سوڭعى جىلدارى حالىقارالىق ساياساتتاعى وزگەرىستەر الەمنىڭ جاڭا كەزەڭگە باسقانىن اڭعارتىپ وتىر. بىرنەشە ونجىلدىق بويى قالىپتاسقان جاھاندىق ءتارتىپتىڭ ورنىنا جاڭا كۇشتەر تەپە-تەڭدىگى قالىپتاسۋدا. ءىرى دەرجاۆالار اراسىنداعى باسەكەلەستىك كۇشەيىپ، حالىقارالىق ۇيىمداردىڭ ىقپالى قايتا قارالىپ، الەمدىك ەكونوميكا جاڭا جولعا ءىز سالۋدا. وسىنداي تاريحي بەتبۇرىس كەزەڭىندە قازاقستان قانداي باعىتتى تاڭداۋى كەرەك دەگەن سۇراق قوعامدى دا، ساراپشىلاردى دا تولعاندىرادى.

تاريحتا الەمنىڭ قايتا ءبولىنۋى تالاي رەت بولعان. XV–XVI عاسىرلاردا ۇلى جاعراپيالىق اشىلۋلاردان كەيىن ەۋروپالىق دەرجاۆالار جاڭا جەرلەردى بولىسكە سالدى. XIX عاسىردا ونەركاسىپتىك رەۆوليۋتسيادان كەيىن الپاۋىت مەملەكەتتەر شيكىزات پەن نارىق ءۇشىن كۇرەستى. ال حح عاسىردا الەم ەكى ساياسي لاگەرگە ءبولىنىپ، قىرعي-قاباق سوعىس ونداعان جىلدارعا سوزىلدى. كەڭەس وداعى تاراعاننان كەيىن ءبىرپوليارلى جۇيە قالىپتاسقانداي بولعانىمەن، XXI عاسىردىڭ العاشقى شيرەگىندە حالىقارالىق قاتىناستار قايتادان تۇبەگەيلى وزگەرىپ جاتىر.

بۇگىندە، اقش، قىتاي، ەۋروپا جانە باسقا دا ءىرى مەملەكەتتەر حالىقارالىق ىقپال ءۇشىن ءارتۇرلى باعىتتا ارەكەت ەتۋدە. بۇل تەك اسكەري نەمەسە ساياسي باسەكەلەستىك ەمەس. قازىرگى كۇرەس تەحنولوگيا، جاساندى ينتەللەكت، ەنەرگەتيكا، لوگيستيكا، سيرەك كەزدەسەتىن مەتالدار، ازىق-تۇلىك قاۋىپسىزدىگى جانە اقپاراتتىق كەڭىستىك سياقتى كوپتەگەن سالالاردى قامتيدى. كىم وسى سالالاردا باسىمدىققا يەلىك ەتسە، كەلەشەكتە حالىقارالىق جۇيەدە دە ماڭىزدى ورىن الادى.

قازاقستان ءدال وسى وزگەرىستەردىڭ توعىسقان نۇكتەسىندە ورنالاسقان مەملەكەت. جاعراپيالىق جاعىنان الىپ قاراعاندا، ەلىمىز ەۋروپا مەن ازيانى جالعايتىن كەڭىستىكتىڭ ءدال ورتاسىندا جاتىر. بۇل ەرەكشەلىك عاسىرلار بويى ۇلى جىبەك جولىنىڭ ماڭىزدى اۋماعى بولعان قازاق دالاسىنىڭ بۇگىنگى كۇنى دە ستراتەگيالىق ماڭىزىن جوعالتپاعانىن كورسەتەدى. سوندىقتان، قازاقستانعا الەمدىك دەرجاۆالاردىڭ قىزىعۋشىلىق تانىتۋى تابيعي قۇبىلىس.

الايدا، مۇنداي جاعداي ۇلكەن جاۋاپكەرشىلىكتى دە تالاپ ەتەدى. ويتكەنى تاريح كورسەتكەندەي، ءىرى دەرجاۆالاردىڭ باسەكەسى كەزىندە جاعراپيالىق تۇرعىدان ماڭىزدى مەملەكەتتەر كوبىنە قىسىمعا ۇشىرايدى نەمەسە ءارتۇرلى ىقپال ەتۋ ارەكەتتەرىنە تاپ بولادى. سوندىقتان، قازاقستان ءۇشىن باستى مىندەت – ءوزىنىڭ ۇلتتىق مۇددەسىن بارىنەن جوعارى قويۋ.

تاۋەلسىزدىك جىلدارىندا قازاقستان سىرتقى ساياساتتا تەڭگەرىمدى باعىت ۇستانىپ كەلەدى. بۇل ساياسات ەلىمىزگە كوپتەگەن مەملەكەتپەن ءوزارا ءتيىمدى بايلانىس ورناتۋعا مۇمكىندىك بەردى. قازاقستان كورشىلەس ەلدەرمەن دە، باتىس مەملەكەتتەرىمەن دە، ازيا ەلدەرىمەن دە ەكونوميكالىق جانە ديپلوماتيالىق قاتىناستاردى دامىتۋعا كۇش سالدى. مۇنداي ۇستانىم حالىقارالىق تۇراقسىزدىق جاعدايىندا ەلدىڭ سىرتقى ساياسي مۇمكىندىكتەرىن كەڭەيتەدى.

