ۇلىقبەك ەسداۋلەت
«قارعالداق» كىتابىنان
(2022 ج. شىققان)

جاڭاوزەن جىرلارى

«التايدا وسپان باتىر تۋى ورلەگەن،
قاسقايىپ قۇربان بولعان –
قۇر ولمەگەن:
«قازاقتىڭ قاسىق قانىن ىشكەندەردىڭ
قىرىق جىل ءتىلى كۇيىپ جۇرەر» دەگەن!..»
قويىن داپتەردەن.

تIلتۇمار

تiلتۇمارداي كوگەرشiن مەن كەپتەرگە،
تۇرىمتايدىڭ تەپەرiشi وتكەندە،
تۇتامداي ءسوز وتكiزە الماي وكتەمگە،
تەڭدiك ءۇشiن تەبiسكەندەي تەپتەردە،
ەرۋلiگە قارۋلى ساي ساتتەردە،
قىرىپ-جويىپ وقپانمەن دە،
وقپەن دە،
قۇمبىل حالىق قارا قانعا بوككەندە،
قاندى جۇما قاسiرەتi جەتكەندە،
جەر-جاھاندا iشiن تارتىپ كوپ پەندە،
دۇنيەنi ءدۇبiر كەرنەپ كەتكەندە،
ورتەكەلەر ورعىعانداي بوكتەرگە
ولەڭدەرiم ءورiپ شىقتى داپتەرگە...
ورتكە، دەرتكە، سەرتكە مالعان – قىسسا-جىر،
شىڭىراۋدان قايناپ شىققان قۇسا بۇل،
وۋ، الاشىم،
اقىنىڭدى شەت كورمە...
جۇرگiزە الماس پەرعاۋىنعا مۇسا ءامiر،
ءامiر ەتسە – جاراتقاننىڭ iسi ءادiل...
شەرiن توككەن شايىردا جوق بەت-پەردە،
تiلiنە ەشكiم سالا المايدى تۇساۋىل!

قاندى جۇما

«تارىلدىڭ دەپ نەسiنە مۇنشا، زامان؟»
تولقىپ ەدi الاڭدا مىڭ سان ادام،
قۇنىكەرلەر قىناداي قىرىپ سالدى،
قۇمىرسقاداي ءوز حالقىن قۇل ساناعان.

بوستاندىقتى قىلتيىپ قاۋىز جارعان،
جايپاپ ءوتتi قاندى قول جاۋىز جالعان.
شىن بەينەسiن كورسەتتi شيبورiلەر
ارىستاردىڭ* قانىمەن اۋىزدانعان.

قازاقستان قارالى، قان ساسىعان،
قانىپەزەر قۇلقىننان جان شوشىعان.
ادامزاتتىڭ بويالدى ارى قانعا،
جاڭاوزەننiڭ قانقۇيلى مونشاسىنان.

ەن بايلىققا بيلىكتىڭ كوزi قىزىپ،
ءوزi جازعان زاڭدارىن ءوزi بۇزىپ،
الاشىمدا اجالدىڭ ەلەسi ءجۇر،
ازاتتىقتىڭ اۋزىنان ءسوزiن ءۇزiپ.

ەلiن قانعا ەر بولسا باتىرا ما؟
بيلiك دەگەن ايۋان با اتى جاڭا؟
قاندى قولمەن بەتiنە وپا جاعىپ
قاتىگەزدەر شىعىپتى ساحناعا.

تاپتاپ جاتسا ارىمدى كونبەك پە ەدiم،
وزەكتiگە بiر ءولiم كەلمەك دەدiم...
«ادام قانى – سۋ ەمەس!» دەيتiن ەدi,
سۋشا اعىزدى ءوزiمنiڭ جەندەتتەرiم.

قىرىلعانىن قىناداي كوردi عالام،
قايتا باستىق قۇلدىققا قاندى قادام.
تiلiمiز بەن دiلiمiز كەرi كەتتi,
بوستاندىعى باسىنان ماندىماعان.

قۇرباندىقتى قۇق قايدا باعالارعا،
شەيiت بولعان شىندىقتى شامالارعا؟
«سۇراۋى بار – سۋدىڭ دا!» – دەيتiن قازاق،
مۇنشا قاننىڭ سۇراۋىن تابا الار ما؟

قاراقشىنى قاندى قول زامانداس قىپ،
قايتادان بiز قۇلدىققا قادام باستىق.
«جەلتوقساننان جان قالسا – ءتاۋبا» دەسiپ،
ناۋرىزعا جەتكەندەي امانداستىق.

ايالاعان اق سەنiم ۇشىپ وققا،
اقيقاتتىڭ اق تۋى ءتۇسiپ وتقا،
ازاپ شەگiپ ادiلدiك iزدەگەندەر،
جاعىمپاز بەن جەمقورلار كiسi بوپ پا؟

جالماۋىز بەن قورقاۋدىڭ سۇمدىق iسiن،
جابا توقىپ جۇرگەننiڭ تiرلiگi سۇم.
جۇرەلەتە المايدى ەشكiم بiزدi,
جارالماعان قازاعىم قۇلدىق ءۇشiن!

كوتەرiلگەن باس بولسا قىرقا كەلەر،
ارسىز بيلiك الدى-ارتىن قۇرتا بەرەر.
قىراندىعىن كورسەتتi قازاق تاعى،
ناعىز قىران بيiكتە شىرقاپ ولەر!
__
*التىنبەك پەن زامانبەك (اۆت. سىلتەمەسى).

