كىرىسپە

قازاق ەمشىلىگى — حالقىمىزدىڭ عاسىرلار بويى جينالعان وتە باي، قۇندى تاجىريبەسىنە جانە عىلىمي تۇرعىدان جيناقتالعان جۇيەسىنە نەگىزدەلگەن، زەرتتەۋگە تۇرارلىق ءداستۇرلى مەديتسينا جۇيەسى. ول تابيعي فاكتورلارعا، دارىلىك وسىمدىكتەرگە، جانۋار تەكتەس دارىلەرگە جانە فيزيكالىق ەمدەۋ ادىستەرىنە سۇيەنەدى. قازىرگى تاڭدا بۇل سالا حالىق (ەتنو) مەديتسيناسىمەن بىرىكتىرىلگەن (ينتەگراتيۆتى) مەديتسينانىڭ ماڭىزدى وبەكتىسى رەتىندە قاراستىرىلۋدا.

وسى ءداستۇرلى تانىممەن ۇشتاسىپ جاتقان قازىرگى زامانعى ماڭىزدى عىلىم سالالارىنىڭ ءبىرى — تاعامتانۋ عىلىمى. تاعامتانۋ عىلىمى — ادام اعزاسىنىڭ دۇرىس قىزمەت ەتۋى ءۇشىن قاجەتتى تاعامدىق زاتتاردىڭ قۇرامىن، ولاردىڭ ءسىڭۋ بارىسىن جانە دەنساۋلىققا اسەرىن زەرتتەيدى. قازىرگى قوعامدا دۇرىس تاماقتانۋ ماسەلەسى ەرەكشە مانگە يە بولىپ وتىر، سەبەبى ءومىر سالتىنىڭ وزگەرۋى، قورشاعان ورتانىڭ لاستانۋى جانە دايىن تاعامداردىڭ كوبەيۋى ادام دەنساۋلىعىنا تىكەلەي ىقپال ەتۋدە. سوندىقتان ۇلتتىق ەمشىلىك پەن تاعامتانۋ قاعيدالارىن عىلىمي تۇرعىدا بىرىكتىرە زەرتتەۋ — ادامنىڭ ۇزاق ءارى ساپالى ءومىر ءسۇرۋىنىڭ نەگىزى بولىپ تابىلادى.

قازاق ەمشىلىگىنىڭ تاريحي دامۋى مەن الەۋمەتتىك نەگىزى

قازاق ەمشىلىگىنىڭ ءتۇپ-تامىرى كوشپەلى ءومىر سالتىمەن تىعىز بايلانىستى. مال شارۋاشىلىعى مەن تابيعاتپەن ەتەنە ءومىر ءسۇرۋ حالىقتىڭ اۋرۋدى ەمدەۋدە تابيعي بايلىقتاردى كەڭىنەن قولدانۋىنا مۇمكىندىك بەردى. ەمشىلىك تاجىريبەسى ۇرپاقتان-ۇرپاققا اۋىزشا جانە تاجىريبەلىك تۇردە بەرىلىپ وتىردى.

بۇل جۇيەدە ەمشىلەر (تاۋىپتەر، باقسىلار، سىنىقشىلار، ءدارى-ءشوپ تانۋشىلار جانە بالا ەمدەۋشى اجەلەر) تەك ەمدەۋمەن عانا ەمەس، سونىمەن قاتار اۋرۋدىڭ الدىن الۋ، دەنساۋلىقتى ساقتاۋ ماسەلەلەرىمەن دە اينالىسقان. ولاردىڭ تاجىريبەسىنىڭ ىشىندە راسىندا پايدالى نارسەلەر وتە كوپ.

