«تاسديق» تراكتاتى (قازىرگىشە 38-ءشى قارا ءسوز) – ابايدىڭ ەكىنشى قولجازبا كىتابى، عاقليا مۇراسى ىشىندەگى شىن ءىرىسى، عالاماتى. ونىڭ وزەگى – «عالام بىرلىگى» يدەياسى. اتالمىش ەڭبەك ۇلتتىق برەندىمىز، قازاق اقىل-ويىنىڭ شىڭى بولعاندىقتان ونى بەرىسى تۇركى الەمى، ءارىسى بۇكىل جەر شارى تۇرعىندارىنا تانىتۋ – ابايتانۋ ءىلىمى الدىنداعى كەلەلى مىندەت. وعان قارلىعاشتىڭ قاناتىمەن سۋ سەپكەندەي بولسا دا، ءوز ۇلەسىمدى قوسپاقپىن.   

 «ءۇش تانىماق» – عالام بىرلىگىنىڭ فورمۋلاسى

اباي حاكىمنىڭ «تاسديق» تراكتاتى اۆانگارد يدەيالارعا تولى. ماڭىزدى ەمەسى جوق. بولمىس شەتسىز، شەكسىز. جارىق دۇنيە – ونىڭ تومەنگى قاباتى، كورىنەتىن بولىگى. ونى اباي ءۇشىنشى انىق ساناعان ء(بىرىنشىسى – جاراتۋشى، ەكىنشىسى – و دۇنيە، ياكي اقيرەت). ءيا، جەر بەتى، تابيعات – ادام بالاسى تىرشىلىك ەتەتىن قۇتتى مەكەن. اللا تاعالا سولاي جاراتقان. بىراق، بىراق... جارالىس سىرى جەردە ەمەس، ونى رۋح الەمىنەن ىزدە! جەر بەتىندەگى بارلىق تىرشىلىك قۇبىلىستارىنىڭ جوسپارى سوندا جاسالىپ قويىلعان. اباي جۇمباعىن اشاتىن كىلت – وسى ارادا!

سونىمەن، «تاسديق» تراكتاتىنا كىرىسىپ، ونىڭ باستاپقى تەزيسىن وقيىق: «قاشان ءبىر بالا عىلىم-ءبىلىمدى ماحابباتپەنەن كوكسەرلىك بولسا، سوندا عانا ونىڭ اتى ادام بولادى». اتىن ادام قىلاتىن ول قانداي عىلىم-ءبىلىم ەكەن؟ مۇنى ويشىل بىلايشا ناقتىلاعان: «سونان سوڭ عانا اللا تاعالانى تانىماقتىق، ءوزىن تانىماقتىق، دۇنيەنى تانىماقتىق، ءوز ادامدىعىن بۇزباي عانا پايدالى مەن زالالدى ايىرماقلىق سەكىلدى عىلىم-ءبىلىمدى ۇيرەنسە، بىلسە دەپ ءۇمىت قىلماققا بولادى». مىنە، اباي بالا ۇيرەنسە، بىلسە دەپ اتاپ وتىرعان ءتورت نارسە – ءۇش تانىماقتىق جانە ءبىر ايىرماقلىق! كوكىرەك كوزى اشىلۋى وسى تورتەۋگە تاۋەلدى. مۇنى بىلمەگەن پەندە ومىردەن ءتىرى ولىك بوپ وتپەكشى. ول قالىڭ تۇمانعا تاپ بولعان نەمەسە ەسكەكسىز قايىقپەن تەڭىزگە شىققان بەيباقتاي اداسۋدان كوز اشپايتىن بولادى.

ءسويتىپ، تراكتات مازمۇنىن اشاتىن كىلت – كەلتىرىلگەن تەزيس. ويتكەنى، تۋىندى سوعان سايكەس جازىلعان، قۇرامداس ءتورت بولىمنەن تۇرادى.

تورتەۋدىڭ سوڭعىسى – پايدالى مەن زالالدى ايىرماقلىق. ول – ءىس-ارەكەت نەمەسە تاجىريبەلىك فيلوسوفيا. ونى كەيىنگە قالدىرا تۇرىپ، الدىمەن ابايدىڭ «ءۇش تانىماقتىق» تەورياسىن تالقىعا سالماقپىز. ءۇش تانىماق تراكتات مازمۇنىن نەلىكتەن كوكتەي وتەدى؟ وسىنى ءتۇسىنىپ الۋ ماڭىزدى.

