ءتىل – ادامزاتتىڭ ءوزارا پىكىر الىساتىن قاتىناس قۇرالى دەسەك، جازۋ وسى قاتىناس قۇرالىنىڭ قۇرالى. ەكىنشى سوزبەن ايتقاندا، جازۋ – ءتىلدى بەينەلەپ بەرەتىن تاڭبالار جۇيەسى. جازۋدىڭ تاپقىرلانۋى ادام بالاسى ءۇشىن تىلدەن قالسا، ەكىنشى ماڭىزدى ورىندا تۇرادى. جازۋ ادام ويىن شالعاي ارالىقتارعا جەتكىزە الادى. بەلگىلى ءبىر كەزەڭدەگى ادام ويىن، كوزقاراسىن، قوعامدىق ءومىر ءتاسىلىن وزىنەن كەيىنگى ۇرپاقتارعا جەتكىزە الادى. بىراق، ول اۋىزدان-اۋىزعا تارالىپ كەلگەن ولەڭ-جىر، اڭىز-ەرتەگى، ماقال-ماتەل، امانات-وسيەت سياقتىلارعا ۇقسامايدى. ادەبيەتتىڭ بۇل جانرلارى اۋىزدان-اۋىزعا تارالىپ كەلگەندىكتەن، ءار ءداۋىردىڭ ءسوز شەبەرلەرى وعان ءوزىنىڭ يدەيالىق نىسايىن، ومىرگە كوزقاراسىن، ءوز باسىنا قاتىستى قۋانىش، قايعىسىن قوسىپ وتىرادى. جازۋدا مۇنداي وزگەرىس، قوسپا بولمايدى. ول وزىنە تۇسكەن ادام ويىن، كوزقاراسىن، قوعامدىق تۇرمىس ءتاسىلىن شالعاي ارالىققا دا، بولاشاققا دا قالتقى-بۇكپەسىز، وزگەرىس-قوسپاسىز قاز-قالپىندا جەتكىزەدى.

ءبىر زامان مەن ءبىر زاماننىڭ جازۋ ارقىلى بەينەلەنگەن وسىنداي زاتتىق جانە رۋحاني مادەنيەتىنىڭ بىرلىگى مادەنيەت تاريحىن قالىپتاستىرادى. ءبىز جۇڭگونىڭ بەس مىڭ جىلدىق مادەنيەت تاريحى بار، ارابتىڭ، گرەكتىڭ، ءيندىستاننىڭ بالەن مىڭ جىلدىق تاريحى بار دەگەندە، كوبىنەسە وسى جازۋ ارقىلى بەينەلەنگەن تاريحىنا – وندىرگىش كۇشتەر مەن وندىرىستىك قارىم-قاتىناستارىنىڭ ءار كەزەڭدەگى دامۋ جاعدايىن بەينەلەيتىن جازبالارىنا، ءار كەزەڭدەگى عىلىم، فيلوسوفيا، كوركەمونەر، ءدىن، ادەبيەت سياقتى تاراۋلارداعى جازبالارىنا جانە ولاردا بەينەلەنگەن يدەيا، كوزقاراس، مورال جاقتارداعى جاي-كۇيىنىڭ ءوزارا بايلانىسىنىڭ تاريحىنا قاراپ ايتامىز

مىنە، وسى تۇرعىدان العاندا جازۋ – مادەنيەتتىلىكتىڭ ءبىر بەينەسى بولۋمەن قاتار، تۇتاس ۇلت مادەنيەتىنىڭ بارلىق دامۋ ساتىلارىن ءوزارا جالعاپ تۇراتىن قاسيەتتى ءجىپ. جازۋ بولمايىنشا ءبىر ۇلت مادەنيەتىنىڭ بەينەلەنۋى دە، مادەنيەت تاريحىنىڭ جاسالۋى دا مۇمكىن ەمەس. بۇل ءبىزدىڭ جازۋدى ماڭىزدى ورىنعا قويىپ قاراۋىمىزدىڭ، جازبا ادەبيەت تاريحىنىڭ ماڭىزدى بولىگى رەتىندە وقۋىمىزدىڭ ءبىرىنشى سەبەبى.

ەكىنشى، قازىرگى دۇنيە عىلىمىنىڭ ءبىر سالاسى ۇلتتانۋ عىلىمى دەپ اتالادى. ۇلتتانۋ عىلىمى ءوز ىشىنە تولىپ جاتقان مازمۇنداردى الادى. بۇلاردى اشالاپ ايتساق، ۇلتتىڭ تابيعي فيزيولوگيالىق (انتروپولوگيالىق) جاعىن دا، قوعامدىق قۇرىلىم، قوعامدىق شارۋاشىلىق، مادەنيەتتىك كۇي،  گەوگرافيالىق ورتا، ت.ب. جاعدايلارىن دا نەگىزگى مازمۇن ەتەدى.

مىنە، وسى ۇلتتانۋ عىلىمى بەلگىلى ءبىر ۇلتتىڭ ءاربىر كەزەڭدەگى دامۋ جاعدايىن، بۇلاردىڭ ءوز اراسىنداعى بەرىك قاتىناستى زەرتتەيدى. ولاي بولسا، ءبىر ۇلتتىڭ جالپى تاريحىن ءبىلۋ، تانۋ، ونى قازىرگى كۇنگى سوتسياليستىك قۇرىلىس، ۇلتتار ىنتىماعى سىقىلدى يگىلىكتى جۇمىستارعا قىزمەت ەتىستىرۋ ءتىپتى دە كوكەيتەستى ماقسات بولماق. دەمەك، بۇل ماقساتقا جەتۋ ءۇشىن دە مادەنيەت بىرلىگىن ىسكە اسىرۋدا بەلسەندى ءرول اتقارىپ كەلگەن ۇلت جازۋىن زەرتتەۋدىڭ ماڭىزدى زور.

جازۋدىڭ ادەبيەت تاريحىن زەرتتەۋ، بىلۋدە دە ماڭىزى زور. ويتكەنى، قازاق ادەبيەتىنىڭ سوناۋ ەرتەدەن بەرگى نۇسقالارىنىڭ ءبىرسىپىراسى-اق جازۋعا ءتۇسىپ ساقتالىپ كەلدى. سوندىقتان، جازۋ كلاسسيكالىق ادەبيەتىمىزدىڭ ۇزاق تاريح بارىسىنداعى جاي-جاپسارىن، ءوزارا بايلانىسىن تۋرا بەينەلەگەن بىردەن-ءبىر قارۋ دەپ تانيمىز.

ال، سول ادەبيەتتىك-تاريحتىق ماسەلەلەردى ءبىلۋ ءۇشىن، «بىزدە جازۋ قاشان پايدا بولدى؟ ول قانداي دامۋدان ءوتتى؟ ادەبيەتىمىزدىڭ دامۋىنا قانداي ءرول اتقاردى؟» دەگەن ماسەلەلەردى ءبىلۋدىڭ ماڭىزى زور بولماق. بۇل ماقالادا وسى ماسەلەگە جاۋاپ بەرۋگە تىرىسامىز.

1. جازۋدىڭ پايدا بولۋى

ادامدار سويلەۋ ءتىلى پايدا بولعان سوڭ، ءوزارا قارىم-قاتىناس قۇرالىنىڭ تاعى ءبىر جاڭا ءتۇرىن قاجەتسىنە باستادى. ونسىز ءوزىنىڭ وي-پىكىرىن، ماقسات-مۇددەسىن الىس-جاقىنداعى ادامدارعا جەتكىزۋ، سوڭعى ۇرپاقتارعا جالعاۋدىڭ مۇمكىن بولمايتىندىعىن ءبىلدى. بىراق، ولار وزدەرىنىڭ ومىرىنە قاجەتتى بولىپ جاتقان نارسەنىڭ قانداي نارسە ەكەنىن، ونىڭ فورماسى، ءتۇرى-ءتۇسى قانداي بولاتىنىن، ونى قالاي تابادى، قالاي پايدالانادى، ونى نە دەپ اتايدى – مىنە، مۇنى ولار ويلاپ جەتكەن جوق بولاتىن. ويتكەنى، ولار تابيعاتتان ەڭبەكتىڭ، ونىڭ سوڭ ءتىلدىڭ ارقاسىندا جاڭا عانا ءبولىنىپ شىققان ەدى، اقىل-وي، سانا جاقتان ءالى دە ءسابي كۇيدە تۇرعان. سوندىقتان، ولار ءوز قاجەتتەرىنەن شىعۋ ءۇشىن العاشىندا ستيحيالى تۇردە ءتۇرلى زاتتاردان، ءتۇرلى شارتتى بەلگىلەردەن پايدالانا باستادى. مىسالى، ولار كەتكەن باعىتىن باسقالارعا ءبىلدىرۋ ءۇشىن جولعا بۇتاق تاستاپ، نە ساداقتىڭ وعىن اعاشقا بەكىتىپ قويدى. باسقالار ونىڭ قالاي كەتكەنىن وسىعان قاراپ بىلەتىن بولدى. ساندى ءبىلدىرۋ ءۇشىن سىزىق سىزۋ، مارجان ءتىزۋ، اعاش ويۋ، ءجىپ ءتۇيۋ تاسىلدەرىن قولداندى.