ءداستۇرلى ەمدەۋ ادىستەرىنىڭ جۇيەسى

قازاق  ەمشىلىگىندە  ادام  اعزاسىن  ساۋىقتىرۋدىڭ كوپتەگەن ادىستەرى مەن تاسىلدەرى قالىپتاسقان. ولاردى نەگىزگى ءتورت باعىتقا ءبولىپ قاراستىرۋعا بولادى:

دارىلىك وسىمدىكتەرمەن ەمدەۋ (فيتوتەراپيا)

قازاق ەمشىلىگىندە كەڭ قولدانىلعان باستى باعىتتاردىڭ ءبىرى — دارىلىك وسىمدىكتەرمەن (شوپتەرمەن) ەمدەۋ. حالىق اراسىندا ەمدىك قاسيەتى جوعارى شوپتەر مىنا ارناۋلى اۋرۋلارعا قولدانىلعان:

جۋسان — اس قورىتۋ جۇيەسىنە;

جالبىز — تىنىشتاندىرۋعا;

قالاقاي — قان توقتاتۋعا;

يتمۇرىن — يممۋنيتەتتى كۇشەيتۋگە.

جانۋار تەكتەس ەمدىك قۇرالدار جانە تاعاممەن ەمدەۋ

مال شارۋاشىلىق ونىمدەرى قازاق ەمشىلىگى مەن ساۋىقتىرۋ جۇيەسىندە ماڭىزدى ورىن العان:

قىمىز — اس قورىتۋ مەن يممۋنيتەتكە;

شۇبات — وكپە اۋرۋلارىنا;

قويدىڭ قۇيرىق مايى — سۋىق تيۋ مەن تەرى اۋرۋلارىنا قولدانىلعان.

فيزيكالىق ەمدەۋ ادىستەرى

بۇل باعىتتا ادامنىڭ دەنە ءبىتىمى مەن فيزيولوگيالىق ەرەكشەلىكتەرىنە تىكەلەي اسەر ەتۋ ادىستەرى قولدانىلادى:

سىنىقشىلىق (سۇيەك سالۋ، سىنىق سالۋ حالىق اراسىندا وتاشى دەلىنەدى);

سيپاپ-سيپاۋ، تاراپ ەمدەۋ (ماسساج);

تامىر ۇستاۋ جانە ىستىق-سۋىقتى رەتتەۋ;

قان الۋ (حيدجاماعا ۇقساس ادىستەر);

بۋلاۋ جانە ىستىق باسۋ.

رۋحاني جانە پسيحولوگيالىق ەم

باقسىلىق داستۇرىندە ادامنىڭ پسيحوەموتسيونالدىق جاعدايىن رەتتەۋ ماڭىزدى ورىن العان. بۇل ادىستەر قازىرگى پسيحوتەراپيا ەلەمەنتتەرىمەن ۇقساستىق كورسەتەدى.

تاعامتانۋ عىلىمىنىڭ ءمانى، مىندەتتەرى جانە قورەكتىك زاتتار الەۋمەتى

تاعامتانۋ عىلىمىنىڭ نەگىزگى ماقساتى — ادام اعزاسىنا قاجەتتى قورەكتىك زاتتاردىڭ مولشەرىن انىقتاپ، ولاردى ءتيىمدى پايدالانۋ جولدارىن ۇسىنۋ. بۇل عىلىم كەلەسى مىندەتتەردى قامتيدى:

تاعام قۇرامىنداعى اق ۋىز، ماي، كومىرسۋ، دارۋمەندەر مەن مينەرالداردىڭ ءرولىن انىقتاۋ;

تاعامنىڭ اعزادا قورىتىلۋ جانە ءسىڭۋ بارىسىن زەرتتەۋ;

ءار ءتۇرلى جاس ەرەكشەلىگىنە سايكەس تاماقتانۋ ءتارتىبىن بەلگىلەۋ;

اۋرۋلاردىڭ الدىن الۋ ماقساتىندا دۇرىس تاماقتانۋ ۇلگىلەرىن ۇسىنۋ.

ادام اعزاسىنا قاجەتتى نەگىزگى قورەكتىك زاتتار مەن ولاردىڭ اتقاراتىن ماڭىزدى قىزمەتتەرى مىناداي:

اق ۋىزدار — جاسۋشالاردىڭ نەگىزگى قۇرىلىس ماتەريالى. ولار بۇلشىق ەت، تەرى، قان قۇرامىن قالىپتاستىرۋدا ماڭىزدى ءرول اتقارادى.