«ءۇش تانىماق» دەگەنىمىز – عالامنىڭ ءۇش قاباتى (اللا – ادام –  دۇنيە). بۇلار «ادامنىڭ عىلىمى» دەگەننىڭ ءبارىن قامتيتىن ابسوليۋت. ۇشەۋدەن تىس ەشتەڭە دە جوق. جارالىس بىرلىگىن بىلگەن، ۇيرەنگەن بالانىڭ ساناسى ساۋلەلى، ەسى ءبۇتىن بولماق. اباي: «ەڭ بولماسا شالا ۇيرەنسىن» دەيدى. البەتتە، ۇلتتىق تاربيەنىڭ ىرگەتاسى دا وسى ارادا ء(ۇش تانىمنان ماقۇرىم قالعان، ەڭ بولماسا شالا ۇيرەنبەگەن قانشاما ادامنىڭ تاعدىرى تالقان بولدى دەسەڭىزشى).

شىنى كەرەك، «ءۇش تانىماق» جاڭالىق تانىم ەمەس. عىلىمدا ونى «ۇلى ۇشكىل» («ۆەليكايا تريادا») دەيدى. بولمىستىڭ قۇرامداس ءۇش بولىگى (قۇداي، ادام، دۇنيە) دەگەن ماعىنادا. كەيدە ماكروكوسم (ۇلكەن عالام) جانە ميكروكوسم (كىشى عالام) دەلىنەدى. ماكروكوسم دەگەنىمىز – رۋحاني جانە ماتەريالدىق جاقتار تۇتاس قامتىلعان شەكسىزدىك. ميكروكوسم دەگەن – جان، رۋح جانە تاننەن تۇراتىن ادام بولمىسى. ەكەۋى قوس تامشىداي ۇقساس. ادام بالاسى – ۇشى-قيىرى جوق عارىشتىق بولمىستىڭ تيتتەي كوشىرمەسى سانالادى.

قورىتا ايتقاندا، «ءۇش تانىماق» ءىلىمى – عالام بىرلىگىنىڭ فورمۋلاسى (زاڭى). ول –  عىلىم-ءبىلىمنىڭ دە، تاربيەنىڭ دە قاينارى. ەس-اقىلدىڭ بۇتىندىگى – ونى ءبىلۋ، سەزۋ دەڭگەيىمەن ولشەنبەك. ەگەر بالا ءۇش تانىمدى، ازدى-كوپتى بولسا دا، ۇيرەنسە، بىلسە اتى ادام بولارى ءھام دۇنيەگە ءبىر كىرپىش بوپ قالانارى حاق. ءۇش تانىماق ءىلىمى جايلى ايتپاعىمىز ازىرگە وسىلار، ەندى اباي ماقسۇتى دەگەنگە كەلەيىك.

اباي ماقسۇتى – حاقيقاتتى جەتكىزۋ

جاستارعا تاربيە بەرگەن كەزەڭدە اباي: «ماقسۇتىم – ءتىل ۇستارتىپ، ونەر شاشپاق، ناداننىڭ كوزىن قويىپ، كوڭىلىن اشپاق» (1887) دەيدى. بۇل جەردە «ماقسۇت» ءسوزى – ادام سانالى تۇردە يىعىنا الاتىن رۋحاني جۇك (عىلىمي لەكسيكادا «ميسسيا») دەگەن ماعىنانى بىلدىرەدى. وي-ءورىسى، ساناسى شاپشاڭ تولىسقان تۇستا ماقسۇت تا وزگەرمەك. ابايدىڭ جاڭا ماقسۇتتى كوزدەگەنى – 1894-1895 جىلدار. «اۋەلدە ءبىر سۋىق مۇز اقىل زەرەك»، «لاي سۋعا ماي بىتپەس قوي وتكەنگە»، «ولسە ولەر تابيعات، ادام ولمەس»، «كوك تۇمان – الدىڭداعى كەلەر زامان»،  «اللا دەگەن ءسوز جەڭىل» سەكىلدى پالساپالىق ءىرى ولەڭدەرى جايشىلىقتان تۋماعان. سونىمەن بىرگە، پەندەلىك مىنەز، ادالدىق، ءوزىن تانۋ، اللانىڭ حيكمەتىن سەزۋ كوتەرىلگەن  قاراسوزدەر ءوز الدىنا ءبىر توبە.