مۇنداي ءتاسىل جالعىز عانا قازاقتىڭ اتا-بابالارىندا بولعان جوق، باسقا حالىقتاردىڭ اتا-بابالارىندا دا بولدى. مىسالى، ەرتەدەگى يندياندار باسقا رۋ-تايپالارمەن سوعىساتىنىن ءبىلدىرۋ ءۇشىن قارسى جاققا ايبالتا جىبەرەدى ەكەن. ەلشى اكەلىپ ونى جەرگە قويادى، ەگەر قارسى جاق ونى قولىنا السا، سوعىسۋعا رازىلىق بىلدىرگەنى ەكەن.

ەرتەدەگى قازاق تايپالارى دا سوعىسامىز دەگەن بەلگىنى ءبىلدىرۋ ءۇشىن قارسى جاققا بارابان سوعىپ، سىرناي تارتىپ بەلگى بەرەتىن بولعان. قازاق حالقىنداعى بۇل قۇبىلىس مول ەرتەدەن كەلە جاتقان سالتتىڭ جالعاسى ەكەنى ايدان انىق. بىرەۋدى ساعىنعانىن بىلدىرگىسى كەلسە، ءبىر تال ساباندى ورامالعا وراپ جىبەرەتىن، قويىنىڭ سانىن تاياعىنا كەرتىپ قوياتىن قۇبىلىستار قازاق اراسىندا حح عاسىردا دا كورىلگەنى بەلگىلى.

ەرتەدەن بەرگى بۇل قۇبىلىستار نە جازۋدىڭ بولماۋىنان، نە جازۋدى بىلمەۋدەن تۋىلعان جايلار. دەمەك، ادام بالاسى تىلدەن كەيىنگى ەڭ قاجەتتى قاتىناس قۇرالىن – جازۋدى تاپقىرلاعانعا دەيىن ۇزاق ۋاقىت بويى سارىلا ىزدەنۋمەن، شارتتى تۇردە زاتتاردان جانە ولاردىڭ سۋرەتىنەن پايدالانۋمەن بولدى. وسىلايشا ىزدەنۋ ارقىلى ولار ەڭ العاشقى جازۋدى تاپتى. بۇل جازۋدا ايتىلماق وي سۋرەت ارقىلى بەينەلەندى. سۋرەتتەر جارتاستارعا قاشاپ ءتۇسىرىلدى. كەيبىرەۋلەرىندە اڭشىلىق كاسىبى مەن اڭشىلار بەينەلەنسە، كەيبىرەۋلەرىندە قۇدايلارعا تابىناتىن ءدىني نانىمدار بەينەلەندى. جالپىلاي وسى سۋرەتتەر ارقىلى ءوز وي-پىكىرىن بايانداۋ نەشە ون مىڭداعان جىلدارعا سوزىلدى. مىنە، وسى ادامداردىڭ ءوزارا قارىم-قاتىناسى، تابيعاتپەن قاتىناسى بەينەلەنگەن جازۋدى عالىمدار كەيىنگى كەزدە سۋرەتتى (پيكتوگرافيالىق) جازۋ دەپ اتادى. ەسكىدەن قالعان سۋرەتتى جازۋلاردىڭ كۇردەلىسى دە، قاراپايىمى دا بولدى.

كۇردەلىسىنە مىنا سۋرەت مىسال بولادى. مۇندا شاۋىپ ورناتىلعان ءبىر تاس تۇر. تاستىڭ بەتىندەگى سۋرەتتىڭ ەڭ باسقى جاعىندا اياعى اسپانعا قاراعان ءبىر بۇعى، ونان سوڭ باسى سالبىراعان ادام، شۇعىلا شاشىپ تۇرعان كۇن، ايبالتا، ءبىر قاراڭعى اي، ءبىر جارىق اي، ەڭ استىندا شالقالاي قۇلاعان قاسقىر بەينەلەنگەن. ال، ۇستىندەگى بۇعى مەن ادام سۋرەتىنىڭ سول جاعىندا 7 سىزىق، وڭ جاعىندا 9 سىزىق تۇر. عالىمدار بۇل كۇردەلى سۋرەتتىڭ جازۋ ماعىناسى:

سۋرەت: اۆتوردىڭ جەكە مۇراعاتىنان الىندى.

«بۇعى اتتى كوسەم جەتى جورىقتى، توعىز ايقاستى وتكىزدى. ايدىڭ ەكى تۋىنا سوزىلعان جورىقتىڭ كەزىندە ايبالتامەن ءولتىرىلدى» دەپ وقىعان.

كەيىن ادامدار تابيعاتتا كەزدەسەتىن بارلىق دەنەلەردىڭ (اسپان دەنەلەرىنىڭ، اڭ مەن قۇستىڭ، وسىمدىكتەردىڭ، ءۇي مۇكامال، قارۋ-جاراق، ت.ب.) سۋرەتىن تولىق سىزباي، ونىڭ ورنىنا بۇرىنعىدان گورى يكەمدى، ۇتىمدى وڭاي كورىكتىرەر ءتاسىل تابۋعا تىرىستى. سونىڭ ناتيجەسىندە زاتتار مەن قۇبىلىستاردىڭ ەڭ ماڭىزدى ماعىنالى بەلگىلەرى عانا سىزىلاتىن بولدى. سۋرەتتى جازۋدىڭ بۇل ءتۇرىن كەيىنگى ادامدار ماعىنالىق (يدەوگرافيالىق) جازۋ دەپ اتادى. مۇنداي جازۋدىڭ ءاربىرى جەكەلەنگەن زاتتاردىڭ اتىن ءبىلدىردى. ەلىمىزدەگى حانزۋ حالقىنىڭ جازۋى مىنە وسى جازۋدىڭ دامىعان ءتۇرى سانالادى.

مۇنداي ماعىنالىق جازۋدى ەرتەدەگى قازاقتىڭ اتا-بابالارى دا قولدانعان. مۇنى قازاق رۋ-تايپالارى قونىستانعان ەرتەدەگى مەكەندەردەن كوپ كەزدەستىرۋگە بولادى. مىسالى، مىنا سۋرەتكە قاراڭىز: بۇل سۋرەتتە وبرازدالعان جانۋارلار مەن زاتتاردىڭ نەگىزگى بەلگىلەرى عانا سىزىلعان. وسى بەلگىلەرگە ءبىر قاراپ-اق قايسىسىنىڭ قانداي جانۋار، نە قانداي زات ەكەنىن ءبىلۋ قيىن ەمەس.

سۋرەت: اۆتوردىڭ جەكە مۇراعاتىنان الىندى.

بۇل سۋرەتتەر شينجاڭ ۇيعىر اۆتونوميالى رايوننىڭ ىلە، التاي، تارباعاتاي ايماقتارىنداعى تاۋلاردىڭ جانە ەرەنقابىرعانىڭ جارتاستارىنان كوپ كەزىگەدى. مۇنىڭ ءبارى دە سول باياعى زامانعى ماعىنالىق جازۋدىڭ كۋالارى. ءبىزدىڭ اتا-بابالارىمىز بۇل جازۋدى قاشاننان قاشانعا دەيىن قولدانعانى جونىندە ناقتى دەرەك جوق.

ماعىنالىق جازۋدىڭ بىرتەلەپ دامۋى ادام بالاسىن بۋىن جازۋىنا جەتكىزدى. بۇل ولاردىڭ ءبىر نە بىرنەشە بۋىن بىرلەسىپ ءبىر ءسوز قۇرايتىنىن بىلگەن سوڭ پايدا بولعان دەپ جورامالداۋعا بولادى. بۋىن جازۋىنىڭ ۇلگىسى ءبىزدىڭ زامانىمىزعا دەيىن ءومىر ءسۇرىپ كەلدى.  حانزۋ، ءيندى، جاپون جازۋلارى وسى بۋىن جازۋىنىڭ دامىعان ءتۇرى بولىپ ەسەپتەلەدى. مۇندا ءاربىر ءارىپ ءبىر داۋىستى، ءبىر داۋىسسىز دىبىستان قۇرالادى.

بۋىن جازۋىنىڭ تاپقىرلانۋى ادامداردىڭ ءوزارا پىكىر الىسۋ، قارىم-قاتىناس جاساۋىنداعى ەڭ ءىرى جاڭالىق بولدى. جازۋ عىلىمى عالىمدارى دۇنيەدەگى ەڭ العاشقى جازبالاردىڭ نەگىزى وسى بۋىن جازۋىنان كەيىن پايدا بولدى دەپ قارايدى.

ادامدار بۋىن جازۋىنا جەتكەندە ءاربىر بۋىننىڭ ءبىر نە بىرنەشە دىبىستىق ەلەمەنتتەن قۇرالعانىن ءبىلدى. بۇل ءبىلۋ ادام بالاسىن جازۋدىڭ ەڭ دامىعان فورماسى – دىبىستىق (فونەمالىق) جازۋعا جەتكىزدى. ەگەر بۋىن جازۋى تاپقىرلانباعان بولسا، وندا ونان كەيىنگى دىبىستىق جازۋدىڭ پايدا بولۋى مۇمكىن بولماعان بولار ەدى.

