىك جارقىراعان جۇلدىزداردىڭ بىرەگەيى – ءماشھۇر ءجۇسىپ كوپەەۆ، قانشاما عۇلاما اقىن شايىرلاردىڭ ولەڭ-جىرلارى، داستاندارى، ءازىل-وسپاق كۇلدىرگى اڭگىمەلەرى حاتقا تۇسپەي، بىزگە جەتپەي قالدى. ارابشا وقىعان ادامداردىڭ شىعارمالارىن وقىتپاي تىيىم سالدى. سولاردىڭ ءبىرى – ءماشھۇر ءجۇسىپ كوپەەۆ» دەپ اتاپ كورسەتەدى.

ودان ءارى قاراي تومەندەگىدەي ويلارىن تۇجىرىمدايدى: «دالا ۋالاياتى گازەتىنە» ماقالا، حات-حابارلارى ءجيى جاريالانا ءجۇرىپ، ءماشھۇر ءجۇسىپ اتانادى. ول 15 جاسىنا دەيىن حامەرەتدين حازىرەتتىڭ مەدرەسەسىندە ءبىلىم الادى، ودان سوڭ 1872 جىلى سولتۇستىك جانە ورتالىق قازاقستاننىڭ اۋىز ادەبيەتىن جيناۋمەن شۇعىلدانادى. بۇكىل قازاقستانعا ءمالىم قاراوتكەل، اتباسار، قىزىلجار سياقتى وڭىرلەردە بولعان ول جەرگىلىكتى تۇرعىنداردىڭ ءومىر-تۇرمىسىمەن، فولكلورىمەن ەتەنە تانىسادى. سول كەزدىڭ وزىندە-اق ول ءوزىن ومىردەن كورگەن-بىلگەنىن مىقتى بەينەلەي الاتىن اقىن رەتىندە تانىتا باستايدى. ءماشھۇر ءجۇسىپ 1917 جىلى قازان قالاسىندا «حال-احۋال»، «سارىارقانىڭ كىمدىكى ەكەندىگى»، «تىرلىكتە كوپ جاساعاندىقتان كورگەن ءبىر تاماشامىز» اتتى كىتاپتارىن شىعاردى. قازاق اۋىز ادەبيەتى مەن شىعىس ادەبيەتى ۇلگىسىندە «گۇلشات-شەريزات»، «شايتاننىڭ ساۋداسى»، «عيبراتناما»، «بايانناما» ت.ب. قيسسا-داستاندار جازدى. وعان 1905 جىلعى ءبىرىنشى ورىس رەۆوليۋتسياسى وراسان زور اسەر ەتەدى.

سۋرەتتەر: اۆتوردىڭ جەكە ارحيۆىنەن الىندى.

1905 جىلعى 9 قاڭتاردا بولعان وقيعاعا ارناپ، «قاندى جەكسەنبى» دەگەن ولەڭ جازادى. «ەر تارعىن»، «قوزى كورپەش-بايان سۇلۋ» سياقتى حالىق جىرلارى مەن شىعىستىڭ قيسسا-داستاندارىن جاتقا ايتقان. شىعىستىڭ كلاسسيك ادەبيەتىمەن جەتە تانىسقان. «كوروعلى»، «ەر كوكشە»، «سايىن باتىر» جىر داستاندارى مەن بۇقار جىراۋ، شورتانباي، ورىنباي، شوجە، جاناق، ساقاۋ سەكىلدى اقىن-جىراۋلاردىڭ ادەبي اسىل مۇرالارىن حاتقا تۇسىرگەن. «سارىارقانىڭ كىمدىكى ەكەندىگى» اتتى شىعارماسىندا قازاق حالقىن ونەر-بىلىمگە باۋلۋ، ەلدە مەكتەپ، مەدرەسەلەر اشۋ، جەر تاعدىرى 7 العى ءسوز ت. ب. وزەكتى ماسەلەلەردى كوتەردى. اقىننىڭ قاي تۋىندىسى بولسىن، تاقىرىبى جاعىنان قوعامدىق ءومىردىڭ كوكەيكەستى ماسەلەلەرىن قامتىدى. تىرلىگىندە ۇرى-قارىلاردىڭ، وزبىر قياناتشىل، ايۋ مىنەز اكىمدەردىڭ قارا حالىققا جاساعان قياناتىن قىزىل تىلىمەن قىلىشتاعان. ءماشھۇر ءجۇسىپ ءوزىنىڭ اقىندىق قاسيەتىن دە ءتاڭىر سىيلاعان ونەر دەپ تۇسىنەدى». شىنىمەن دە قازىرگى ۇلتتىق تاريحىمىزدى قايتا زەردەلەۋ زامانىندا ەرەكشە تۇلعانىڭ بۇعان دەيىن ايتىلماي كەلگەن ءومىر بەلەستەرىنىڭ بەلگىسىز بەتتەرى ەندى اشىلىپ، تالاي جىلدار بويى تىيىم سالىنىپ كەلگەن سۇبەلى شىعارمالارىن قايتا تانۋعا بەت بۇرىلدى. ەكى عاسىردىڭ جۇگىن بىردەي كوتەرگەن اقىل-وي، ونەر سالاسىنداعى الىپتاردىڭ قاتارىندا ءماشھۇر ءجۇسىپ كوپەيۇلى دا بار. تالانتتى قولدان جاساۋ قيىن.