ءسويتىپ، جاسى ەلۋدەن اسقان ابايعا تۇپكى سەبەپ پەن حاقيقات (تۋرا جول) پەردەسى تۇرىلە باستاعان-دى. ونىڭ عاجايىپ، ياكي عالامات دەپ ايتارلىق جەمىسى – «تاسديق» تراكتاتى (ارابتىڭ «تاسديق» ءسوزىنىڭ ءمانىسى – حاقيقاتتى ىزدەۋ). ول قاسيەتتى كىتاپتارعا نەگىزدەلگەن، الەمدىك دەڭگەيدە – «دۇنيە ويران بولماۋى» كوزدەلگەن تۋىندى. اتالمىش ريسالادا بولمىستى تۇتاس قابىلداۋ،  اللاعا عاشىقتىق ءمانىسى، پەندەلىكتىڭ كامالاتى، حاق جولى، ءدىننىڭ ىشكى ءمانى، يماننىڭ تازالىعى سياقتى پروبلەمالار قامتىلعان جانە شەشىمىن تاپقان.

وسى تۇستا بىلتىرعى جىلعى رۋحاني ولجامىز – 1896 جىلى سۆياششەننيك لەونيد پوكروۆسكي مەن اباي (يبراگيم) قۇنانبايۇلى اراسىندا بولعان سۇحباتقا بۇرايىق. ءدىن – ادام مەن اللانى بايلانىستىراتىن نارسە. ياعني ونىڭ ءدانى، ىشكى ءمانى – ماحاببات سەزىمىن وياتۋ ءھام كوپشىلىكتى حاق جولىنا سالۋ. شىركەۋ قىزمەتكەرى مەن ابايدىڭ اراسىنداعى سۇحبات نەگىزىنەن وسى ماسەلە توڭىرەگىندە وربىگەن-ءدۇر.

اباي جاڭاعى تەرەڭ ماسەلەگە توتەسىنەن كوشەدى. سۆياششەننيك لەونيدتىڭ ءوز اۋزىنان ەستيىك: «بولشينستۆو يزۋچاەت ماگومەتانستۆو پو پەرەۆودام، ي ۆسە پەرەۆودى، ۆ توم چيسلە ي گ. سابلۋكوۆا، ۆەسما نە پراۆيلنى. يا، گوۆوريل، يبراگيم، رابوتايۋ ناد ۆوسستانوۆلەنيەم يستيننوي رەليگي ماگومەتانسكوي ۆ توم ۆيدە، ۆ كاكوم دال ەە ماگومەت.  ...ماگومەت، مەجدۋ پروچيم، نيكوگدا نە ۋچيل و سۆياششەننوي ۆوينە، ون ۆسەگدا پووششريال زانياتيا ناۋكوي، پروپوۆەدىۆال ليۋبوۆ كو ۆسەم ليۋديام» (ماقالا اتاۋى – «زاپيسكي كيرگيزسكوگو ميسسيونەرا سۆياششەننيكا لەونيدا پوكروۆسكوگو زا 1896 گود».    – «پراۆوسلاۆنىي بلاگوۆەستنيك» جۋرنالى. – ماسكەۋ، 1897 ج. – №9 ).