ارحەولوگيالىق زەرتتەۋلەردەن قاراعاندا، دىبىستىق جازۋدىڭ ەڭ كونە ءتۇرى – فينيكيا جازۋى دەپ اتالاتىن جازۋ. فينيكيا جازۋىنان ەرتەدەگى ارامەي، گرەك جازۋلارى تاراعان. عالىمداردىڭ ايتۋىنشا، ەرتەدەگى تۇركى تىلدەس رۋ-تايپالارعا ورتاق بولعان «ەسكى تۇركى جازۋى» دەپ اتالاتىن جازۋ جانە اراب، سوعدى، لاتىن جازۋلارى وسى ارامەي جانە گرەك جازۋلارىنىڭ دامىپ جەتىلگەن تۇرلەرى ەكەن. مۇنان جازۋدىڭ وڭاي پايدا بولا سالماعانىن، ادام بالاسىن نەشە ون مىڭداعان جىلدار بويى تولعاندىرىپ كەلىپ ارەڭ پايدا بولعانىن بىلەمىز.

جازۋدىڭ پايدا بولۋى ءار ەلدە اركەلكى بولدى. قازاق حالقىنىڭ ەتنيكالىق قۇرامىنا ەنگەن رۋلار مەن تايپالاردا ءبىز ايتقان دىبىستىق جازۋدىڭ قولدانىلا باستاعانىنا بىرنەشە مىڭ جىل بولعانىن دالەلدەيتىن ءبىرسىپىرا دەرەكتەر تابىلدى. قازىرگى عىلىمنىڭ دالەلدەۋىنە قاراعاندا، قازاق رۋ-تايپالارىنىڭ ەڭ العاش قولدانعان جازۋى–  «ەسكى تۇركى جازۋى» دەپ اتالاتىن جازۋ. ودان كەيىن قازاقتار سوعدى، اراب، لاتىن جازۋى قاتارلى جازۋلاردى قولدانعان. تۇركى جازۋىن زامانىمىزدىڭ ءحى عاسىرىنا دەيىن، سوعدى جازۋىن V عاسىردان ءحىV عاسىرعا دەيىن، اراب جازۋىن ءىح عاسىردان قازىرگە دەيىن، لاتىن جازۋىن 1960 جىلدان 1983 جىلعا دەيىن قولداندى. تومەندە وسى جازۋلاردىڭ پايدا بولۋ، قولدانىلۋ جانە ونىڭ قازاق مادەنيەتى تاريحىن قالىپتاستىرۋداعى رولدەرىنە جەكە-جەكە توقتايمىز.

2. ەسكى تۇركى جازۋى

تاريحي دەرەكتەردىڭ دالەلدەۋىنشە، ەرتەدەگى تۇركى تىلدەس رۋ-تايپالاردا ەڭ العاش قولدانىلعان جازۋ – «ەسكى تۇركى جازۋ» دەپ اتالاتىن جازۋ. تۇركى تىلدەس رۋ-تايپالاردىڭ ىشىندە تۇڭعىش قولدانۋشىلار – قازاق حالقىنىڭ ەتنيكالىق قۇرامىنا ەنگەن ساق تايپالارى. ونان قالسا، قاڭلىلار مەن ۇيسىندەر.

ەسكى تۇركى جازۋى ساق تايپالارىنىڭ اسا ەرتەدە قولدانعان جازۋى ەكەنىن ءۇندىستاننىڭ حاراپپا دەگەن كونە قالا ورداسىنىڭ قورىمىنان شىققان جازۋ ۇلگىسى مەن جازۋدىڭ مازمۇنى تولىق دالەلدەدى.

1853 جىلى ءۇندىستان ارحەولوگى الەكساندر كاننينگەم يند وزەنى وڭىرىندەگى «حاراپپا» دەگەن كونە قالا قورىمىنان قارا تاستان جاسالعان ءبىر ءمور تاۋىپ العان. ول وسى موردە التى ءتۇرلى تاڭبالى جازۋ بارلىعىن بايقاعان. بىراق، وسى جازۋدى كەزىندە ەشكىم وقي الماعان ەدى. عالىمدار بۇل وردا قالدىعىن جالعاستى قازۋ بارىسىندا جازۋى بار شارشى، دوڭگەلەك جانە تسيليندر فورمالى مورلەردەن كوپ تابىلعان. بۇل مورلەردەگى جازۋدى سوڭعى جىلدارى سوۆەت تۇركولوگتارى تۇركى جازۋىنىڭ ەرتە نۇسقاسى دەپ تاۋىپ، تۇركى جازۋى سياقتى وڭنان سولعا قاراي وقىپ، ماعىناسىن شەشتى.

• موردەگى «اشۋپباش ماتىق بات» دەگەن ءسوز بولىپ شىقتى. مۇنى قازىرگى قازاق تىلىنە اۋدارعاندا: «الەمگە ايگىلى اشۋپباش  دۇنيەدەن قايتتى» ەكەن.
• موردەگى جازۋ «تات چاراز التى وب اماس سان – تاقى كەس سىنى» بولىپ وقىلعان. مۇنى قازىرگى قازاقشاعا اۋدارعاندا: 1) «كىرمە چارز التى وبا. ەندى ونىڭ سانىنا سايكەس اسقا 2) قۇرباندىق شالىپ، كەسىپ بولشەكتەيىك» ەكەن.
• ءموردىڭ جازۋى: 1) «كەس اس اس چاھاي ءۇچا ۇت. 2) سىن وس سوك (گ)». مۇنىڭ قازىرگى قازاقشاسى: «ءداستۇر بويىنشا وگىز وشاق باسىنا وتكىزىلسىن دە، اسقا سويىلسىن، جانى ۇشقان سوڭ جارىپ بولشەكتەۋ كەرەك» ەكەن.

بۇل تۋرالى قازاقستان ءتىل مامانى ت. سۇلەيمەنوۆ بىلاي جازادى:

«... ءبىرىنشى ءموردىڭ جازۋى ارقىلى حاراپپا ەلىنىڭ اشۋپباش اتالمىش الەمگە ايگىلى حانى بولعانىن، ونىڭ قازا بولعانىن بىلۋگە مۇمكىندىك تۋادى. ءبىزدىڭ ويىمىزشا، اشۋپباش ولگەسىن ەل اراسىندا الاۋىزدىق ەتەك جايىپ، حاراپپالىق حالىقتار جاۋىنا قارسى تۇرا الماعان. تەگى ولار اشۋپباش  قازا بولعاننان كەيىن ۇلى ازيا، ورتا ازيا جانە قازىرگى قازاقستان جەرىنە قاراي ىعىسىپ كوشسە كەرەك».

ماماننىڭ بۇل ويىن دالەلدەيتىن فاكتىنىڭ ءبىرى تالاس وزەنىنەن تابىلعان اعاش تاياقتاعى جازۋدان بايقالعان. سول تاياقتىڭ ءبىر بەتىنە: «ءۇش ۇلكەن (اپا) اتوش، اعىن، باپاش» دەگەن ءسوز جازىلعان ەكەن. مۇنى قازىرگى قازاقشاعا اۋدارعاندا: «اشۋپباشقا تۋىس، ولارعا اپاساپاق موشاق تۋىس» بولىپ شىققان.

ارحەولوگيالىق زەرتتەۋ «حاراپپا» وردا قورىمىنىڭ ءبىزدىڭ زامانىمىزدان بۇرىنعى ءۇش مىڭىنشى جىلدىڭ باسىنا، ءتورت مىڭىنشى جىلدىڭ سوڭىنا تۋرا كەلەتىنىن سىپاتتاعان. ال، تالاس وزەنىنەن تابىلعان تاياقتىڭ ۋاقىتى ءبىزدىڭ زامانىمىزدان بۇرىنعى ءىى-ءىىى عاسىرلارعا تۋرا كەلەدى ەكەن.

زامانىمىزدان بۇرىنعى ءتورت مىڭىنشى جىلداردىڭ سوڭىندا حاراپپادا وتكەن اشۋپباشتىڭ زامانىمىزدان بۇرىنعى ءىى-ءىىى عاسىرلاردا اتالعان اشۋپباشپەن قانداي بايلانىسى بار؟ بۇل الدەقالاي ءبىر كەزدەيسوقتىق پا، جوق الدە قازاق رۋ-تايپالارى تاريحىنىڭ سورابى ما؟ بۇل سۇراۋعا جاۋاپ بەرۋ ءۇشىن الدىمەن زامانىمىزدىڭ ءىى-ءىىى عاسىرلارىندا تالاس وزەنىنىڭ ماڭىندا كىم جاساعان ەدى، سوعان ءبىراز توقتالايىق.

ەرتە زامان تاريحىن زەرتتەۋشىلەر ايتىلعان ۋاقىتتا پامير-الاي  تاۋلارىنىڭ سولتۇستىك شەكارالارىنان التاي تاۋلارىنىڭ باتىس سىلەمدەرىنە دەيىنگى ۇلان-عايىر كوپ جەردى ساق تايپالارى مەكەندەگەن. وسى ارالىقتاعى بالقاش، شۋ، تالاس ماڭايلارىندا (ياعني، جەتىسۋ ولكەسىندە) ساق تايپالارىنىڭ ءبىر تاراۋى – «شوشاق توبەلى ساقتار» مەكەندەگەنىن تۇراقتاندىردى.