*
ءوز قازاعىم ءوز جەرiمدە وققا ۇشىپ،
ورتەنەمiن وزەگiمە شوق ءتۇسiپ.
ورلiگiمدi قاي قاپاسقا قامايىن،
وكiنiشتەن ولەر بولدىم، اعايىن،
ءوزدi-وزiمنەن ورەكپيمiن كەك قىسىپ!

زايا كۇندەر زىمىراسا قايعى الىپ،
زاپىراندى زارىن توككەن قاي حالىق؟
زار يلەتiپ زاھار زامان زىمىستان،
زىعىرداندى قايناتتى عوي، تۋىسقان،
زاڭسىزدىقتار زاڭدىلىققا اينالىپ...

*
اققان قان...
الاسۇردىق جان شىداماي...
اڭكوس قول اڭشا قىردى قالتىراماي!
ايۋاندىق –
ادامدىقتىڭ ارعى بەتi,
اراسىن اشىپ بەرگەن مارقۇم اباي.
ارانداپ اي مەن كۇننiڭ امانىندا
الاشتىڭ اردا سونگەن شامشىراعى-اي.
ساقسىرى قانعا تولىپ سۇراپىلدا،
سارقىلداپ قايناپ تۇرعان حالقىم اداي!
ساپ دەيiن، اشۋىڭدى اقىلعا جىق،
ساف التىن سابىرىڭدى سارقىماعاي.
ساناسىز ساۋدايىعا بيلiك بەرسەڭ،
ساندالىپ ءوز جارانىن جاۋ قىلاما-اي؟
ساپىرىپ سالىندىنى سىپىراتىن،
سەل-تاسقىن باسىلا ما سارقىراماي؟
قۇداي مەن مۇنايىمنىڭ اراسىنا
قۇمايدى قىستىرسا اكەپ پارقى قالاي؟
بەت الدىن باعا الماعان باسىر بيلiك،
بولسا ەدi اشۋىنىڭ ارتىنا اباي.
...بولساڭ بول، بولماساڭ دا، بورداي توزباي،
ءبۇتiن بەر بەرەرiڭدi جارتىلاماي.
قالىڭ ەل قانعا بوگiپ جاتقان شاقتا
قايران جىر، قالار قالاي حال سۇراماي!؟.

نامىس تۋرالى باللادا

بiزدiڭ كولدە قامىس بار ەدi
جايقالعان.
بiزدiڭ ەلدە نامىس بار ەدi
نايقالعان.
نار قامىس كەتتi ورتەنiپ،
ار-نامىس قالدى ەرتە ءولiپ،
قايتادان ەندi كوكتەر مە شiركiن، ءاي، قايدام؟
جوققا دا جۇيرiك جەتەر مە؟ –
ايتا المان دەۋشi ەم، ايتا المان!
بار ەكەن، شۇكiر!
بولىپپىن كۇپiر بەكەرگە،
مىڭ تاعزىم ساعان
مiردەن مەرت بولعان قايسار جان!

شەر جۇتقان قازاق شولدەپتi,
تiرi ەكەن نامىس، ولمەپتi!
نامىس بار ەكەن، جاراتقان،
كوزقامان بيلiك كوزدەي دە كوزدەي بوراتقان
كەۋدەسi شۇرىق، كوڭiلi سىنىق ءار وقتان!..
كiساپiر كورسە ءمۇساپiر بولىپ قالمايتىن،
ءور نامىس وسى ەرلiكتiڭ جولىن جالعايتىن،
ميراس بوپ قالعان بەيبارىس، بەكەت، باراقتان!

نامىس تiرi ەكەن!
قالىپتى بiراق سانسىراپ،
بۇعاۋلاپ، بۇراپ،
دۇرەلەپ، ۇرىپ، قامشىلاپ،
شاۋىپ تا جاتىر، اتىپ تا اسىپ، ازاپتاپ،
شۇبىرىپ قانى، تامشىلاپ،
شىعاردا شىقپاي جان شىداپ،
جارالى نامىس بەرiسپەي جاتىر قانسىراپ،
نايزاعاي نامىس – قازاققا بiتكەن شامشىراق!
الاشقا بiتكەن تامشى باق! –
نامىسىڭ تiرi تۇرعاندا
بۇيىم بولىپ پا،
باسىڭا تۇسكەن سان سىناق!

نالەت

قولىڭ سىنعىر قول مەرگەن،
كوزiڭ شىققىر كوز مەرگەن،
قارعا ءجۇندi قاتتاسىن،
ۇيرەك ءجۇندi وتتاسىن،
قىرىپ-جويىپ اتقاسىڭ،
ءسiرا، ساعان جۇرەك ەمەس بەز بەرگەن!
قورعايمىن دەپ ءسوز بەرگەن،
قورعاۋشىلار قورلاۋشىعا وزگەرگەن،
قۇرالعان با بۇل دۇنيەنiڭ دiڭگەگi
قۇرىپ كەتكiر ساتقىندار مەن ەزدەردەن؟!.

شيبورiلەر شۇرiپپە باسىپ جىندانعان،
شىنتاعىنان شىلقا قانعا بىلعانعان،
شىندىق تاپپاي شىرقىرادى بۇل جالعان،
شاش ال دەسە باس الاتىن سۇمداردان.
دىراۋ، دويىر، دۋلىعالى قازانباس،
ءدۇمدi سويىل ءوز سابىنان وزا الماس،
دۇرە سالعان دوكەت قولدار،
ءداس قارا،
جارامايتىن جان الۋدان باسقاعا،
جۋسىن قانشا، ەندiگارi, ماسقارا،
جوكەمەن دە، قىرعىشپەن دە تازارماس!
مەن سەندەرمەن بولعىم كەلمەس بازارلاس،
اقىرەتتە قونعىم كەلمەس مازارلاس...
تۇندە سەنiڭ تۇسىڭا كەپ، كوز الماس،
ءوز قولىڭنان قازا قۇشقان بوزاڭ جاس...
قۇدايدان كۇت! جازاسى ونىڭ – سوتقا ەسەپ،
سەنiڭ قاندى قولىڭمەنەن وت كوسەپ،
تاسالانعان تاسىردىڭ دا ءوزi وڭباس!