ءماتىندى مۇقيات وقىعان ادامنىڭ قيىرداعى شىڭعىستاۋ باۋرايىندا جاتقان ابايدىڭ «يسلام ءدىنى قازىر –  فورماسى بار، رۋحى جوق، مەن سونى قالپىنا  كەلتىرمەكپىن!» دەگەن سىڭاي تانىتقانىنا قايران قالارى ءسوزسىز. نەتكەن اسقاق ارمان، بيىك مىندەت دەسەڭىزشى! پايعامبارىمىز (س.ع.س.)-ءنىڭ  ۇيرەتكەنى – «عىلىمعا ىڭكارلىك پەن ادامزاتتىڭ ءبارىن ءسۇيۋ، وعان جەككورۋشىلىك پەن سوعىس جات» دەگەنى نەگە تۇرادى؟! مىنە، بۇل قۇراننىڭ تاۋليىنە (شىن ماعىناسىنا) قانىق كىسىنىڭ ءسوزى. امال قانشا، ەۋروپادا عىلىم ءدىندى جەڭگەنى سەكىلدى، يسلام ىشكى ءماندى فورماسى، ءداندى قاۋىزى جەڭدى. وعان پايعامبارىمىز مۇحاممەد (س.ع.س.) ۇمبەتىنىڭ ءسۇننيت جانە شيت بولىپ ەكىگە جارىلۋى ايداي ايعاق.

ابىز اباي كيەلى ءتورت كىتاپتى تۇگەل تەكسەرگەن. بارىنە ورتاق نارسە – اللا تاعالانىڭ سالعان جولى، ياعني ماحاببات پەن عادالات زاڭى ەكەنىن بىلگەن. «بۇلاردىڭ كەرەك ەمەس جەرى جوق، كىرىسپەيتۇعىن دا جەرى جوق. ول – جاراتقان ءتاڭىرىنىڭ ءىسى» دەيتىنى سول. بىراق ءدىننىڭ سىرتقى فورماسى جەڭىپ، ءتاڭىرىنىڭ ءىسى ء(امىرى، زاڭى) باستاپقى ءمانىن جوعالتۋى مۇمكىن: «ءدىن ادامدى ءبىر باۋىر قىلماق ەدى، ونى ءبولىپ، دۇسپاندىق قارۋ جاسار» (شاكارىم). اباي  «تاسديقتا»: «ءتاڭىرىنىڭ ءىسىن ويلان» دەگەن حاديسكە، «قۇداي ادال ادامداردى سۇيەدى» دەگەن اياتتارعا ەشكىمنىڭ ىقىلاسى، كوڭىلى مەن عىلىمى جەتىپ قۇپتاعانىن كورگەنىم جوق» دەيدى.  بۇل حالدەن ارىلدىق دەۋگە قازىر دە اۋىز بارمايدى.

ءسويتىپ، ءبىز تالداۋ جاساعان اباي 1896 جىلى سۆياششەننيككە ايتقان ءبىر اۋىز ءسوزى –  الەمدىك ويلاۋ شەڭبەرىنە كوتەرىلگەنىنىڭ ايشىقتى كۋاسى.

«ءۇش تانىماق» – ابايدىڭ ءتول ءىلىمى

ايتپاي كەتۋ جاراماس، اباي ءىلىمى، عىلىمي جاڭالىعى دەسەڭ، بولدى، ءبىتتى، بۇل نەعىلعان اسىرا ماقتاۋ، بۇلك ەتپەس بوسپەلىك دەپ بۇرتيا قالاتىن جاندار ارامىزدا بارشىلىق. ونىڭ سەبەبى، رۋحاني ەزگىگە تۇسكەن، ەڭسەسى باسىلعان حالىقپىز، باتىس ءىلىمىنىڭ ءبارىن التىنعا بالاپ، اقىلعا سالماي-اق، وعان باس ۇرۋعا ءازىر تۇرامىز.  بىراق شىندىق – قىمبات. سول شىننىڭ كوزىمەن قاراساق، اباي – فەنومەن قۇبىلىس. ول ءوزىنىڭ تۋعان حالقىنا اۋليە-حاكىم بولىپ جىبەرىلگەن، رۋحاني شىڭعا شىققان ءىلىم يەسى. عالامدى ەڭ بيىكتەن تانىعان ادام – گەني، كەمەڭگەر، ول بارلىق ادامزاتتىڭ رۋحاني ۇستازى. مىنە، اباي، شاكارىم جايلى وسىنى ايتامىز.