قازاق حالقىنىڭ قۇرامىنا ەنگەن ساق تايپالارى اسىلىندە تۇركى تىلدەس ءىرى ۇلىس بولىپ، ولار ءوز ىشىنەن ماسساگەت، باكسارت، داي (نەمەسە داحي), سوعدى، قارات، قۇمار، اسقاتاع، يسسەدون (نەمەسە اسسي), اريماسيپ، سارمات، كاسپي  دەگەن تولىپ جاتقان تايپالاردان قۇرالعان. ساقتاردى ەلىمىز زامانىمىزدان بۇرىنعى مىڭىنشى جىلداردا «بايجۇڭ»، «شىجۇڭ»، «شيمۋ»، «شىجا» دەپ، پارسى تاريحشىلار «ساق» دەپ اتاعان.

ەلىمىزدىڭ ەرتە جازباسى «موتيانزىنىڭ ءومىربايانى» اتتى ەڭبەكتە باياندالۋىنشا، پاتشا جۋمۋ ۋاڭ زامانىمىزدان بۇرىنعى ءىح عاسىردا باتىسقا ساپار شەگەدى. وسى جولىندا ونىڭ شيمۋ تايپالارىنا جانە ولاردىڭ كوسەمى شيۋاڭمۋعا كەزدەسكەندىگى ايتىلادى. ءVى عاسىردا لياڭ اۋلەتى داۋىرىندە وتكەن ءشۇن حي دەگەن ادام ءوزىنىڭ «بۋددا دەرەكتەرى تۋرالى» دەگەن ەڭبەگىندە «حان پاتشالىعىنىڭ تاريحى – باتىس ءوڭىر شەجىرەسىنەن» مىناداي ءۇزىندى كەلتىرەدى: «...ساقتار اسىلىندە ۇزاق زاماننان بەرى دۇنحۋاڭ جەرىن مەكەندەگەن يۋنشىندەر ەدى. كەيىن يۇزىلەردەن (ۇلى جۇزدەردەن – اۆ.) ىعىسىپ، پامير تاۋىنىڭ كۇنگەيىنە قونىس اۋدارعان».

قازاق حالقىنىڭ ارعى تەگى بولعان ۇيسىندەردىڭ قۇرامىندا دا ساق تايپالارى بولعانىن ەلىمىزدىڭ ەجەلگى جازبالارى دالەلدەيدى. وندا: «ءۇيسىن حالقى ىشىندە ساق تايپالارى دا، ۇلى ءجۇز تايپالارى دا بار»[1] دەپ جازىلعان.

[1] «حانناما». «باتىس ءوڭىر» تاراۋى، 66-تاراۋشا.

مىنە، بۇل دەرەكتەر ساقتاردىڭ پامير-الاي تاۋلار مەن التاي تاۋلارى ارالىعىندا ۇلان-عايىر مەكەندە عانا ەمەس، ونان دا ارىلاپ، ەلىمىزدىڭ دۇنحۋاڭ، كەڭسۋ، چيلان (شۇلەن) تاۋلى وڭىرلەرىنە دەيىن قونىس العانىن كورسەتەدى.

ءسويتىپ، زامانىمىزدىڭ ءىى-ءىىى عاسىرلارىنا ءتان تالاس تاياعىنداعى جازۋ ءسوزسىز تۇردە ساقتار جازۋى بولادى. ارحەولوگيالىق تەكسەرۋلەر مەن باسقا دا تاريحي تەكسەرۋلەر وسى ايتقانىمىزدى راستايدى. ولاي بولسا، بۇل ساق جازۋى مەن «حاراپپا» جازۋىنىڭ قانداي بايلانىسى بار؟ ونداعى «اشۋپباشتاردىڭ»  قانداي بايلانىسى بار. مىنە، بۇل – ەكىنشى ءتۇيىن.

بۇل تۋرالى دا زەرتتەۋشىلەر «حاراپپا جازۋى مەن ونىڭ ءتىلى ەسكى تۇركى جازۋى مەن ەسكى تۇركى ءتىلى» دەپ قورىتىندىلايدى.

ولاي بولسا، دۇنحۋاڭ، جەتىسۋ ولكەلەرىن مەكەن ەتكەن ساقتار مەن ءيندى تۇبەگىندە حاراپپا مەملەكەتىن قۇرعان تۇركى حالقى ءبىر حالىق، ءبىر ساق. ولار زامانىمىزدان بۇرىنعى ءۇش مىڭىنشى جىلداردان ىلگەرى-اق ءيندى تۇبەگىندە حاراپپا دەگەن مەملەكەت قۇرعان. ولاردىڭ وزىندىك جازۋ مادەنيەتى بولعان. كەيىن جەرگىلىكتى باسقا حالىقتارمەن شىعىسا الماۋ سالدارىنان سولتۇستىككە قونىس اۋدارعان. ءبىر بولەگى ۇيسىندەر مەن ۇلى جۇزدەر قونىستانعان دۇنحۋاڭ، كەڭسۋ (گانسۋ), چيلان (شۇلەن) تاۋلارىنا كەلىپ ورنالاسقان. ەندى ءبىر بولەگى ونان دا ارىلاپ، قازىرگى شينجياڭ، ورتا ازيا ماڭايلارىنا بارىپ ىرگە تەپكەن. ءسويتىپ، ولاردىڭ قونىسى دۇنحۋاڭ، كەڭسۋدان پامير-الايعا دەيىن بولعان. ءبىر شەتى التايدان بالقاشقا دەيىن سوزىلعان. كەيىن ءۇيسىن، ۇلى ءجۇز، قاڭلى، قىپشاق، جەتىرۋ سىقىلدى ۇلىستارمەن بىرگە قازاق حالقىنىڭ قۇرامىنا ەنگەن.

مىنە، بۇل تاريحي بارىس ەسكى تۇركى جازۋى دەگەن جازۋدى ەڭ العاش قولدانعان ۇلىستىڭ ساقتار ەكەنىن كورسەتەدى. ساقتار حاراپپادان اۋعاندا بۇل جازۋدى وزدەرىمەن بىرگە الا كەلىپ، وزىمەن قاناتتاس وتىرعان قازاق جانە باسقا دا تۇركى حالىقتارىنا تاراتقان.

وسى ساق جازۋىن قازاقتىڭ باسقا تايپا-ۇلىستارى دا قولدانعانىن مىنا دەرەكتەردەن كورەمىز.

ەلىمىزدىڭ ەرتە زامانعى تاريحي جازباسى «سولتۇستىك پاتشالىقتار تاريحىنىڭ»  «قاڭلى تاراۋىندا» بىلاي دەپ جازىلعان: «قاڭلى جازۋى كولدەنەڭنەن جازىلادى. ولاردىڭ ءوزى جازعان كىتاپتارى بار».

ونان قالسا، زامانىمىزدان بۇرىنعى 108 جىلى ءۇيسىن كۇنبيى ەلجاۋ بيگە ۇزاتىلعان شي ءجۇن حانشا مەن زامانىمىزدان بۇرىنعى 101-102 جىلى ءۇيسىن كۇنبيى ءجونشى بيگە ۇزاتىلعان جيە ءيۇي حانشا جولدا (شيانليڭ قالاسىندا) ءۇيسىن ءتىل-جازۋىن ۇيرەنگەنى ءسوز بولادى. اسىرەسە، حان پاتشالىعى ءۇيسىن قاتارلى ەلدەرمەن قارىم-قاتىناس جاساۋ ءۇشىن ەكى رەت كۋرس اشقانى ايتىلادى. بىرىندە 100 ادام، ەكىنشىسىندە 60 ادام ءۇيسىن ءتىل-جازۋىن ۇيرەنگەن. تاريحي دەرەكتەر بۇل جازۋلاردىڭ وڭنان سولعا قاراي جازىلاتىندىعىن ايتادى.

بۇل جازۋدى ۇيسىندەردىڭ قولدانعانى جونىندەگى ەكىنشى دەرەك – «وعىزناما» تۋرالى دەرەك. اتاقتى تۇركولوگ ا. م. شەرباكتىڭ دالەلدەۋىنشە، «وعىز جىرى» ەسكى تۇركى جازۋىمەن ء(ىس جۇزىندە ساق جازۋىمەن) تۇڭعىش رەت جازىلعان. ول بىلاي دەيدى: «وعىز جىرى» – زامانىمىزدىڭ ءىV عاسىرىندا ءۇيسىن مەملەكەتىنىڭ  تەرريتورياسىنداعى وعىز-قىپشاق تىلىندە گەنەالوگيالىق (تۋىستىق) كونە اڭىزعا نەگىزدەلىپ جازىلعان ەپيكالىق تۋىندى».

اكادەميك بارتولد شەرباكتان دا ىلگەرىلەي ءتۇسىپ، بۇل تۋىندىنىڭ توركىنىن: «اڭىزدىڭ اۆتورى ۇيعىر ەمەس، قايتا قازاق دالاسىنىڭ تۇرعىندارى»،- دەپ ارنايى اتاپ كورسەتتى.

دەمەك، ۇيسىندەر سوناۋ ءىV عاسىردا-اق وسى ساق جازۋىمەن «وعىزناما» سىقىلدى داستاندار جازعان. ءتىپتى، زامانىمىزدىڭ ءحى عاسىرىندا وتكەن نايمان حانى ينانىش بىلگە قاعاننىڭ ەسكەرتكىشى دە كونە قازاق تىلىمەن، وسى ساق جازۋىمەن جازىلعان.