قالا

جاس قابiردiڭ جانىنان
لاۋلاپ ورتتەي لالا گۇل،
ساپتاياقتىڭ سابىنان،
سىعالاسىپ قاراۋىل،
اقيقاتى ارام قاتقان،
جارالارىن جالاپ جاتقان،
بوزداقتارىن ساناپ جاتقان،
بوقىراۋدا بوزداپ قالعان قالا بۇل...

ۇرiككەن ەلi ۇدەرiپ،
ۇڭiرەيگەن كوشەسi,
ۇلىن جوقتاپ جىر ءورiپ،
ۇلىپ قالعان شەشەسi,
ۇجدانى – ەش، تۇزى سور بوپ،
ۇلانى – وپات، قىزى قور بوپ،
ۇرپاعىنىڭ ءجۇزi شەر بوپ،
ۇدiرەيگەن ۇلى ءۇستiرتتiڭ ءتوسi وسى...
ۇزiلمەگەن ءۇمiت قالسا،
ۇگiلمەگەن جiگiت بولسا،
ۇكiلەگەن ۇمبەت باردا قايتار بiر كۇن ەسەسi!

*
الاشتىڭ ۇلى، ۋىسقا تولماس از-اقپىز،
اسپانداپ ۇشقان اق قاز دا بولىپ ءسوز اپپىز.
سانامىز – سانعا،
ويىمىز ونعا بولiنگەن،
قانىمىز – جوسا،
جانىمىز – قۇسا قازاقپىز.

وزەكتi ەلمiز ولiممەن بۇگiن بەتتەسكەن،
ءوز نىسپىم ەدi-اۋ، وزگە جاۋ دا ەمەس كەكتەسكەن،
ءوتiمدi جارىپ، وكپەمنەن تەۋiپ، ەت كەسكەن،
ءورت كەرنەپ تۇرعان كوكiرەگiمدi وق تەسكەن.
كiم ءۇشiن سوندا بابالار بiزدiڭ وت كەشكەن،
قانداسىپ ءجۇرiپ، جانداسىپ ءجۇرiپ كوپ كوشكەن،
قىرىق پىشاق بوپ قىرىلسىن دەپ پە ۇرپاعىم؟
قۇمالاق-قۇلقىن قۇرتتى ما مايدى بiر قارىن؟
قالايشا بۇگiن قازاقتىڭ قامىن وق شەشكەن،
قاسيەت، كيە، وبال مەن ساۋاپ كەتتi ەستەن؟!
اقجۇرەك-ايبات استامعا ءسوزi وتپەستەن،
ابىرجىپ قالعان اسپانعا قولى جەتپەستەن،
اتويلاماي-اق توزiممەن ماڭگi شەكتەسكەن،
ادىراسپاندى ءارامشوپ دەي مە تەككە وسكەن؟!.
...كورگەنشە مۇنى كوگiمە قايتىپ كەتپەس پە ەم...

*
كۇناھار قىلىقتارى ءۇشىن ادام
قۇدايدىڭ قاھارىنا ۇشىراعان!
جازمىشتىڭ الا ءجىبىن اتتاعانعا
جازىلمىش جازانى دا تۇسىنە الام.
قۋىپ تا، تۇرىپ تا اتتىڭ، جاتىپ اتتىڭ،
قۇدايعا قىلىعىڭدى باقىلاتتىڭ.
تانىماس نىسانادان ءوز تۋمىسىن،
قاتىباس قايىرىمسىز باقۋات كىم؟
قانداۋىز قايران مەرگەن، حالىڭ قالاي؟
قارۋىڭ كۇندىز-ءتۇنى دامىلداماي،
قان شاشىپ بۇ دۇنيەدەن بارعانىڭدا
قويماسىن و دۇنيە قابىلداماي...

*
ارقادا اسپانداتا قالا سالىپ،
ارقىراپ، ارۋاقتانىپ، تاماشا قىپ،
ۇلتىڭنىڭ ۇلاعاتى ەمەس پە ەدi,
ۇشقانىڭ ۇشان كوككە دارا شاۋىپ.
قانشاما بيiكتەرگە قۇلاش ۇرىپ ،
قاپىدا كەتكەنiڭ نە الاسارىپ؟
باسىنا بالاسىنىڭ نە كۇن تۋدى،
توسiنە اناسىنىڭ جارا سالىپ؟
كوبەسi باقىتىڭنىڭ سوگiلدi مە،
توبەسi تاقىتىڭنىڭ الا شاڭىت.
ارباڭدى بiر-اق تەبەر ارعىماق ات،
قىل موينىن قاجاي بەرسە قارا قامىت.
تۇيسiنسەم جاڭوزەندi تۇرشiگەمiن،
جاتقانداي جۇرەگiمدi ارا شاعىپ...
اۋىردى اۋداراسىڭ باسقا ارقاعا،
جاۋىردى جابۋمەنەن جابا سالىپ...
حالىققا سوياتىنداي حان تۇيەسiن
حال – وسى، قۋىرداق جەپ تاراسالىق...
جۇرتىڭنىڭ – «حانتالاپاي» ويناپ وسكەن،
جازىقسىز جىرتىلىپ تۇر جاعاسى انىق!.