مايلار — ەنەرگيا كوزى جانە اعزانى سۋىقتان قورعايتىن قابات قىزمەتىن اتقارادى. سونىمەن قاتار، مايدا ەريتىن دارۋمەندەردىڭ سىڭۋىنە كومەكتەسەدى.

كومىرسۋلار — اعزانىڭ باستى قۋات كوزى. ولار كۇندەلىكتى قوزعالىس پەن وي ەڭبەگىنە قاجەتتى ەنەرگيا بەرەدى.

دارۋمەندەر مەن مينەرالدار — اعزانىڭ قالىپتى قىزمەتىن قامتاماسىز ەتەتىن ماڭىزدى زاتتار. ولار يممۋندىق جۇيەنى نىعايتىپ، ءتۇرلى اۋرۋلاردىڭ الدىن الادى.

دۇرىس تاماقتانۋ قاعيدالارى جانە اۋرۋلاردىڭ الدىن الۋ

دۇرىس تاماقتانۋ — دەنساۋلىقتى ساقتاۋدىڭ نەگىزگى شارتى. ونىڭ باستى قاعيدالارى مىنالار:

تاعامنىڭ قۇنارلىلىعى مەن ارتۇرلىلىگى;

تاماقتانۋ ءتارتىبىن ساقتاۋ; ارتىق تاماقتانباۋ; تابيعي جانە ساپالى ونىمدەردى تاڭداۋ;

تۇز بەن قانت مولشەرىن شەكتەۋ.

تاعامتانۋ جانە دۇرىس تەڭگەرىمدى تاماقتانۋ كوپتەگەن اۋرۋلاردىڭ الدىن الۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. زەرتتەۋلەر كورسەتكەندەي:

ارتىق مايلى تاعامدار جۇرەك-قان تامىرلارى اۋرۋلارىنا اكەلۋى مۇمكىن;

قانتتى كوپ تۇتىنۋ قانت اۋرۋىنىڭ پايدا بولۋىنا ىقپال ەتەدى;

دارۋمەندەردىڭ جەتىسپەۋى يممۋنيتەتتىڭ السىرەۋىنە سەبەپ بولادى.

سوندىقتان تەڭگەرىمدى تاماقتانۋ ارقىلى ادام ءوز دەنساۋلىعىن ۇزاق ۋاقىت ساقتاي الادى.

قازىرگى عىلىمي كوزقاراس جانە دامىتۋ جولدارى

قازىرگى مەديتسينا قازاق ەمشىلىگىنىڭ كەيبىر ەلەمەنتتەرىن زەرتتەۋ وبەكتىسى رەتىندە قاراستىرادى. اسىرەسە دارىلىك وسىمدىكتەردىڭ فارماكولوگيالىق قاسيەتتەرى عىلىمي تۇردە دالەلدەنىپ كەلەدى. سونىمەن قاتار ۇشتاستىرىلعان (ينتەگراتيۆتى) مەديتسينادا ءداستۇرلى ادىستەر قوسىمشا ەم (تەراپيا) رەتىندە قولدانىلۋدا.

بىراق ونى زامانعا ساي دامىتۋ ءۇشىن تەك «اتا-بابادان قالعان» دەۋمەن شەكتەلمەي، عىلىمي جولمەن زەرتتەۋ كەرەك. سەبەبى حالىق ەمشىلەرىنىڭ تاجىريبەسىنىڭ ىشىندە پايدالى نارسەلەرمەن بىرگە، كەيبىرى عىلىمي دالەلسىز بولۋى مۇمكىن. سوندىقتان ءبارىن تەكسەرىپ، پايدالىسىن ساقتاۋ ماڭىزدى.