XIX عاسىردىڭ ەكىنشى جارتىسى مەن XX عاسىردىڭ ءبىرىنشى جارتىسىندا ەل اۋزىنان حالىق اۋىز ادەبيەتىنىڭ ءسوز مارجانىن تەرىپ، ونى ناسيحاتتاپ ەلدى ساۋاتتاندىرۋ جۇمىسىمەن دە اينالىستى. ۋاقىت وتكەن سايىن، مارجان تاس سۋ تۇبىندە جاتقان سايىن جارقىراي تۇسەتىنى سياقتى ءماشھۇر ءجۇسىپ كوپەەۆتىڭ ۇرپاعىنا قالدىرىپ كەتكەن مول مۇراسى، باعا جەتپەس بايلىعى ونىڭ داڭقىن بۇكىل الەمگە اسقاقتاتا پاش ەتىپ، ءوزىنىڭ قۇندىلىعىمەن ەرەكشەلەنىپ تۇرادى. كەزىندە سولاقاي ساياساتتىڭ كەسىرىنەن اراب حارىپتەرىمەن جازىلعان شىعارمالارعا تىيىم سالىندى. ەڭبەكتەرىن جارىققا شىعارماي قۋدالادى. ەندى قازىر زامان تۇزەلىپ، ءوز قولىمىز اۋزىمىزعا جەتىپ، ەگەمەن ەل بولىپ، ارىستار اقتالىپ، ەلىم دەپ ەڭىرەگەن ەرلەردى ەسكە الىپ، قۇرمەتتەپ اس بەرىپ، مۇراجايلار اشىپ جاتىرمىز. ءماشھۇر ءجۇسىپ كوپەەۆ ءالى ءوزىنىڭ لايىقتى باعاسىن العان جوق، ونىڭ مول مۇراسىن جان-جاقتى زەرتتەپ، كوپشىلىك وقىرمان قاۋىمعا تانىستىرۋ – الدا تۇرعان نەگىزگى مىندەت ەكەنى انىق.

وسى ماقالامدا  اقىننىڭ ءبىرشاما ەڭبەكتەرى مەن ويشىل تۋرالى جازىلعان كەيبىر اۆتورلاردىڭ ماقالالارى كەلتىرىلەدى. ءماشھۇر ءجۇسىپ كوپەەۆتىڭ ءومىرى مەن شىعارماشىلىعى قىسقاشا اقپاراتتىق تۇرعىدا باياندالىپ، ونىڭ ءومىر اسۋلارىنان ماعلۇماتتار بەرىلەدى. بۇل جۇمىستى قازىرگى تاريحي كەزەڭدە ءوزىنىڭ اقپاراتتىق-تانىمدىق قىزمەتىن تولىقتاي ورىنداعان ەڭبەك دەسە دە بولادى.

ءماشھۇر ءجۇسىپ كوپەيۇلى تۋرالى قۇندى داتالى دەرەكتەرگە توقتالار بولسام:

• 1858 جىلى قازىرگى پاۆلودار وبلىسى، باياناۋىل اۋدانى، قىزىلتاۋ باۋىرىندا، نايزاتاس دەگەن جەردە تۋعان. ● 1863-1868 جىلى باياناۋىلدا بايجان قازىرەتتىڭ ۇيىمداستىرۋىمەن اشىلعان مەدرەسەدە ناجمەدتين مولدادان ءدارىس الادى.
• 1866 جىلى شورماننىڭ مۇساسى ادام جۇسىپكە «ءماشھۇر» قاستەرلى اتاۋ بەرىپ، ازان شاقىرىپ قويعان اتى ادام ءجۇسىپ ءماشھۇر جۇسىپكە الماستىرىلدى. ەل اراسى اكەسى كوپجاساردى «كوپەي» اتاپ، سونىمەن ادام ءجۇسىپ قازاق تاريحىنا ءماشھۇر ءجۇسىپ كوپەيۇلى بولىپ ەندى.
• 1868-1872 جىلى قامار ءاد-دين قازىرەتتەن ءدارىس الادى.
• 1871 جىلى «يسابەك يشان» اتتى جوقتاۋى شىعادى.
• 1872 جىلى العاش رەت اتباسار، قىزىلجار ماڭىن جايلايتىن قۋاندىقتىڭ التاي، توقا ەلدەرىن ارالاپ، كونە مۇرالاردى جيناپ، ەل مەن جەر كورۋگە، جۇرتپەن تانىسۋعا جولعا شىعادى.
• 1872 جىلى كۇزىندە بۇقارعا بارىپ، كوكلان مەدرەسەسىندە وقيدى.
• 1875 جىلى قىزىلتاۋدا بالا وقىتادى.
• 1881 جىلى قىزىلجاردا عالىم ۆ.ۆ. رادلوۆپەن كەزدەسەدى.
• 1885 جىلى «مۇسا شورمانۇلى» دەپ اتالاتىن جوقتاۋى شىعادى.
• 1887 جىلى 29 جاسىندا تاشكەنت، بۇقار قالالارىنا بارىپ، ءبىلىمىن كوتەرەدى.
• 1888-1895 جىلدارى ءبىرىنشى قازاق گازەتى «دالا ۋالاياتى» بەتىندە ءماشھۇر ءجۇسىپتىڭ ماقالا مەن ولەڭدەرى ءجيى شىعىپ تۇردى.
• 1888 جىلى ەلدى ونەر ۇيرەنىپ، ءبىلىم الۋعا شاقىرعان ولەڭدەرى شىعا باستايدى. سونىڭ ءبىرى: «مال باق، ەگىن دە سال، ساۋدا دا قىل، بوستان-بوس جۇرمە دەيمىن قۇر دالادا» دەگەن ولەڭى. 13 I ءبولىم. ءماشھۇر ءجۇسىپ كوپەيۇلىنىڭ ءومىر جولى
• 1891 جىلى ومبى، پاۆلودار، سەمەي قالالارىنا جاقىن ورنالاسقان قازاق اۋىلدارىن ارالاپ، شەجىرە-دەرەك جينايدى.
• 1893 جىلى پاتشانىڭ زۇلىم ساياساتىنا قارسىلىق بىلدىرگەن ولەڭدەرى مەن ماقالالارى باسپا بەتىنە شىعادى. ● 1894 جىلى 36 جاسىندا ورتا ازيا ەلدەرىنە ەكىنشى رەت ساياحاتقا شىعىپ، سان-الۋان تاريحي دەرەك جينايدى.
• 1895 جىلى «گۇلشات»، «شەريزات»، «عيبراتناما» اتالعان ەڭبەكتەرى جارىققا شىعادى.
• 1896 جىلى جيدەبايعا بارىپ، ۇلى اباي اعاسىنا سالەم بەرەدى.
• 1905 جىلى بۇقارالىق-دەموكراتيالىق اقىن ەكەنىن تانىتاتىن باتىل ولەڭ-جىرلارىن جازا باستايدى.
• 1906 جىلى «قاندى جەكسەنبى» ولەڭىن جازادى.
• 1907 جىلى قازان قالاسىندا حۋساينوۆتار باسپاسىنان «سارىارقانىڭ كىمدىگى ەكەندىگى»، «تىرشىلىكتە كوپ جاساعاننان كورگەن ءبىر تاماشامىز»، «حال-احۋال» اتتى ءۇش كىتابى جارىققا شىعادى.
• 1907-1908 جىلدارى پاتشا زاڭ ورىندارى ءماشھۇر ءجۇسىپتى قاماۋعا الۋعا بۇيرىق بەرەدى.
• 1908-1910 جىلدارى سامارقان، بۇقارعا تاعى دا ساياحاتقا شىعادى. ول ساپاردان ورالعان سوڭ، اراعا از ۋاقىت سالىپ، ەدىل، جايىق، رەسەي ەلىنە بارادى.
• 1911-1914 جىلدارى «ايقاپ» جۋرنالىندا ءماشھۇر ءجۇسىپتىڭ ولەڭ، ماقالالارى ءجيى باسىلىپ تۇرادى.
• 1915 جىلى بايبىشەسى رابيعا قايتىس بولادى.
• 1916-1931 جىلدار ارالىعىندا ءماشھۇر ءجۇسىپ ەسكەلدىدە ەلدى قابىلداپ، بارلىق بىلگەنىن قاعازعا تۇسىرۋمەن بولدى. 1907-1912 جىلدارعى قاتتى قۋعىنداۋدان كەيىن ۇيىنەن الىسقا ۇزاپ شىقپاپتى.
• 1923 جىلى «قاجىمۇقان» دەپ اتالعان جوقتاۋى شىعادى.
• 1930 جىلى كوزى تىرىسىندە اسىن بەرگىزەدى.
• 1931 جىلى 27 قاراشادا ءوز قىستاۋى ەسكەلدىدە ەلمەن كەشۋ الىسىپ، كەلىنى اق زەينەپكە وسيەتىن ايتىپ، اق باتاسىن بەرىپ دۇنيە سالادى.
• 1952 جىلى «ءماشھۇر ءجۇسىپتىڭ ىشىندە 21 جىل دەنەسى اشىق جاتقان ەسكەلدىدەگى كەسەنەسى قيراتىلسىن» دەگەن كەڭەس ۇكىمەتىنىڭ قاۋلىسى شىعادى.