*
بوستاندىق – ەركىن جولىن ەرتە اياقتاپ،
قايتادان قالدى بۇگىن تورتاياقتاپ،
قالعىعان قايراتىڭ مەن قۋاتىڭدى
قۇرباننىڭ نامىسى مەن سەرتى وياتپاق.

كورمەدىم كيەڭكىنى وكىمەتتەي،
جارانىن جۇرە المايتىن جەتىم ەتپەي،
ءبىر قولى جانعا مۇرسات جاريالاپ،
ءبىر قولى ءولىم سەپكەن ەكى بەتكەي.

قاناتى قايىرىلعان قوڭىر قازدار،
قوشتاسىپ، قيقۋلاسا كوڭىل قوزعار...
مۇنايمەن مۇرتىن مايلاپ ماردامسيدى-اۋ،
ءوز حالقىن جەڭىپ شىققان جەڭىمپازدار...

قاننىڭ قۇنى تۋرالى ديالوگ

«مۇناي قۇنىن بiلەسiڭ،
التىن قۇنىن بiلەسiڭ،
قاننىڭ قۇنى قانشالىق؟»
«سۋتەگiن! – دەپ كۇلەسiڭ، –
قانىمدى ولشەپ كورگەم جوق،
ەشكiمگە قان بەرگەم جوق.
ەردiڭ قۇنى – مىڭ-اق قوي،
قانعا بەرەر تەڭگەم جوق!»

...قارا قاندى شولاق ات،
قۋ جانىڭدى توناپ اپ،
قۇتىلادى قوي تولەپ،
قايران قانعا وبال-اق!..

جەرگە سiڭگەن قان – وزەن،
كوككە ۇشقان جان – وزەن.
مۇگەدەك بوپ قالدى عوي،
ادام دەگەن دارەجەڭ!..
قايران، جاڭاوزەن!..

*
شاپ دەسە توپقا شاباتىن،
قاپ دەسە كوپتى قاباتىن –
قاندەن;
سات دەسە اناسىن ساتاتىن،
ات دەسە اتاسىن اتاتىن –
زاندەم;

بىرەۋى ءونىپ ەگىزدەن،
بىرەۋى ءوربىپ سەگىزدەن،
مالعۇن مەنەن ميعۇلا
يت پەن شوشقا ەمىزگەن!

كوشەلىگە – اۋا جوق،
كەششەلىككە داۋا جوق:
ءبىلىم بەرسەڭ – وتقا ايدار،
بيلىك بەرسەڭ – وق سايلار،
بيشىك بەرسەڭ – قاقپايلار...
ءبىز – وت قۇسىپ، شوق شاينار!؟.

*
اتا زاڭنان اتتاعىش اتپالدارىم،
كەشiرە مە سەندەردi اققان قانىم؟
جۇقاناسىن جۇرتىڭنىڭ جۇلىپ جەگەن،
جۇق بولار ما ارامنان تاپقان مالىڭ؟
كۇرسiنگەندە كەۋدەمنەن اتقان جالىن،
جەتەر ەندi تابانعا تاپتالعانىم.
كوسەگەمدi كوگەرتەر كوسەم قايدا،
كۇيiن كەشەم قاشانعى اق قارعانىڭ؟!
بوستاندىقتىڭ بۇرمالاپ ساتقان ءمانiن؟
الا تۇسەر «ايت» دەسە قاباعانداي،
كوزiن اشقان كۇشiگiن تالاعانداي.
بۋىرقانعان بالۋاننىڭ كۇشi تاسىپ،
بايلاپ قويىپ اكەسiن ساباعانداي.
اشۋ قىسقان اقىل مەن سانا قالماي،
تاياق العان، تاريحتان ساباق الماي.
تەمiرەنiن بوراتىپ توپقا كەزەپ،
قورعاسىنمەن ءوز جۇرتىن ساناعانداي.
شوكە ءتۇسiپ جاتاتىن شوك دەگەندە،
حالىق دەگەن كونبiس قوي قارا نارداي...
شەگiمەنەن شىدامنىڭ شارپىسادى
كونبiستiگi كەمدi كۇن باعالانباي؟!.

*
اسقىنعان كەزدە قوعام مەن عاسىر كەسەلi,
ايقايلاپ شىققان ارىستى جاسىن دەسەدi.
اقيقات ءولiپ، ارامدىق جايلاعان ەلدە
اقىننىڭ تiلiن كەسپەيدi, باسىن كەسەدi.
بيلiكتiڭ تۇرسىن قولىندا قۇدiرەت مەيلi,
باسiنە بوزداق باسىنىڭ قۇنى جەتپەيدi.
بۇرقىراپ اققان قانى دا اينالار جىرعا،
باسىنان باسقا اقىننىڭ تۇگi كەتپەيدi.
الدى-ارتىڭا دا قاراتپاس ايدابول زامان.
اقجايىقتايىن بۇرقىراپ قايناعان عالام.
اقيقات ءۇشiن، ار ءۇشiن اتتانداپ شاپقان
اقىننىڭ باسى، اپىر-اۋ، قايدا قالماعان؟