قازاق ەمشىلىگى مەن تاعامتانۋ عىلىمى: ءداستۇرلى مەديتسينانىڭ عىلىمي-تۇجىرىمدامالىق نەگىزدەرى جانە ونى عىلىممەن ۇشتاستىرۋ جولدارى

قازاق ەمشىلىگى مەن تاعامتانۋ عىلىمى — ادامنىڭ ۇزاق، ساپالى ءومىر ءسۇرۋىنىڭ جانە دەنساۋلىقتى ساقتاۋدىڭ باستى كەپىلى بولىپ تابىلادى. دۇرىس تاماقتانۋ مەن حالىقتىڭ ومىرلىك تاجىريبەسىنە نەگىزدەلگەن مادەني جانە مەديتسينالىق قۇندىلىقتار تەك اۋرۋلاردىڭ الدىن الىپ قانا قويماي، جالپى ءومىر ساپاسىن ارتتىرادى. ونىڭ كەيبىر ەلەمەنتتەرى قازىرگى عىلىمي مەديتسينامەن ۇيلەسىپ، جاڭا زەرتتەۋ باعىتتارىنا جول اشۋدا.

الايدا، قازاق ەمشىلىگىن دامىتۋ ءۇشىن ەڭ الدىمەن ونى رەتسىز اڭگىمە ەمەس، ءبىلىم مەن زەرتتەۋگە سۇيەنگەن سالاعا اينالدىرۋ كەرەك. حالىققا شىن پايدالى بولۋى ءۇشىن ونىڭ قاۋىپسىزدىگى، پايداسى جانە قولدانۋ جولى انىق بولۋى ماڭىزدى. وسى تۇرعىدان العاندا، ءداستۇرلى ءبىلىم مەن زاماناۋي عىلىمدى قارسى قويماي، ەكەۋىن بىرگە دامىتۋ — نەگىزگى ماقسات. سوندىقتان ءاربىر ادام ءوز دەنساۋلىعىنا جاۋاپكەرشىلىكپەن قاراپ، كۇندەلىكتى تاعام قۇرامى مەن ساۋىقتىرۋ شارالارىن عىلىمي نەگىزدە ۇيىمداستىرۋى ءتيىس.

سالانى جۇيەلى دامىتۋ جانە عىلىمي نەگىزدەۋ شارالارى

بۇل سالانى جۇيەلى تۇردە ىلگەرىلەتۋ، زاماناۋي عىلىممەن ساباقتاستىرۋ جانە حالىق اراسىنداعى ەمدىك تاجىريبەلەردى عىلىمي سۇزگىدەن وتكىزۋ ءۇشىن مىناداي ناقتى ىستەر قاجەت:

زەرتحانالىق زەرتتەۋلەر مەن دالەلدەمەلەر: ەمدىك وسىمدىكتەر مەن حايۋانات مۇشەلەرىنىڭ قاسيەتىن زەرتحانادا ارنايى تەكسەرۋ; قاي ءشوپتىڭ نەمەسە حايۋانات مۇشەسىنىڭ ناقتى قانداي اۋرۋعا جانە نەگە كومەكتەسەتىنىن عىلىمي تۇردە دالەلدەۋ; سونىمەن بىرگە ولاردىڭ ۋلى جانە زياندى جاقتارىن، جاعىمسىز اسەرلەرىن اجىراتىپ انىقتاۋ.

ءداستۇرلى مۇرالاردى حاتتاۋ: حالىق ەمشىلەرىنىڭ، ونىڭ ىشىندە اۋىلداعى تاجىريبەلى مامانداردىڭ عاسىرلار بويعى ەمدىك ءبىلىمى مەن تاجىريبەسىن تۇگەل جيناپ، جازىپ الۋ، حالىق ورتاق بايلىقتان يگىلىكتەنۋى كەرەك.

تەرمينولوگيانى قالىپتاستىرۋ: قازاقشا جۇيەلى مەديتسينالىق اتاۋلاردى كوبەيتۋ، جۇيەلى ارناعا سالۋ جانە ارنايى ءبىر ىزگە ءتۇسىرۋ.

بىلىمدىك ينفراقۇرىلىم: جاس ماماندارعا ءداستۇرلى ەم تۋرالى وقۋ باعدارلامالارىن ەنگىزۋ، ارنايى كىتاپتار مەن وقۋ قۇرالدارىن شىعارۋ. ءداستۇرلى ەمدى زاماناۋي مەديتسينامەن تەكە-تىرەس قويماي، بىرگە قاراستىرۋ.