سۋرەتتەر: اۆتوردىڭ جەكە ارحيۆىنەن الىندى.

1870 جىلى قاماريددين حازىرەتتىڭ مەدرەسەسىندە، ودان كەيىن بۇحاراداعى ءدىني جوعارى وقۋ ورنىندا وقىپ ءبىلىم الادى. مولدا ءبىر عانا ءدىن ساباعىن ەمەس، اراب، پارسى، شاعاتاي تىلىندەگى كىتاپتاردى دا قاتتى قاداعالاپ وقىتادى. كىتاپتىڭ تەك قاراسىن تانىتىپ قويماي، ىشكى مازمۇنىن، ءمان-ماعىناسىن تاپتىشتەپ تۇسىندىرەدى. ارابتىڭ، پارسىنىڭ ءتىلىن ۇيرەتەدى. ءماشھۇر ءبىر جىل ىشىندە حات تانىپ، ونەر-بىلىمگە، ادەبيەتكە قۇمار بولىپ وسەدى. جەتى-توعىز جاسىندا «ەر تارعىن»، «قوزى كورپەش-بايان سۇلۋ» سياقتى حالىق جىرلارىن، شىعىس قيسسالارىن جاتقا ايتادى.

سول سەبەپتى دە ءماشھۇر دەگەن اتقا يە بولادى. «ءماشھۇر» ارابشا بەلگىلى دەگەن ماعىنانى بىلدىرەدى. مەدرەسسە وقىپ جۇرگەن كەزىندە ول بالالاردىڭ الدى بولىپ، 15 جاسىنان باستاپ ءوزى ولەڭ جازا باستاعان. جاسىنان ونەر بىلىمگە، ادەبيەتكە قۇمار بولعان جاس اقىن اۋىز ادەبيەتى ۇلگىلەرىمەن جاس كەزىنەن تانىسىپ حالىقتىق جىرداستانداردى جاتتاپ وسكەن. ءماشھۇر ءجۇسىپتىڭ: «ايرىلدىم ءدال ون بەستە اقىل ەستەن، جابىسىپ ءبىر داۋاسىز اۋرۋ توستەن»، دەگەن جىر جولدارىنا قاراعاندا ونىڭ اقىندىق جولعا بوي ۇرۋى، العاشقى شىعارماشىلىق قادامى ون بەس جاسىندا باستالعان. ول تۋرالى اقىننىڭ ءوزى:

جابىستى ماعان ولەڭ ون بەس جاستا،

جۇرت ايتتى: «نە قىلاسىڭ» – دەدى تاستا.

دەگەنمەن قويا المادىم ۇيرەنگەن سوڭ،

ءمىنىم جوق قىلعان جۇرتقا مۇنان باسقا.

شۇكىرلىك، بەرگەنىڭە، قۇداي پاتشا،

ون بەستە شابىتتاندىم جۇيرىك اتشا.

ءبىر كۇندەر ۇيىقتاپ جاتقان مەزگىلىمدە،

كەۋدەمە ولەڭ تولدى سىزعان حاتشا – دەيدى.