ەسكى تۇركى جازۋىن (ساق جازۋىن) قازاقتىڭ قىپشاق، قوڭىرات، كەرەي، دۋلات (تۇرگەشتەر), ۋاق، تاعى باسقا تايپالارىنىڭ دا سول كەزدە قولدانعانى تاريحتان ايقىن.

ساق جازۋىن باسقا تۇركى تىلدەس تايپالار – عۇن، تۇرىك، ۇيعىر تايپالارى دا قولدانعان. تۇرىك تايپالارى بيلىككە وتىرىپ، كوپتەگەن تۇركى تىلدەس تايپالاردىڭ باسىن بىرىكتىرگەن كەزدە (باتىس، شىعىس تۇركى قاعاناتتارى كەزىندە) قولدانعانىنا «بىلگە قاعان»، «كۇلتەگىن»، «تونىكوك» ەسكەرتكىشتەرى ء(Vىى-ءVىىى عاسىرلار) مىسال بولادى. شىعىس تۇركى قاعاناتىنىڭ ءىزىن باسقان ۇيعىرلار دا وسى جازۋدى قولداندى.

ءسويتىپ، ەسكى تۇركى جازۋى دەپ اتالاتىن بۇل جازۋ «حاراپپادان» جازىلعان، زامانىمىزدان بۇرىنعى ححح عاسىردان زامانىمىزدىڭ ءحى عاسىرىنا دەيىن قولدانىلدى. بۇل جازۋدى ساق تايپالارى ارقىلى بارلىق تۇركى تىلدەس حالىقتار ۇيرەنىپ، تۇگەل قولداندى. سوندىقتان، موڭعوليادان ەۋروپاعا دەيىنگى تۇركى تىلدەس حالىقتارى جاساعان قونىستاردان بۇل جازۋمەن جازىلعان ەسكەرتكىشتەر مول كەزدەسەدى. ونىڭ كەيبىرەۋى تاسقا، مەتالعا، قىشقا، اعاشقا ويىلعان بولسا، كەيبىرەۋى «وعىزناما» سياقتى قاعازعا تۇسكەن.

ەندى وسى جازۋدىڭ قالاي-قالاي اتالىپ كەلگەندىگىنە ءبىراز توقتالايىق.

«ەسكى تۇركى جازۋى» دەپ اتالاتىن بۇل جازۋ كەيىن سوعدى جازۋى جانە يسلام ءدىنى ارقىلى كىرگەن اراب جازۋى جاپپاي قولدانىلۋ بارىسىندا ۇمىت بولىپ كەتكەن ەدى. 1692 جىلى گوللانديالىق بيدزەن دەگەن ادام باتىس سيبيريادان تاسقا قاشاپ جازىلعان جازۋدى تۇڭعىش رەت كەزدەستىردى. 1730 جىلى شۆەتسيالىق سترينبەرگ دەگەن ادام ەنيسەي وزەنى اڭعارىنا تاسقا قاشاپ جازىلعان جازۋ تاپقانىن جاريالادى. العاشىندا بۇل جازۋدى دۇنيە ءجۇزى جازۋ عالىمدارى ءار ساققا جۇگىرتىپ، ءار ءتۇرلى بولجاۋلار جاسادى. بىرەۋلەر ونى پەحلەۆي جازۋىنا تەلىسە، ەندى بىرەۋلەر بۇل جازۋدىڭ سكانديناۆيادان تابىلعان جازۋ تاڭبالارىنا ۇقسايتىندىعىنا جانە سول جازۋ سياقتى وقۋعا كەلمەيتىن قۇپيا جۇمباقتىعىنا قاراپ «رۋنا[2]  جازۋى» دەدى. ەندى بىرەۋلەر ورحون-ەنيسەي اڭعارىنان تابىلعانىنا قاراپ، ورحون-ەنيسەي جازۋى دەپ اتادى. بىراق، ولار قالاي ەتسە دە، بۇل جازۋدى كىم قولدانعانىن، ونىڭ ءتىلى قاي ءتىل ەكەنىن تابا المادى.

سۋرەت: اۆتوردىڭ جەكە مۇراعاتىنان الىندى.

[2] رۋنا – گەرمانداردىڭ ءبىر تايپاسى ەسەپتەلەتىن گوتتاردىڭ تىلىندە «جۇمباق، سىرلى» دەگەن ءسوز.

1893 جىلى دانيا عالىمى تومسەن جالپى تۇركى تىلدەرىنىڭ ەرەكشەلىكتەرىنە سۇيەنە وتىرىپ، بۇرىن «رۋنا»، «ورحون-ەنيسەي» جازۋى دەپ كەلگەن جازۋدىڭ تۇركى ءتىلىن بەينەلەگەن جازۋ ەكەنىن اشتى. مىنە، وسىدان باستاپ «ەسكى تۇركى ءتىلى»، «تۇركى – رۋنيكا جازۋى» دەگەن اتاۋلار پايدا بولدى. قازىر بۇكىل دۇنيە بۇل جازۋدى «ەسكى تۇركى جازۋى» دەپ اتايدى. بۇل جالپى تۇركى تىلدەس حالىقتار تەگىس قولدانعاندىعىنا قاراعاندا دۇرىس اتاۋ. الايدا، ارعى تەگىنەن قاراعاندا «ساق جازۋى» دەپ اتالۋعا حاقىلى سياقتى.

شەتەل وقىمىستىلارى، ءتىپتى تۇركى تىلدەس حالىقتاردىڭ ءوز وقىمىستىلارى دا «جۇمباق جازۋدىڭ» سىرى اشىلعانىنا دەيىن ءوزىنىڭ سول جۇمباقپەن بىرگە كومىلىپ جاتقان مادەني، ادەبي بايلىقتارىن بىلمەيتىن ەدى. جازۋ سىرىنىڭ اشىلۋى تاسادا، كومەسكى جاتقان حالىق تاريحىن بەرگى سوعدى، اراب جازۋلى مادەنيەت، ادەبيەت تاريحىمەن جالعادى. ءسويتىپ، تۇتاس تۇركى تىلدەس حالىقتاردىڭ، ونىڭ ىشىندە قازاق تاريحىنىڭ ارعى-بەرگى كەزەڭدەرى ءوزارا ورگانيكالىق تۇردە تۇتاستىرىلىپ، حالقىمىزدىڭ قانداي-قانداي دامۋلاردان وتكەنىن، ول كەزەڭدەردەگى مادەني-ادەبي بايلىقتار مەن سوڭعى كەزدەگى بايلىقتاردىڭ بايلانىسىن، ءوزارا اسەرىن زەرتتەۋىمىزگە جول اشىلدى.

بۇل ارادا ايتا كەتىن ءبىر جاي – جازۋدىڭ ۆاريانتتارى جونىندە «ەسكى تۇركى جازۋى» دەپ اتالعان بۇل ساق جازۋىنىڭ ءوزارا ۆاريانتتارى قالىپتاسقان. سونىمەن بىرگە مۇندا ءتىل جاعىنان دا ءبىرسىپىرا پارىقتار بار. مۇنىڭ سەبەبىن 1) تۇركى تىلدەس بارلىق حالىقتار قولدانعاندىقتان جانە تۇركى تىلدەس رۋ-تايپالاردىڭ تىلىندە ازدى-كوپتى وزگەشەلىك بولۋدان، 2) بۇل جازۋدىڭ قولدانىلعان ۋاقىتىنىڭ ۇزاقتىعىنان، ۋاقىتقا وراي ءتىلدىڭ دە بىرتە-بىرتە دامىپ، وزگەرۋىنەن دەپ بىلۋگە بولادى.

جالپى تۇركى تىلدەس حالىقتارىنا ورتاقتاۋ بولىپ كەلەتىن دىبىستىق ءارىپ – 37. وعان ەكى ءتۇرلى ايىرۋ بەلگىسى (؟) نەمەسە (؟) قوسقاندا 39 تاڭبا بار. بۇل جازۋ كادىمگى قازىر ءوزىمىز قولدانىپ جۇرگەن اراب جازۋى سىقىلدى وڭنان سولعا قاراي جازىلىپ، وقىلادى. بىراق اراب ارپىنەن ايىرماسى – مۇندا ءاربىر ءارىپ قوسىلماي بولەك جازىلادى. ءسوز بەن ءسوز قوس نۇكتە (:) ارقىلى ايىرىلادى.