وندىرىستىك قۋاتتاردى ارتتىرۋ: دارىلىك شوپتەردى جۇيەلى وسىرەتىن ارنايى باقتار اشۋ جانە وسى دارىلىك وسىمدىكتەردى شيكىزات رەتىندە وڭدەيتىن ارنايى ءوندىرىس ورىندارىن قۇرۋ جانە ودان پايدالانىپ شارۋاشىلىق قۇن جاراتۋ.

باقىلاۋ جانە زاڭداستىرۋ: سىنىقشىلىق، ۋقالاۋ (ماسساج) جانە شوپپەن ەمدەۋ سياقتى نەگىزگى باعىتتاردى رەسمي زاڭداستىرۋ، ولاردىڭ قاۋىپسىز ەم تۇرلەرىنە ارنايى رۇقسات بەرۋ جانە وتىرىك، جالعان ەمشىلەردەن اجىراتاتىن زاڭ مەن باقىلاۋدى بارىنشا كۇشەيتۋ.

مەملەكەتتىك قولداۋ جانە رەتتەۋ تەتىكتەرى

مەملەكەت تاراپىنان بۇل سالانى جان-جاقتى ىلگەرىلەتۋ مەن جۇيەلەۋ ءۇشىن مىناداي باعىتتاردا جەتەكشىلىك پەن ءجون سىلتەۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلۋى ءتيىس:

عىلىم جانە ءبىلىم ورتالىقتارى: ارنايى زەرتتەۋ ورتالىقتارىن اشۋ جانە جوعارى وقۋ ورىندارى مەن ۋنيۆەرسيتەتتەردە ءداستۇرلى مەديتسينا ءبولىمىن بارىنشا كوبەيتۋ.

وقۋ-تاربيە جۇيەسى: ءداستۇرلى ەم تۋرالى ارنايى مەكتەپ پەن تاربيەلەۋ ورتالىقتارىن اشۋ، وعان قاجەتتى كىتاپتار مەن وقۋ قۇرالدارىن مەملەكەت جاعىنان ارنايى باسىپ شىعارۋ جانە جاس مامانداردى وقىتۋ ىسىنە قولداۋ كورسەتۋ.

تسيفرلاندىرۋ جانە ارحيۆ: حالىق اراسىنداعى قۇندى مالىمەتتەردى، ەمدىك تاسىلدەر مەن اۋىلداعى تاجىرىبەلى ەمشىلەردىڭ ءبىلىمىن ارحيۆتەپ، تۇگەلدەي تسيفرلاندىرۋعا كوشىرۋ.

تىلدىك جانە قۇقىقتىق قولداۋ: قازاق تىلىندەگى مەديتسينا عىلىمىن قولداۋ، قازاقشا كىتاپتاردى كوبەيتۋ; قاۋىپسىز دەپ تانىلعان ەم تۇرلەرىنە رەسمي رۇقسات بەرۋمەن قامتاماسىز ەتۋ جانە حالىقتى الدايتىن جالعان ەمشىلەرگە باقىلاۋ تەتىكتەرىن كۇشەيتۋ.

بۇل سالانى جان-جاقتى ىلگەرىلەتۋ ءۇشىن ەڭ كەرەگى: ۇلتتىق ءبىلىمدى عىلىممەن تىعىز ۇشتاستىرۋ، تازا قازاق تىلىندە ساپالى مەديتسينالىق كىتاپتار جازۋ جانە زەرتتەۋ ورتالىقتارىنىڭ جەلىسىن كوبەيتۋ بولىپ تابىلادى.

ءداستۇرلى ءبىلىم قاينارلارىن زاماناۋي عىلىمنىڭ جەتىستىكتەرىمەن قارسى قويماي، بىرگە قاراستىرعاندا عانا، قازاق ەمشىلىگى رەتسىز اڭگىمە دەڭگەيىنەن شىعىپ، حالىققا شىن پايداسىن تيگىزەتىن، قاۋىپسىزدىگى مەن پايداسى دالەلدەنگەن جوعارى عىلىمي دەڭگەيگە كوتەرىلەدى.

باقىتبەك مۇحامادياۇلى

Abai.kz