جەمدوربا

ءجۇزiم قوسقان سۇلىنى قىلعىتقاسىن،
جاراۋ جونعا جەلبۋاز شىر جۇققاسىن،
جۇيرiگiڭ دە كورسەتەر جابى مiنەز،
جەمدوربانىڭ iشiندە شۇلعىپ باسىن.
جiبەك جەلمەن جارىسىپ، شاۋىپ وسكەن،
جۇيرiك ەدi جالىنان داۋىل ەسكەن،
جەمدوربانىڭ iشiنەن جەلەك تاۋىپ،
ءجۇنجiپ قالدى اينىماي جارىمەستەن.
جۇتقىن قۇلدىڭ ارمانى – مۇلگۋ ماڭگi,
جۇيرiككە ەندi شىبىنداپ، شۇلعۋ قالدى.
جەتەكشiل ات ۇيiرگە ءۇن قوسا ما،
جەمنەن باسىن الۋعا شىن قينالدى.
جەمدوربانىڭ iشiندە باسىن شۇلعىپ،
جىلجىپ جاتىر وسىلاي عاسىر سىرعىپ...
جالىن ءمۇجiپ ۇگiلگەن الماس قۇساپ
جەمiرiلiپ جوعالدى اسىل شىندىق!..

احۋال

جاعىمپاز بەن جەمقورلار جازادى زاڭ...
كەلە مە وعان، كەلمەي مە، قازاق، ىزاڭ؟
جىعىلعاندا جۇدىرىق جەي بەرە مە،
جاراتقانعا ونسىز دا جازالى جان؟
ادiلەتتiڭ اۋىلى تىم شالعايدا،
جەتە الماساڭ جانىڭدى كiر شالماي ما؟
سۋىرىلعان قازىعى بۇل تiرلiككە
قايتا اينالىپ كەلەتiن مۇرشاڭ قايدا؟
مىنا قوعام بارادى قايدا بەتتەپ؟
اۋىلداردى قۇرتا ما، پايدا جوق دەپ؟
تابانىنان ءبۇر كەتكەن تۇلعالارىم
قاي شۇڭقىرعا قۇلاتار تايعاناپ كەپ؟
كوزگە شۇقىپ كورشiنiڭ توڭكەرiسiن،
بiلە المادىق باعىتتىڭ وڭ-تەرiسiن.
قالاۋلىسى حالىقتىڭ اتانا ما،
سىپىرعاندار جۇرتىنىڭ جون تەرiسiن.
ۇلتىم مەنەن ۇرپاعىم باس يەتiن
ۇعىمداردىڭ ۇمىتساق قاسيەتiن،
ايتىلماعان ءسوزدىڭ دە اتاسى ولەر،
اتاسى ولسە – كىم جەرلەپ، تاس ۇيەتiن؟

ءسوز زيراتى
1
اينالىپ قاشان سوعاسىڭ، ارالاپ قاشان بولاسىڭ،
ايتىلماعان سوزدەردىڭ اتاسىنىڭ مولاسىن؟
ايتا الماعان اۋىزدىڭ قابىلداي ما توباسىن؟..
ايعاقتايتىن زيرات بۇل اۆگەيدىڭ ات قوراسىن.
بۇل بەيىتتە ويىڭنان قادىر-قۇرمەت جويىلعان،
اساتۇعىن بويىڭنان، اق تاسقا ايشىق ويىلعان:
«قاقپاق بولعان قۇلدىقتا، توقپاقتالعان سۇمدىقتا،
ايتىلماعان شىندىققا ەسكەرتكىش بۇل قويىلعان...»
وبىرلارعا جاق اشپاي، وزبىرلارمەن تالاسپاي،
قونعانىمەن باق-تالاي، قورعانسىزعا قاراسپاي،
اقيقاتتى اقتاماي، ادىلەتتى جاقتاماي،
كوكەيىڭدە قالعان ءسوز – شولانداعى شاناشتاي.
مىنا زيرات – جاسىرعان اۋرۋ مەن دەرتتىكى،
بەرىلمەگەن سەرتتىكى، ىشتە جانعان ورتتىكى،
كۇپتى كۇدىك، قاۋىپتىكى، ايتىلماعان انتتىكى،
مىسىقكومبە مىلقاۋسىپ، مايىپ بولعان مەرتتىكى...
سالماس ءۇشىن تىڭنان جول، بارماس ءۇشىن قۇربانعا ول،
جارىلعان باس – بورىكتە،
جەڭ ىشىندە – سىنعان قول.
تاۋەكەلدەن تايسالعان، جىلماڭ ءتىل مەن بۇلعاڭ بەل...
تىرەك تاپپاي تۇرعان ءنول، شاعىلعان تاۋ، تىنعان كول...
بۇل زيراتتا تەگىننەن، ۇيات – ءالسىز ولىمنەن...
قورعالماعان ار-نامىس، اشۋ-ىزا كومىلگەن.
بۇعىپ قالعان بۇقپانتاي، ءار قوساققا جەگىلگەن،
سەزدىرمەگەن عاشىق سىر ءىش-قۇساسى سوگىلگەن...
اينىعان انت ءبىر جاقتا، تايعان سەرتىڭ ءبىر جاقتا،
قۇر سۇيەنىپ ءتىل-جاققا، قۇربان بولعان قىلجاققا...
ىركىندىدەي ىرىككەن ءسوز، ىرىڭدەي ءىشتى ىرىتكەن ءسوز،
شىقپاي جاتىپ ۇرىككەن ءسوز، شىعارا الماي شىرىتكەن ءسوز.
جاناسالاي جاتىپتى جانتىق ايتقان جالعان ءسوز،
جىپىر-جىپىر جەرلەنگەن الۋان-الۋان، الۋان ءسوز،
قويان جۇرەك قورقاق ءسوز، باتىلى جوق بالۋان ءسوز،
قىراعىلار كورە الماي، كۇتە-كۇتە تالعان كوز،
قۇلاعى ساق ەستىمەي، ايتاشاق بوپ قالعان ءسوز...
ايتار بولساڭ اق ءسوزدى الدىمەنەن جاننان بەز،
ايتقان سوزدە – اجال جوق، بولادى ءالى الدان كەز،
سەن ءوزىڭ دە وشپەيسىڭ، وشپەگەن سوڭ جانعان قوز!
شاپقان اتىڭ كەلسە دە، اتقان جەزىڭ ورالماس،
باتقان كۇنىڭ كەلسە دە، ايتقان ءسوزىڭ ورالماس،
وتىز تىستەن شىققان ءسوز ءوز وتاۋىن كورە الماس،
تىلگە تىيىم بولسا دا جۇيەلى ءسوز جوعالماس.
قىڭىرلىقتان نە تاپتىڭ، اۋىل ءۇي قوڭسى قونا الماس،
قوڭىرلىقتان نە تاپتىڭ، قوي اۋزىنان ءشوپ الماس؟
كوكجال بولساڭ ارلان بول، ازۋىن ەشكىم قاعا الماس،
تۇلپار بولساڭ تارلان بول، ۋاقىتتىڭ شاڭى قونا الماس،
شەشەن بولساڭ مايقى بول، ايتارىڭدى ايتىپ ءول،
قىناپقا قايتا قامالماس
ءبىر جارق ەتكەن اق الماس!..