ەسكى تۇركى الىپپەسى ء(الفاۆيتى) جاسالۋىنا، ايتىلۋىنا جانە ەستىلۋىنە قاراي داۋىستى جانە داۋىسسىز دىبىستار بولىپ ەكى ۇلكەن توپقا بولىنەدى. داۋىستى دىبىس تورتەۋ. بۇلار (ا. و، ى، ۇ) سەگىز داۋىستى دىبىستىڭ ورنىندا قولدانىلادى (ياعني، ا-ە، ى-ءى، و-ءو، ۇ-ءۇ ورىندارىندا دا كەلە بەرەدى). داۋىسسىز دىبىس – 33. بۇلار قوس داۋىسسىزدار، جالاڭ داۋىسسىزدار بولىپ ەكىگە بولىنەدى. قوس داۋىسسىزدىڭ ءوزى جۋان داۋىسسىزدار، جىڭىشكە داۋىسسىزدار بولىپ ەكىگە بولىنەدى. جۋان داۋىسسىزدارعا جۋان داۋىستىلار، جىڭىشكە داۋىسسىزدار جىڭىشكە داۋىستىلارعا قوسىلىپ جازىلادى. جۋان-جىڭىشكە داۋىسسىزدار جىڭىشكە داۋىستىلارعا قوسىلىپ جازىلادى. جۋان-جىڭىشكە داۋىسسىزدىڭ تاڭباسى پارىقتى بولادى: جۋان داۋىستىلارى ءبىر تاڭبامەن، جىڭىشكە داۋىستىلارى ەكى تاڭبامەن تاڭبالانادى.

ال، جالاڭ داۋىسسىزدار جۋان سوزدەردە دە، جىڭىشكە سوزدەردە دە قولدانىلا بەرەدى.

ەسكى تۇركى جازۋىنىڭ تاعى ءبىر ەرەكشەلىگى، جازۋ پراكتيكاسىندا ەكى داۋىسسىز دىبىستىڭ اراسىنا داۋىستى دىبىستىڭ كەلۋى وتە سيرەك ۇشىرايدى.

جالپى العاندا، ارىپتەر قانداي ورىنعا قالاي كەلەدى، قالاي جازىلادى، مۇنىڭ ءبارى دە بەلگىلى زاڭدىلىققا بويسىنادى. سوندىقتان، ەسكى تۇركى جازۋى بەلگىلى قاعيداعا تۇسكەن، ارىپتەرى ءبىرشاما تولىق، كەمەلدى جازۋ بولدى دەي الامىز.

3. سوعدى جازۋى

قازاق حالقىنىڭ ەندى ءبىر ۇزاق زاماندار بويى قولدانعان جازۋى – سوعدى جازۋى.

سوعدىلار زامانىمىزدان بۇرىنعى ءىV-ءVى عاسىرلاردا كونە احەمەن  مەملەكەتىنە باعىنىشتى ساق تايپالارىنىڭ ءبىرى بولاتىن. ولار زامانىمىزدان بۇرىنعى ءىىى عاسىردىڭ باسىندا گرەك-باكتريا  پاتشالىعىنا، زامانىمىزدىڭ ءى عاسىرىندا كۋشان پاتشالىعىنا قارادى. ءىV-V عاسىرلاردىڭ اياعىندا ولاردى ساقتاردىڭ ءبىر ۇلىسى – ەفتاليتتەر، ءVى-ءVىى عاسىرلاردا تۇركى قاعانى، ءVىىى عاسىردىڭ باسىندا ارابتار جاۋلاپ الدى. ءحىىى عاسىردان كەيىن التىن وردا، شاعاتاي ۇلىستارىنا قارادى. كەيىن قازاق حاندىعى قۇرىلعاندا (1465 جىل) بارلىق ساق تايپالارى قازاق حالقىنىڭ قۇرامىنا ەندى. سوعدى جازۋىن تۇڭعىش رەت تاپقىرلاۋشىلار وسى سوعدىلار بولدى. سوندىقتان، بۇل جازۋ تاريحي ادەبيەتتەردە «سوعدى جازۋى» دەپ اتالدى.

سوعدى جازۋى ءVىىى عاسىردا تۇركەش حاندىعىنا، كەيىن نايمان حاندىعىنا، ءىح عاسىرلار ۇيعىر حاندىعىنا، ح-ءحىى عاسىرلاردا قاراقىتاي (لياۋ پاتشالىعىنا), ءحىىى عاسىردا نايماندار ارقىلى موڭعولدارعا، ءحVى عاسىردا مانجۋلار مەن سىبە قاتارلى حالىقتارعا قارادى.

تۇركەش (دۋلات) جانە نايمان حاندىقتارى سوعدى جازۋىن مەملەكەت جازۋى ەسەبىندە قولدانعان. سوندىقتان، بۇل جازۋ ءبىر كەزدە تۇركەش، نايمان اتىمەن اتالعان. ولار بارلىق ءامىر-جارلىق پەن وردانىڭ ىشكى-سىرتقى جۇمىستارىنا قاتىستى حات-كەلىسىمدەردى وسى سوعدى جاۋزىمەن جازعان. 1204 جىلى نايمان حانى تايان حان شىڭعىس حاننان جەڭىلىپ قاشقاندا، تايان حاننىڭ باس بىتىكشىسى (باس حاتشىسى) تاتاتۇڭعا (كەي ماتەريالداردا تاۋتىك، تاتاتۇڭعا، تاتاتۇنانعۇ) حاندىق تامعامەن قولعا تۇسەدى. شىڭعىس حان ونى حانزادالار مەن وردا مانساپتىلارىنا وسى نايمان جازۋىن ۇيرەتۋگە مىندەتتەيدى. سونان باستاپ سوعدى جازۋى موڭعولدارعا جالپىلاسىپ، كەيىن «موڭعول جازۋى» اتالدى. ونان سوڭ، ءحVى عاسىردا بۇل جازۋدى مانچجۋرلار مەن سىبەلەر قولداندى. سوعان وراي «مانجۋ جازۋى»، «سىبە جازۋى» دەپ اتالدى.

ۇيعىرلاردىڭ بۇل جازۋدى قولدانا باستاۋى ءىح عاسىردان كەيىن. ۇيعىرلار تۇرپانعا كەلگەندە ءالى دە بولسا ەسكى تۇركى جازۋىن قولداناتىن. ولاردىڭ رەسمي قولدانۋى ح عاسىر دەۋگە بولادى. سونان ءحىىى-حV عاسىرلارداعى جوشى، شاعاتاي ۇلىسى كەزىنە دەيىن قولداندى. مىنە، وسى سوڭعى كەزگە دەيىن قولدانعانىنا قاراپ عالىمدار سوعدى جازۋىن شارتتى تۇردە «ۇيعىر جازۋى» دەپ تە اتاعان.

قازىر ساقتالىپ وتىرعان «چاشتانى ەلىگ بەگ»، «التىن جارىق»، «مايتري سميت»، تەمىر قۇتلۇق جارلىقتارى»، «توقتامىس جارلىقتارى»، ءجۇسىپ بالاساعۇننىڭ «قۇتايتقىش ءبىلىمى» (ۆەنا نۇسقاسى), «باقتيارناما»، احمەت جۇگنەكيدىڭ «شىندىقتىڭ قاقپاسى» قاتارلى شىعارمالارى مىنە، وسى سوعدى جازۋىمەن جازىلعان.

سوعدى جازۋىنىڭ ارعى تەگى – زامانىمىزدان بۇرىن پايدا بولعان ارامەي جازۋى. ارامەيلەر زامانىمىزدان بۇرىنعى ءحىV عاسىردان بۇرىن ارابيا تۇبەگىن مەكەندەگەن كوشپەلى سەميت تايپالارىنىڭ ءبىرى بولاتىن.  ارامەيلەر بۇل جازۋدى ەرتەدەگى فينيكيا جازۋىنا نەگىزدەپ جاساعان. سوعدىلار ءVى-ءVىى عاسىرلارداعى ءوز جازۋىن وسى ارامەي جازۋىنا نەگىزدەپ جاسادى. سوعدى جازۋى سونان 1480-شى جىلعا دەيىن، ءVىىى عاسىرعا جالعاستى.

سۋرەت: اۆتوردىڭ جەكە مۇراعاتىنان الىندى.

سوعدى جازۋىندا 5 داۋىستى، 18 داۋىسسىز، جيىنى 23 ءارىپ بار. مۇنىڭ ىشىندە ى-ءى، و-ۇ، ءو-ءۇ، ب-پ، ك-گ ارىپتەرى ءبىر ءتۇرلى تاڭبامەن كەلەدى. ز جانە ج-نىڭ ۇياڭ ءتۇرى (د)-دان باسقا ارىپتەر باس، ورتا، سوڭ ارىپتەردەن قۇرالعان. جازۋ سولدان وڭعا، جوعارىدان تومەنگە قاراي بولىپ ەكى ءتۇرلى جازىلادى. نەگىزىنەن جالعامالى جازۋ ەسەپتەلەدى. تىنىس بەلگىسىنەن ءبىر نۇكتە (.), قوس نۇكتە (:), سىرتى قىزىل بوياۋمەن قورشالعان قوس نۇكتەلەر (:) قولدانىلعان.

4. اراب جازۋى جانە قازاق الىپپەسى

اراب جازۋى – قازاقتار مەن باسقا تۇركى تىلدەس حالىقتار ەڭ ۇزاق قولدانعان جازۋدىڭ ءبىرى. قازاقتار بۇل جازۋدى ءVىىى عاسىردىڭ سوڭىنان بەرى قولدانىپ كەلەدى. وعان 1000 جىلدان ارتىق ۋاقىت ءوتتى. اراب جازۋى ءتۇبى شەتتەن كىرگەنىمەن، وسىنداي ۇزاق ۋاقىت قولدانىلۋ سەبەبىنەن قازاق حالقىنىڭ ءوز ءتول جازۋى بولىپ كەتتى. سونان بەرى جازۋدىڭ تىلىمىزگە ۇيلەسپەيتىندەرى شىعارىلىپ تاستالدى، جوقتارى جاسالدى. ءسويتىپ، اراب جازۋىنان وزگەرتىلىپ جاسالعان بۇل جازۋ تىڭ جازۋعا اينالدى.