ادامعا جانىنان ءىلىم شىعارۋ بۇيىرماعان، بۇل – اكسيوما.  ءىلىم دەگەنىمىز – تابيعاتتا جانە تىلسىم الەمىندە جاراتۋشى بار قىلىپ جاراتقان، بىراق سىرىن ىشىنە بۇككەن زاڭدىلىقتاردى اشۋ.  «مەنىكى دەپ جۇرگەننىڭ ءبارى ونىكى» (اباي) دەمەكشى، ادام ەنشىسى – اللانىڭ شەكسىز حيكمەتتەرىن بىرتىندەپ اشىپ، ونان پايدا الۋعا سايادى. پلاتون، ءال-فارابي، ياسساۋي، كانت، گەگەل، مەيلى، نيۋتون، دارۆين (ەۆوليۋتسيا زاڭى), ماركس (ەكونوميكا زاڭىن اشقان), مەندەلەەۆ دەيىك، قاي قايسى دا بۇرىن بەيمالىم سىر يا زاڭدى اشىپ تاريحتا قالىپ وتىر ەمەس پە. «تاسديق» تراكتاتىنا قالام تەربەگەن اباي ءىلىم، جۇيە جاساماق نيەتتەن ادا. ءتاڭىرى ەرەكشە اقىل مەن وتكىر سەزىم دارىتقان، اقيقاتتى قابىلداۋ قابىلەتى (ينتۋيتسيا) وتە كۇشتى گەني بولعاندىقتان وزىنە اشىلعان تىلسىم دۇنيە سىرلارىن قاعاز بەتىنە تۇسىرگەن. بولدى، ءبىتتى. اۋليە-حاكىم بولۋدىڭ ءمانىسى وسى ارادا.

قالا قالاما، جارالىس سىرىن تۇپتەپ قوپارۋ – ءتاڭىرى امىرىمەن ابايعا بۇيىرعان. الايدا اباي ءىلىمى باتىس وقىمىستىلارى تۇگىل، يسلام الەمىنە دە ءمالىمسىز. مىنە، قازاق عىلىمى كۇش سالۋعا ءتيىستى ءجايتتىڭ ءبىرى وسى.

«ءۇش تانىماق» – اباي ءىلىمى دەۋگە دالەلدەر قايسى؟ وسىعان كوشەيىك.

عالام ءۇش قابات، ونىڭ قۇرامداس ءۇش بولىگى – اللا، ادام، دۇنيە. كانە، بۇعان كىم تالاسار؟! الايدا اتالعان ۇشكىلدى تۇپتەپ قوپارعان، ولار بىرلىگىن بۇلتارتپاستاي دالەلدەگەن عىلىمي تراكتات بار ما جارىق دۇنيەدە؟ مىنە، قۇپيانىڭ كوكەسى وسى ارادا.

ەۋروپا ءپالساپاسىنىڭ كانت، گەگەل سىندى مىقتىلارى تۇپكى حاقيقاتقا جەتە المادى.  تىلسىم سىرىن مەڭگەرە الماعاندىقتىڭ ايعاعى – باتىس الەمىندە ميستيتسيزم، ەزوتەريزم، سونداي-اق، ەكزيستەنتسيزم ء(ومىر ءمانىن ىزدەۋشىلىك) دەيتىن جۇيە، ىلىمدەر پايدا بولدى. قاي قايسى دا، شىنى كەرەك، ماتەرياليزمنىڭ ءارى جاق-بەرى جاعى. باتىستىڭ ماقتان تۇتاتىن پسيحولوگيا عىلىمىن شاكارىم: «جان جوق» – دەيدى پسيحولوگ، – ساۋ ادام مۇنى ۇعار ما؟» دەپ سىنعا الادى. ءسويتىپ، كىندىگى پروگرەسسكە بايلانعان باتىستىڭ ءپالساپاسى تىعىرىققا تىرەلىپ-اق وتىر. «ەۋروپانىڭ باتۋى» («زاكات ەۋروپى») دەمەكشى، بۇل جاعداي وڭالار، تۇزەلەر دەۋگە ءۇمىت جوقتىڭ قاسى.

شىعىس پەن باتىس ايىرىمى نەدە؟ باتىس الەمى كىسىنى زاڭ-زاكونىمەن تاربيەلەيدى، وعان تىرشىلىك دامۋى ماڭىزدى، سول سەبەپتى سىرتقى عىلىم – ناقليا جۇيرىگى. شىعىستىڭ ەرەكشەلىگى – ءتالىم-تاربيەسى قۇدايشىلىق (شاريعات، سالت-ءداستۇر ارقىلى), جۇرەك تازارۋى ماڭىزدى، ىشكى (باتيني) عىلىم – عاقليا جۇيرىگى. دەمەك، رۋحاني تۇرعىدان ەكەۋى – ەكى الەم.