2
قۇدايعا راس!
بەزەيiك دەپ پە ەك اردان بiز؟
بەزبەيiك دەسەك جان جالعىز!
تۇڭiلە دە الماي جاننان بiز،
ايتقان دا سوزدەن تانعانبىز...
جەمە-جەمگە كەلگەندە
جاعىمىزدى اشا الماي،
زارەمiزدi باسا الماي،
ۇرەي بۋىپ، ءۇن ءوشiپ،
اشىلعانداي الدان قۇز،
بiزدەر بۇعىپ قالعانبىز...
ولاي شىقساق ارلانبىز،
بىلاي شاپساق تارلانبىز،
اقيقاتتىڭ الدىندا
ات باسىن تارتىپ العانبىز.
اۋىزدى بۋىپ، جاپسىرىپ،
تiستەدiك تiلدi تاس قىلىپ.
جاق اشۋعا جiبەرمەي
باستى-اۋ اۋىزباستىرىق...
ءالi دە، مiنە، سول تiرلiك:
سايلاۋدى ايتسا سەرپiلدiك،
جولداۋدى ايتسا جەلپiندiك.
تiلiمiزدi – ءتاۋباسىز
كاليماعا كەلتiردiك...
تiرلiك ءۇشiن كەم كۇندiك،
قانشا ءۇمiتتi جەر قىلدىق،
بوستاندىق دەپ بەركiندiك،
باستالدى دەپ ەركiندiك!
بيلiككە بiرەۋ ءسوز ايتسا
جاۋ كورگەندەي جەڭ تۇردiك،
ەكiلەنە ەسiرiپ،
ەسەسiنە ەل قىردىق...
بوستاندىق دەگەن قۇس ەدi,
بالاپانىن ولتiردiك...

مەزگىل ماتەلدەرى

قارىنىڭ ارتى – قۋىس،
قازىنىڭ نارقى – جۇعىس.
جەمقور مەنەن زاڭقور
قىز الىسقان تۋىس.
تاس ءتۇيىن بە – بۇل ءىس،
كەسە المايتىن قىلىش؟!.
جەندەتتىڭ قولى – قاندى،
جالداپتىڭ جولى – لاڭدى.
جۇمىلعاندا ءبارى،
جۇرتىڭنىڭ باسى – لاڭگى،
جەرى – باي، ەلى – جارلى...
P.S. بولا ما سولاي ماڭگى؟!.

*
ءسىز – كوكتەن تۇسكەن ساماۋي،
ءبىز – جەردە جۇرگەن ءباداۋي.
بەلشەدەن باتتىق كۇناعا،
بەرمەگەن سوڭ سانا-مي.

ساۋ باستى سالىپ ساۋداعا،
سان ۇردىق تاسقا، تاۋعا دا.
سايتاندى قوسىپ ساۋعاعا،
ساندالىپ جەتتىك تاۋباعا.

ءبىز كىرمەگەن داۋ-شار جوق،
ءبىز تاتپاعان كاۋسار كوپ.
ارماندا كەتىپ بارامىز،
اق ولىمگە اڭسار بوپ...

*
قۇران دەگەن – قۇر ءان ەمەس، ناعىز ءان،
مۇسىلىمگە قاسيەتتى ءمانى – زاڭ.
سۇرەلەرى ساۋلە قۇيىپ ساناما،
جۇرەگىمە ءزام-زامىنەن تامىزام.

قۇران دەگەن – قۇر ءسوز ەمەس، كيە جىر،
قۇبىلادان قىزىر قۇيار يە – نۇر.
اي شۋاقتى اياتتارىن ايالاپ،
جان-تانىڭمەن، وي-ساناڭمەن سۇيە ءبىل!..

*
ۇراندى بىزدەر قۇرانداي كوردىك،
بالالىق شاقتا بىلمەستەن.
ءومىردى دۇرىس سۇرە الماي كەلدىك،
اكەلەر قالاي كۇن كەشكەن؟

ءومىردى دۇرىس قالاي ءسۇرۋدى،
ۇيرەتپەدى ەشكىم ءالى دە.
دۇنيە دەگەن تالاي قۇبىلدى،
جەتكىزبەي تىلسىم مانىنە.