اسىلىندە، اراب جازۋى قالاي جاسالىپ ەدى، بىزگە قالاي كەلگەن؟ ەندى سوعان توقتالايىق. اراب جازۋى زامانىمىزدىڭ ءىV عاسىرى شاماسىندا ارابيادا ارامەي جازۋى نەگىزىندە جاسالعان. ءVىى-ءVىىى عاسىرلارداعى ارابتاردىڭ سىرتقى ەلدەردى جاۋلاۋ جورىقتارىنا ىلەسىپ، يسلام دىنىمەن بىرگە كوپ ەلگە جايىلعان.

اراب جازۋى وڭنان سولعا قاراي جازىلادى، نەگىزىنەن جالعامالى جازۋ دەۋگە بولادى. اراب الفاۆيتىندە 28 ءارىپ بار. مۇنىڭ ءسوز باسىندا، ورتاسىندا، اياعىندا جالعانىپ جازىلاتىندارى – 22, وزىنەن بۇرىن ارىپكە جالعانىپ جازىلاتىن، بىراق كەيىنگى ارىپكە جالعانبايتىن ارىپتەر – 6. بۇلار: «ءاليف» (ا), «دال» (د), «زال» (ز),  «ز ال» (ساقاۋ ز), «را» (ر), «ۋاۋ» (و) ارىپتەرى.

سۋرەت: اۆتوردىڭ جەكە مۇراعاتىنان الىندى.

اراب جازۋىندا ءۇش قانا داۋىستى دىبىس ءارپى بار. ولار: ءالىپ «ا»، ۋاۋ «و»، يا «ي» ارىپتەرى. قالعان ارىپتەردىڭ بارلىعى داۋىسسىز دىبىس ارىپتەرى ەسەپتەلەدى. جازىلۋدا داۋىستى دىبىستارعا كەلەتىن تاڭبالار بولادى. ول ءوز الدىنا جەكە جازىلماي، داۋىسسىز دىبىستاردىڭ استى-ۇستىنە كەلەدى. بۇل بەلگىنى «ءزىر-زابار» دەپ اتايدى. ارابتار ءسوز ماعىناسىن وسى بەلگىلەرى ارقىلى شىعارىپ وقيدى. بىراق، قازىرگى كۇندە مۇنداي بەلگى قويۋ باستى شارت ەسەپتەلمەيتىن بولدى. ويتكەنى، ولاردىڭ قاي ءسوزىنىڭ قالاي جازىلۋى قالىپتاسىپ قالدى. وسىنىڭ سالدارىنان ارابتاردا ءسوزدىڭ جازىلۋى مەن وقىلۋى باسقا-باسقا بولادى. مىسالى، «مۇحاممەد» دەپ جازۋعا تۋرا كەلسە، (محمد) دەپ، «ءسالىم» دەپ جازۋعا تۋرا كەلسە، (سىلم) دەپ جازادى. مۇنداي قالىپتاسقان جازۋ فورماسىنىڭ ءزىر-زابارمەن كەلۋى تۋرالى ءفان – «تاجۋيت» دەپ اتالادى. مۇنى ولار مەكتەپتە ايىرىم ءپان رەتىندە وقيدى.

تاجۋيت قاعيداسى بويىنشا ءالىپ (ا) ءارپىنىڭ ۇستىنە ءبىر كولدەنەڭ سىزىق قويىلسا (أ)- ء(ا) دەپ، ەگەر سىزىق ءالىپتىڭ استىنا قويىلسا (ءى) دەپ وقيدى. ال، ەگەر ءالىپ ءارىپتىڭ ۇستىنە وڭ ءۇتىر (،) قويىلسا ءۇ بولىپ وقىلادى. مۇنى قاتار قويىپ (أ-  وقىلعاندا ءاليف ءۇستى – ءا، ءاليف استى – ءى، ءاليف ءۇتىر – ءۇ = ءا، ءى، ءۇ دەپ وقيدى. بۇعان اليفتەن باسقا دا كەز كەلگەن ءارىپتى مىسالعا الۋعا بولادى. مىسالعا س (بۇل ءارىپ ارابشا «ءسى» بولىپ جىڭىشكە وقىلادى) ءارپىن الىپ كورەيىك. بۇل ءارىپتىڭ ۇستىنە كولدەنەڭ سىزىق تارتىلسا – ء(سا) بولىپ، استىنا كولدەنەڭ سىزىق تارتىلسا ء(سى) بولىپ، ۇستىنە وڭ ءۇتىر قويىلسا ء(سۇ)  بولىپ وقىلادى.

دەمەك، اراب جازۋىنىڭ استى-ۇستىنە قويىلاتىن بۇل بەلگىلەر داۋىستى دىبىستار ءا، ءۇ، ءى-لەردىڭ بەلگىلەرى بولىپ تابىلادى. بىراق جازۋ فورماسى قالىپتاسىپ قالعان اراب ەلى ءۇشىن قازىرگى كۇنى بۇلار ونشا قاتتى شارتتى ەمەس.

V عاسىردان باستاپ-اق اراب جازۋىنىڭ ەكى ءتۇرى پايدا بولدى. ونىڭ ءبىرىن «كۋفي»، ەندى ءبىرىن «ءناسحي» دەپ اتادى. كۋفي جازۋى ەفرات وزەنىنىڭ بويىنداعى كۋفا قالاسىنىڭ اتىنان شىققان. بۇل «اشەكەيلى جازۋ» دەپ تە اتالادى. اراب جازۋىنىڭ بۇل ءتۇرى «قۇران» ءۇشىن مىندەتتى جازۋ دەپ سانالعان. ال، ءناسحي جازۋىندا ادەبي، عىلىمي شىعارمالار جازىلاتىن بولعان.

اراب جازۋىن بۇكىل اراب ەلدەرى مەن يران، اۋعانستان، پاكيستان، جۇڭگو (شينجياڭ، ءىشنارا نيڭشيا، گانسۋ، ءسانشي قاتارلى رايونداردىڭ حۇيزۋلارى) مالايزيا، يندونەزيا جانە افريكاداعى كەيبىر ەلدەر قولدانادى. بۇل جازۋدى قولداناتىن ادام سانى 500 ميلليوننان اسادى. قولدانىلۋ كولەمى جاعىنان حانزۋ، لاتىن جازۋلارىنان قالسا، ءۇشىنشى ورىندا تۇرادى.

قازاقتار اراب جازۋىن ءVىىى عاسىردىڭ سوڭىنان باستاپ قولدانا باستاعان دەپ جوعارىدا ايتتىق. سونان قازىرگە دەيىنگى ۇزاق بارىستاعى قولدانۋ جايىن ءتورت كەزەڭگە بولۋگە بولادى.

1-كەزەڭ ءVىىى عاسىردىڭ سوڭعى جارتىسىنان ءحىىى عاسىرعا دەيىنگى ارالىقتى ءوز ىشىنە الادى. بۇل كەزدە قازاقتار بارلىق تۇركى تەكتەس حالىقتار سىقىلدى اراب جازۋىن ءوز قالىبىن قۇراتپاي ء(زىر-زابارمەن) قولداندى. ءابۋ ناسىر ءال-فارابي شىعارمالارى، ماحمۇت قاشقاريدىڭ «تۇركى تىلدەرى سوزدىگى»، ءجۇسىپ بالاساعۇننىڭ «قۇتايتقىش ءبىلىم» داستانى، قوجا احمەت ءياسساۋيدىڭ «حيكمەتتەر جيناعى»، احمەت جۇگنەكيدىڭ «شىندىقتىڭ قاقپاسى» قاتارلى شىعارمالارى وسى كەزەڭدەگى جازۋ نۇسقاسىمەن جازىلعان.

ەكىنشى كەزەڭ ءحىىى عاسىردان حح عاسىردىڭ باسىنا دەيىنگى ارالىقتى ءوز ىشىنە الادى. بۇل كەزدەگى جازۋ اراب جازۋىن نەگىز ەتكەن پارسى جازۋى بولىپ، بۇل كەيىن شاعاتاي جازۋى دەپ اتالدى. شاعاتاي جازۋى ارابتىڭ بايىرعى جازۋىنا كەيبىر داۋىستى، داۋىسسىز دىبىستاردى قوسىپ جازاتىن جاڭالىققا يە بولدى.

شاعاتاي جازۋىمەن جازىلعان شىعارمالاردان رابعۋزيدىڭ «رابعۋزي قيسسالارىن»، دۇربەكتىڭ «ءجۇسىپ-زىليقاسىن»، ساككاكي، اتاي، سايف ساراي، ءلۇتفي، ناۋاي، بۇقار، ماحامبەت، اباي قاتارلى اقىن-جازۋشىلاردىڭ شىعارمالارىن اتاۋعا بولادى.