«عاقليا جۇيرىگى» دەگەننەن شىعادى، «ولار اشپاعان بولمىس سىرى، ءسىرا دا، جوق» دەپ اۋليەلىك ستاتۋسقا جەتكەن اتاقتى سۋفيزم وكىلدەرىنە (يبن رۋشد، يبن ارابي، ءال-كيندي، يبن تۋفەيل، ءماۋلانا رۋمي جانە ت.ب.) جۇگىنەمىز. بىراقتا «تاسديق» دەڭگەيىندە عىلىمي ريسالا، تراكتات بار ما؟ عالام بىرلىگى، اللا مەن ادام بولمىسى، حاق جولى، پەندەلىكتىڭ كامالاتى سىندى حاقيقاتتى ابايداي ۇقتىرعان دانىشپانىڭ قايسى؟ جوق، كورە المادىق (قازىر ينتەرنەت زامانى عوي، اركىم ءوزى تەكسەرە الادى). مىسالعا يسلامنىڭ ۇلى عالىمى ءال-عازاليدىڭ «يحيا» («يحيا يلم اد-دين») اتتى ايگىلى شىعارماسىن «تاسديقپەن» سالىستىرايىق. الدىڭعىعا ونشا قينالمادىق، وقىپ تۇسىندىك، ال سوڭعىنى تۇسىنۋگە، شىنى كەرەك، ونداعان جىلدى سارپ ەتتىك. نەگە دەسەڭىز، سۆياششەننيك پوكروۆسكيگە: «ەندىگى جۇمىسىم – مۇسىلمان قاۋىمعا ءدىن يسلام ىشكى ءمانىن، ءدانىن ءتۇسىندىرۋ» دەمەكشى، «تاسديقتا» اباي رۋحانيات پروبلەماسىن كەشەندى شەشكەن. ەگەر «تاسديقتىڭ» اۆتورى نەمىس، اعىلشىن يا اراب بولسا شە، وندا باياعىدا جەر-جاھاندى جاۋلاپ، ادامزات ساناسىنا سىلكىنىس اكەلەر مە ەدى، ءسويتىپ، دىندەردى بۇرمالاۋ دا تىيىلار ما ەدى شىركىن...

وسى ايتىلعاندار «ءۇش تانىماق» – ابايدىڭ ءتول ءىلىمى دەۋگە جەتكىلىكتى سياقتى. ول – عايىپتان تۇسكەن  «تاسديقتىڭ» يدەيالىق وزەگى، مازمۇنى. اباي: «ونى ۇيرەن، ءبىل، ەڭ بولماسا شالا، سوندا ماحابباتىڭ تولادى، اتىڭ ادام بولادى» دەيدى. ەل بولاشاعى، ءسوز جوق، قۇدايعا قاراعان، جۇرەگى تازا، اباي ارمان ەتكەن سانالى ۇرپاققا تاۋەلدى. ايتپەسە جوق. قازاق دانالىعى دا: «بالا بەر، بالا بەرسەڭ – سانا بەر، سانا بەرمەسەڭ – الا بەر» دەمەي مە.

سونىمەن، «تاسديق» تراكتاتى – اباي عالاماتى. ونداعى «ءۇش تانىماق» (ونى «ءۇش انىق» دەسەك تە ورىندى) – عالامدىق عىلىم-ءبىلىمنىڭ ىرگەتاسى.  وعان «ابايدىڭ ءۇش تانىماق ءىلىمى» دەپ ات قويىپ، جەر-جاھانعا كەڭىنەن تاراتىپ، تانىتۋ – مەملەكەتتىك ماسەلە. قۇداي قولداسا، تراكتات مازمۇنىن ءتورت بولىمگە ءبولىپ، ءاربىرىن شاما-شارقىمىز جەتكەنشە تالداپ، تاپسىرلەپ شىعۋ الداعى بورىشتى شارۋامىز بولماقشى.

اسان وماروۆ،

ابايتانۋشى

Abai.kz