قالاي سۇرەمىز دۇرىس ءومىردى،
دۇرىس ءومىرىڭ بولماسا؟
قوعامنىڭ تاعى ءتىنى سوگىلدى،
تىنىش دەگەنى دالباسا.

جاڭا جىل مىنە، كۇرسىنە كىردى،
تابانىمىزدان سىز ءوتىپ.
كەشەمىز ەندى قيسىق ءومىردى،
قيسىق شەگەسىن تۇزەتىپ...

*
جاھان ءۇشiن جاڭاوزەن – جاڭا قاساپ،
كiمبiز تۇياق سەرپۋگە جاراماساق؟
مiر جاۋدىرىپ مىقتىلار قۋىردى ەلدi,
ماي شىجعىرىپ جاتقانداي تاباعا ساپ.
حالىق وتىر قانىمەن سالىق تولەپ،
قامساۋىنا جىلۋ مەن جارىق كەرەك!
يتكە سۇيەك يەسi لاقتىرعانداي
يتارشىنىڭ بەرگەنi عارiپ كومەك.
كiنالi كiم
قانتوگiس،
جاستوگiسكە؟
سەنگەندەر مە قۇدايدان باسقا كۇشكە؟
باس تەرiسi كەلiسپەي بيلiك وتىر،
كەلiسەر مە تەرiسi – باس كەلiسسە!

*
جاراتقاننىڭ ءامىرى مە
قازاق باستان كەشىپ جاتقان سورلى كۇي؟
قۇداي بەرگەن ومىرىڭە
ءوزىن قۇداي سەزىنگەندەر بولدى بي...

قۇدايسىنىپ قانشاما رەت
قوقاڭداتتى اجال شاشقان قۇرىعىن.
اق ولىممەن السا دەپ ەك،
اللا بىزگە ءوزى بەرگەن عۇمىرىن...

سول پەندەلەر قۇدايسىنعان
تىرشىلىگىن ىستەتپەيدى-اۋ ءتىرىنىڭ.
ولمەگەن سوڭ شىدايسىڭدار،
بۇل زاماندا ءومىر – ءولىم ءبىر ۇعىم!..

*
بەۋ، باتپاقتىڭ بۇلبۇلى،
باقىلداساڭ ءسوز باسقا.
ەي، ەسەكتىڭ ءدۇلدۇلى،
سەنەن اتىم وزباس تا...
جانىم – جىردىڭ قۇلدىعى،
قۇربان شالعان بوزقاسقا.
بۇل دۇنيەنىڭ سۇمدىعى –
قارامايدى كوز جاسقا!..

بۇل قوعامنىڭ قىرسىعى –
توقتامايدى قانىڭا.
تاسقا تيمەي تۇمسىعى
توقتاي قويماس حانى دا.
كۇنكورىستىڭ قىر-سىرى –
كۇشتىلەردىڭ قامى ما؟
ۇيىرىلەر ۇرشىعى،
جاماۋ سالىپ جانىڭا...

قاپىرىق

قاپىرىق!..
نەتكەن قاپىرىق...
قارادان-قاراپ قاپىلىپ،
ولەتىن بولدىق تۇنشىعىپ،
كومەتىن بولدى اھ ۇرىپ.
اۋانى تازارتىڭدارشى!
وپاسىز ءسوزدى وتىرا بەرمەي ساپىرىپ...
قاپىرىق...
نەتكەن قاپىرىق...

ويلىنى مەڭدەپ وي-قاۋىپ،
ويسىزدىڭ كوڭىلى تويعا اۋىپ،
تۇت جەگەن بۇلبۇل سەكىلدى،
تۇسالدى ءتىلىم سايراۋىق...
ءتىلىڭدى بىراق نە قىلسىن،
جۇرگەندەر كىلەڭ ماي قاۋىپ؟

قاپىرىق...
نەتكەن قاپىرىق...
شىتىرمان ويعا شاتىلىپ،
تال تۇستە تەگىس تۇنشىعىپ،
بولدىق پا سونشا ماقۇلىق؟..
شىرماۋدىڭ ءبارىن جاپىرىپ،
شىقساق قوي تىسقا اتىلىپ!
ارىڭنان جۇرناق قالدى ما،
بىتكەندە ءبارى ساتىلىپ؟
اۋانى تازارتپايمىز با،
ارۋاعىمىزدى شاقىرىپ!؟.
قاپىرىق... قاپىرىق... قاپىرىق...

كوتەر باستى!
1
كوتەر باستى، اۋىل مەنەن استانا،
تاقسiرەتiڭ تاس توبەڭنەن باسسا دا.
بار دۇنيە بويىن تiكتەپ جاتقاندا
بۇعىپ قالار تامىرى جوق تاس قانا.

كوتەر باستى،
ەركiندiكتi ەل سوسىن،
سەنiڭ اسقاق ءور تۇلعاڭمەن ولشەسiن.
مەشiن كۇيi قالا بەرەر ەدi عوي،
ەگەر ادام تiكتەمەسە ەڭسەسiن.

كوتەر باستى، قاتارعا كەپ تۇر، باۋىر،
باسى جوقتى مەنسiنبەيدi بۇل ءداۋiر.
بiر قاراپ قوي ءحانتاڭiرi, مۇزتاۋعا،
ساناڭا زور سالماق تۇسسە زiلماۋىر.