كورنەكتى ەتنوگراف جازبالارىنىڭ بىردە قازاق حاندارى، بىردە قازاقتىڭ تەگىنە قاتىستى بولىپ وتىرۋى تەگىن ەمەس. راس، م. ءجۇسىپ حالقىمىزدىڭ وزگە دە مۇرالارىن حاتقا تۇسىرگەن، ءوزى دە شىعارمالار جازعان. بىراق ەل تاعدىرى ونىڭ باستى نازارىندا بولعانعا ۇقسايدى. قالامگەر جيناعان «ورتا ءجۇز تاريحى» دا قىزىقتى مالىمەتتەرگە تولى. كەرەي تاريحى، تاراقتىنىڭ تەگى، ورمانشى تاريحى تۋرالى دەرەكتەرى عىلىمي ورالىمعا ەنىپ تە كەلەدى. بۇل مالىمەتتەر ءماشھۇر ءجۇسىپ كوپەەۆتى قازاق ەتنوگەنەزىنىڭ قالىپتاسۋ كەزەڭدەرى ايىرىقشا قىزىقتىرعانىن اڭعارتادى. قالامگەر فولكلور ماتەريالدارىنا وسى تۇرعىدان كەلىپ، ولاردى تاريحي ايعاق، دەرەككوز رەتىندە باعالاعان. قايسىبىر شەجىرەلەردىڭ اڭىزدىق-ەرتەگىلىك ارقاۋى باسىم بولسا دا، م. ءجۇسىپ ەل ەستەلىگى جەتكىزگەن دەرەكتەردى قاز قالپىندا قاعازعا ءتۇسىرۋدى ماقسات تۇتقان. وسىنىڭ ءبارى ونى تاريحي جىر، تاريحي-گەنەالوگيالىق شەجىرەلەردى جيناپ، كەيىنگى ۇرپاققا ميراس ەتىپ قالدىرعان ەل مۇراسىنىڭ ۇلكەن جاناشىرى رەتىندە تانىتادى. ءماشھۇر ءجۇسىپ كوپەەۆ شەجىرەلەرى – قازاق تاريحىنا قاتىستى گەنەالوگيالىق دەرەككوزدەردىڭ ءبىرى. ولاردى تەرەڭىرەك زەرتتەپ، وزگە شەجىرەلەرمەن سالىستىرۋ بارىسىندا حالقىمىزدىڭ قالىپتاسۋ كەزەڭدەرىنە قانىعا تۇسەرىمىز دە انىق. ۇلى بابامىز جاستارعا تاربيەلىك ءمانى بار: – «جىگىت كۇنىڭدە جاننان كەش تە ءىس قىل، ولسەڭ ولەرسىڭ، ولمەسەڭ ادام بولىپ شىعارسىڭ»، – دەپ نامىس پەن جىگەردى جانىپ، رۋحىن قايسار قايراتقا باعىتتاپ، ۇران تاستاعانداي بولدى. سونىمەن، قازاق حالقىنىڭ رۋحانيات تاريحىندا ءماشھۇر ءجۇسىپ كوپەەۆتىڭ الاتىن ورنى ەرەكشە جانە مارتەبەلى. ءوزى ومىردەن وزسا دا، ارتىنا ماڭگى وشپەس رۋحاني مۇرا قالدىرعان قاسيەتتى ءماشھۇر ءجۇسىپ كوپەيۇلى بابامىزدىڭ تاعىلىمىنىڭ بىزگە جانە بىزدەن كەيىن كەلەر تالاي ۇرپاققا بەرەرى مول ەكەنى داۋسىز. ەندەشە، سول رۋحاني مۇرانى كوزىمىزدىڭ قاراشىعىنداي ساقتاپ، كەيىنگى بۋىن ۇلگى الارلىق كادەگە جاراتۋ ءبارىمىزدىڭ قاسيەتتى پارىزىمىز دەپ ەسەپتەيمىز.

سۋرەتتەر: اۆتوردىڭ جەكە ارحيۆىنەن الىندى.

دوسىباي نۇرلىبەك جولداسبەكۇلى، 

م.اۋەزوۆ اتىنداعى وڭتۇستىك قازاقستان ۋنيۆەرسيتەتى كوللەدجى. قازاقستان تاريحى ءپانى وقىتۋشىسى، ساياساتتانۋشى ماگيستر

Abai.kz