ءۇشىنشى كەزەڭگە حح عاسىردىڭ 13-ءشى جىلىنان قازىرگە دەيىنگى جازۋ نۇسقاسى جاتادى. بۇل نۇسقانى اراب جازۋى نەگىزىندە قازاق حالقىنىڭ فونەتيكالىق ءتىل قاسيەتىنە لايىقتاستىرىپ جاساۋشى قازاقستاننىڭ عۇلاما عالىمى احمەت بايتۇرسىنۇلى بولدى. احمەت بايتۇرسىنۇلى تەك جازۋ جاراتۋشى عانا ەمەس، ول سونىمەن بىرگە قازاق ءتىلى گرامماتيكاسىن تۇڭعىش رەت جۇيەگە سالىپ قۇراستىرۋشى بولىپ تا ەسەپتەلەدى.

سۋرەت: اۆتوردىڭ جەكە مۇراعاتىنان الىندى.

ونىڭ اراب جازۋىنا نەگىزدەلىپ جاساعان جازۋ نۇسقاسىن «احمەت بايتۇرسىنۇلى ەملەسى» دەپ تە اتايدى. احمەت بايتۇرسىنۇلى قازاق حالقى ۇزاق ۋاقىت قولدانعان شاعاتاي ەملەسىندەگى ءۇش داۋىستى (ا، و، ى) ارىپكە ءا، ە، ءى، ۇ، ءۇ، ءو ارىپتەرىن قوسىپ توعىزعا جەتكىزدى. سونىمەن بىرگە تىلىمىزگە قاجەتى جوق سەگىز ءارىپ تاڭباسىن: ث (ساقاۋ س), خ، ذ  (ساقاۋ ز – زال دەپ وقىلادى). ص (جۋان س – سات دەپ وقىلادى), ظ (جۋان ز – زات دەپ وقىلادى), ط (ت-نىڭ ءبىر ءتۇرى – ىتقى دەپ وقىلادى), ز (جۋان ز-نىڭ ءبىر ءتۇرى – ىزعى دەپ وقىلادى), غ (عاين دەپ وقىلادى) شىعارىپ تاستادى. ع (اين دەپ وقىلاتىن ەدى) ءارىپ ع-نىڭ ورنىنا (عالىم، عايىپ دەگەندە كەلەتىن) قويدى. بۇرىنعى شاعاتاي جازۋىنداعى كەم ءارىپ – ۋ ءارپىن داۋىسسىز دىبىس ورنىنا تولىقتادى. ءسويتىپ، قازاق ءتىلىنىڭ فونەتيكاسىنا لايىق جاڭا قازاق جازۋى قالىپتاستى.

احمەت بايتۇرسىنۇلىنىڭ جازۋى قازاقستاندا 1929 جىلعا دەيىن قولدانىلدى دا، ونان سوڭ ولار لاتىن ارىپىنە كوشكەندىكتەن قالىپ قويدى. ەلىمىز 1960 جىلعا دەيىن قولداندى. ەلىمىز قازاقتارى 1960 جىلدان سوڭ، 1983 جىلدان كەيىن قايتادان بۇرىنعى اراب جازۋىنا كوشتى. قازىر ەلىمىزدەگى قازاق حالقى وسى جازۋدى قولدانادى.

راس، احمەت بايتۇرسىنۇلى جاساعان ارىپتەر كەيىنگى كەيبىر حالىقتار ارا ءتىل اۋىسۋ، عىلىم-تەحنيكا جاڭالانۋ بارىسىنداعى قاجەتكە بولا كەيبىر ارىپتەر (ۆ) ەلىمىز ءتىل ماماندارى جاعىنان تولىقتاندى. جازۋدا شۇبالشاڭدىق تۋدىراتىن كەيبىر ارىپتەردىڭ (ى، ءى، ۇ، ءۇ ارىپتەرى مەن ي، ۋ ارىپتەرىنىڭ) جازىلۋ جۇيەسى تۇراقتاندى. شەتتەن كىرگەن سوزدەردىڭ جازىلۋ نورمالارى بەكىتىلدى. ءسويتىپ، قازىرگى قازاق ءتىلىنىڭ جازۋى ءبىرشاما جەتىلگەن تۇرگە جەتتى.

سولاي دا جازۋى مەن وقىلۋدا قيىنشىلىق تۋدىراتىن جاعدايلار ءالى دە ءومىر ءسۇرىپ وتىر. مۇنى داۋىستى دىبىس جۇيەسىندەگى اۋىر كىنارات دەۋگە بولادى. مىسالى، ا مەن ءا تاڭباسى، و تاڭباسى مەن ءو تاڭباسى، ۇ تاڭباسى مەن ءۇ تاڭباسى، ى تاڭباسى مەن ءى تاڭباسى، ي تاڭباسى مەن ي تاڭباسى قولدانۋ مەن جازۋدا كەيبىر شاتاسۋشىلىققا مۇمكىندىك تۋدىرادى. سوندىقتان، بۇل ارىپتەردىڭ جۋان-جىڭىشكەسىن ايىرۋدا ءالى دە ارابتاردىڭ ءامزاسىن (ء) نەمەسە جىڭىشكەرتكىش بەلگىسىن) قولدانىپ كەلەمىز. وسىنىڭ ءبارى دە الداعى كۇننىڭ جۇمىسى. ءتىل، جازۋىمىزدىڭ دۇرىس ارنامەن دامىپ وركەندەۋى ءۇشىن مۇنداي كەمىستىكتەردى تولىقتاماي بولمايدى.

ءسويتىپ، قازاق حالقىنىڭ جازۋ تاريحى، سۋرەتتى جازۋدى قولدانعاندىعى جونىندەگى دەرەكتەردەن باستاپ ەسەپتەگەندە، نەشە مىڭداعان جىلدارعا سوزىلىپ جاتادى. ال، جازۋ مادەنيەتىنىڭ جوعارى فورماسى بولعان دىبىستىق ءارىپتى قولدانعان حاراپپا جازۋى داۋىرىنەن باستاپ ەسەپتەگەندە ۇزاق تاريحقا يە ەكەندىگى بەلگىلى. قازاق حالقى سول «ساق جازۋى» دەپ اتاعان جازۋدان (ەسكى تۇركى جازۋىنان) كەيىن سوعدى، اراب، لاتىن، (سوۆەت وداعى مەن موڭعوليا قازاقتارى قازىرگى كۇندە لاتىن جازۋىنان وزگەرتىلىپ جاسالعان سلاۆيان جازۋىن قولدانادى) جازۋلارىن قولدانعان.

قازاق حالقى تاريحتىڭ بەلگىلى كەزەڭدەرىندە ماني، براحما، سانسكريت، تيبەت جازۋىن دا قولدانعان. قازاق حالقى سوناۋ ەرتەدەن بەرى جاساپ كەلە جاتقان بايىرعى قونىستاردان تابىلعان دەرەكتەر وسىنى ايعاقتايدى.

تاريحي دەرەكتەرگە قاراعاندا، قازاق حالقىنىڭ بۇل قولدانعان جازۋلارى تۇتاس تۇركى تىلدەس حالىقتارعا ورتاق جازۋ بولعان. تۇركى تىلدەس حالىقتار تاريحتىڭ ۇزاق سالقار كوشىندە ارالاس، نە قاتار قونىستانىپ، ءوزارا ءتىل، مادەنيەت جانە وندىرىستىك تاسىلدەردى ۇيرەنىسىپ، بىرگە جاساعان. جازۋ دا وسىلايشا ورتاق ءتىل، ورتاق دۇنيەگە اينالىپ كەتكەن. «ەسكى تۇركى جازۋى» مەن «سوعدى جازۋىن» قازاقتىڭ ساق تايپالارى تاپقىرلاپ قولدانعانىمەن، بۇل جازۋلاردى جالعىز قازاقتىڭ عانا جازۋى دەۋگە كەلمەيدى.

وسىعان وراي وسى جازۋلارمەن (اراب جازۋى دا سونىڭ ىشىندە) جازىلعان ەسكى مۇرالاردى دا ءبىر عانا قازاق حالقىنىكى دەپ ايتۋ دۇرىس بولمايدى. باسقا حالىقتاردىڭ دا ولاي ايتۋىنا بولمايدى. ويتكەنى، تۇركى تىلدەس حالىقتار ەجەلگى زاماندا زاتتىق جانە رۋحاني مادەنيەت-ادەبيەت بايلىقتارىن بىرگە جاراتقان. بۇل ورتاقتىق زامانىمىزدىڭ حV عاسىرىنا دەيىن (كەيبىر تۇركى تىلدەس حالىقتار ءۇشىن ءحVى عاسىرعا دەيىن) سوزىلادى.

مۇنداي ورتاق حال اراب، سلاۆيان حالىقتارىندا دا بار. ولار وزدەرىنىڭ مادەنيەتى مەن ادەبيەتىنىڭ ارعى باسىن رۋلىق، تايپالىق كەزدەن، بارىنە ورتاق بولعان، بىرگە جاساعان زاماننان باستايدى.

ورتاق مۇلىكتى ورتاق دەپ مويىنداۋ، ءتول مۇلىكتى ءتول مۇلىك دەپ مويىنداۋ – بۇل تاريحقا، شىندىققا قۇرمەت ەتكەندىك بولادى.

ءتالىپباي قاباەۆ (1935-2017), 

ادەبيەت زەرتتەۋشى، باسپاگەر

Abai.kz