ءوز جەرiڭە ءوزiڭ بي بول،
مۇڭ جۇتپا،
تۋرا قارا ار-نامىسقا، شىندىققا.
ەركiندiكتiڭ ەسiگiنەن ەركiن كiر،
ءوزiڭدi-ءوزiڭ بايلاپ بەرمەي قۇلدىققا.

كۇمiلجiمە، كوتەر باستى جوعارى،
جاڭعىرىقسىن ازاتتىقتىڭ ءور ءانi.
شاش ال دەسە، باس الاتىن شابارمان،
باسىڭ بولسا بۇعىپ بiتكەن جوق ءالi.

كوتەر باستى،
كوتەر باستى، قانداسىم،
وسى جىردىڭ ءوزiڭ شىرقا جالعاسىن.
توبەمiزدەن ءتونiپ كەلگەن اي – قىلىش،
مىنا جۇرتتىڭ باسى جوق دەپ قالماسىن!..
كوتەر باستى!!!

2
قازاعىم،
قوي مەن قويانداي
ءجۇرمىسىڭ مۇلگىپ وي، اللا-اي؟
باس كوتەر دەسە بۇعىنىپ،
وياتسا-داعى ويانباي؟

جىرتىلعان جاعاڭ جالبىراپ،
ءجۇرمىسىڭ، جانىم، سالبىراپ؟
«جۇلقىن!» دەپ ساعان ايتپاي ما،
جۇرەگىڭ، جانىڭ قان جىلاپ؟

و، نەتكەن ماۋباس ءتوزىمىڭ،
تۇياق سەرپۋدىڭ ءوزى مۇڭ...
«ۇمتىل!» دەپ ساعان ايتپاي ما،
ۇيتقىپ ءبىر سانا-سەزىمىڭ؟

جۇرەسىڭ قانشا يلەنىپ،
كۇيسەۋمەن عانا كۇيلەنىپ؟
ەڭبەگىڭ ەشتە، تۇزىڭ سور،
قورلىققا ەتىڭ ۇيرەنىپ؟..

تاقىمىڭدى اڭساپ جىلقىڭ ءجۇر،
بويكۇيەز ويدى قىلقىندىر!
سەلت ەتەر شاعىڭ جەتتى عوي،
سەرپىلىپ، سەرگىپ، سىلكىن ءبىر!..
كوتەر باستى!

*
قازاقستانىم، بارمىسىڭ،
قابانباي تەكتەس نار ءمۇسiن؟!.
ابىلاي اسپاس سارى بەل،
بوگەنباي باسقان قارلى شىڭ؟!

قازاقستانىم، قامىقپا!
قازىعىڭ قالار حالىققا.
عاجايىپ عازيز باسىڭدى
سالا دا بەرمە تامۇققا،
سۇعا دا بەرمە قامىتقا!

قازاقستانىم، قالعىما!
قۇل بولا بەرمە مالدىعا.
قورمال بول ارلى-جارلىعا،
قۇلقىنمەن كەتسiن بار كۇنا!

قازاقستانىم، قايداسىڭ؟
قايراتىڭ تاسىپ، قايناسىن!
تاپسىنىپ تاۋعا كەلگەندە
تابانىڭ تاستان تايماسىن!

قارلىعاش قۇستىڭ ۇياسى،
قىراننىڭ تۋعان قياسى!
جەلتوقسان سايىن شاشىلعان
جاڭاوزەن – جۇرەك سياسى!

جارالى جانىم – جاڭاوزەن!
قاتالاپ، كەپكەن كەنەزەم!
باسىر دا بولدى-اۋ وق تەسiپ،
جۇرەكتە جانعان تەرەزەم!..

تورداعى قۇستار

كوك اسپانعا قارايمىن ارەدىكتە،
كوز ۇشىنان كورگىم كەپ قارا نۇكتە.
قاناتتىنىڭ بارىنە، ماعان سالسا،
بار اسپاندى بەرەر ەم تابەرىككە.

ەلدىڭ مۇڭىن تايسالماي ايتار ۇلدار،
كەلەر ۇرپاق جاڭعىرتىپ قايتا جىرلار.
قاناتتىنىڭ تۇعىرى قاپاستا ەمەس،
كوكتىڭ قۇسىن كوگىنە قايتارىڭدار!

كوككە قاراپ كوڭىلى الابۇرتتى،
ەركىندىكتىڭ جولىندا جاعا جىرتتى.
كوكتىڭ قۇسىن كوگىنە قايتارىڭدار،
قاناتىمەن جاسقاسىن قارا بۇلتتى!..

ازۋ بىلەپ، اسپانعا ايتامىن زار،
ايتقىزاتىن ارقامدا سايتانىم بار!
توماعا دا، تور دا ەمەس سىباعاسى،
كوكتىڭ قۇسىن كوگىنە قايتارىڭدار!

*
جاقسى دا بولسا ءوز جۇرتىم،
جامان دا بولسا ءوز جۇرتىم،
قايمانانىڭ قاشاننان
قىزارتىپ ءجۇر كوز قۇرتىن.

جاقسى دا بولسا ءوز ەلىم،
جامان دا بولسا ءوز ەلىم.
ەل دەگەندە وزەگىم
ورتەنسە دە توزەمىن.

جاقسى دا بولسا قانداسىم،
جامان دا بولسا قانداسىم،
قانداستارىم قان جۇتسا،
قايدا سيار حان باسىم؟

جانىنان بەزگەن نارعا سىن،
جاعالاپ جۇرسە جار باسىن;
جۇرەگىمنەن كورىڭدەر
جاڭاوزەننىڭ تاڭباسىن!

2011, جەلتوقسان –
2012, قاڭتار-اقپان.

Abai.kz