سونىمەن قاتار, قازىرگى الەمدە سىرتقى ساياساتتىڭ تابىستى بولۋى تەك ديپلوماتياعا عانا بايلانىستى دەپ ويلاماۋ كەرەك. مەملەكەتتىڭ ىشكى الەۋەتى دە شەشۋشى ءرول اتقارادى. ەگەر ەكونوميكا ءالسىز بولسا، عىلىم مەن ءوندىرىس ارتتا قالسا، كەز كەلگەن ەل سىرتقى ىقپالعا تاۋەلدىرەك بولادى. سوندىقتان، قازاقستان ءۇشىن ەڭ دۇرىس باعىت – الدىمەن ءوزىنىڭ ەكونوميكالىق جانە تەحنولوگيالىق قۋاتىن ارتتىرۋ.

بۇگىندە, كوپتەگەن مەملەكەتتەر ءوندىرىستى ءوز اۋماعىنا قايتا ورنالاستىرىپ، جوعارى تەحنولوگيالىق سالالاردى دامىتۋعا ەرەكشە كوڭىل بولۋدە. جاساندى ينتەللەكت، ميكروەلەكترونيكا، بيوتەحنولوگيا جانە تسيفرلىق ەكونوميكا الداعى ونداعان جىلداعى حالىقارالىق باسەكەنىڭ نەگىزگى باعىتىنا اينالماق. قازاقستان وسى وزگەرىستەردەن تىس قالماۋى ءتيىس. ءبىلىم جۇيەسىن جەتىلدىرۋ، ينجەنەرلىك ماماندىقتاردى دامىتۋ، عىلىمي زەرتتەۋلەرگە ينۆەستيتسيا تارتۋ – ەلدىڭ ۇزاق مەرزىمدى قاۋىپسىزدىگىنىڭ كەپىلى.

ەنەرگەتيكا سالاسىندا دا جاڭا كەزەڭ باستالدى. ءداستۇرلى مۇناي مەن گازدىڭ ماڭىزى ساقتالعانىمەن، جاڭارتىلاتىن ەنەرگيا نۇكتەلەرى مەن كوپ كەزدەسە بەرمەيتىن مەتالدارعا دەگەن سۇرانىس ءوسىپ كەلەدى. قازاقستان تابيعي رەسۋرستارعا باي مەملەكەت رەتىندە بۇل مۇمكىندىكتەردى ءتيىمدى پايدالانا الادى. بىراق شيكىزاتتى تەك ەكسپورتتاپ قانا قويماي، ونى تەرەڭ وڭدەيتىن وندىرىستەردى دامىتۋ الدەقايدا ماڭىزدى.

كولىك جانە لوگيستيكا سالاسى دا ەلىمىزدىڭ بولاشاعىنا تىكەلەي اسەر ەتەدى. ەۋروپا مەن ازيا اراسىنداعى ساۋدا كولەمى ۇلعايعان سايىن قازاقستان ارقىلى وتەتىن حالىقارالىق دالىزدەردىڭ ماڭىزى ارتىپ كەلەدى. تەمىرجول، اۆتوموبيل جولدارى، تەڭىز پورتتارى جانە زاماناۋي لوگيستيكالىق ورتالىقتار ەل ەكونوميكاسىنىڭ جاڭا تىرەكتەرىنىڭ بىرىنە اينالۋى مۇمكىن. وسى باعىتتا ينفراقۇرىلىمدى جاڭعىرتۋ ۇلتتىق مۇددەگە تولىق سايكەس كەلەدى.

الەم قايتا ءبولىنىپ جاتقان كەزەڭدە مادەني جانە اقپاراتتىق تاۋەلسىزدىك تە ەرەكشە ماڭىزعا يە. اقپاراتتىق تەحنولوگيالاردىڭ دامۋى مەملەكەتتەردىڭ قوعامدىق پىكىرىنە سىرتتان ىقپال ەتۋ مۇمكىندىگىن ارتتىردى. وساعان وراي، رەسەيلىك تەلەارنالاردى تەزدەتىپ ەل اۋماعىنان الىپ تاستاۋ كەرەك. ۇلتتىق مادەنيەتتى، مەملەكەتتىك ءتىلدى، تاريحي سانانى جانە ساپالى ءبىلىم جۇيەسىن دامىتۋ ەلدىڭ رۋحاني قاۋىپسىزدىگىنىڭ ماڭىزدى بولىگى رەتىندە تابىلادى. ءوزىنىڭ مادەني نەگىزى بەرىك قوعام عانا سىرتقى اقپاراتتىق قىسىمعا توتەپ بەرە الادى.

قازاقستان ءۇشىن تاعى ءبىر ماڭىزدى باعىت – ورتالىق ازياداعى ىنتىماقتاستىقتى كۇشەيتۋ. ايماق ەلدەرىنىڭ ەكونوميكا، كولىك، سۋ رەسۋرستارى، ەنەرگەتيكا جانە قاۋىپسىزدىك جاعدايلاردا ءوزارا بايلانىسى ولاردىڭ حالىقارالىق ارەناداعى سالماعىن ارتتىرا الادى. ورتاق مۇددەلەردى ۇيلەستىرۋ ارقىلى ايماقتىڭ تۇراقتى دامۋىنا قول جەتكىزۋگە بولادى.

سونىمەن بىرگە, قازاقستان حالىقارالىق قۇقىق قاعيداتتارىن، مەملەكەتتەردىڭ ەگەمەندىگى مەن اۋماقتىق تۇتاستىعىن قۇرمەتتەۋگە نەگىزدەلگەن ساياساتتى جالعاستىرۋى ماڭىزدى. بۇل ۇستانىم ەلدىڭ حالىقارالىق بەدەلىن نىعايتىپ قانا قويماي، ۇزاق مەرزىمدى تۇراقتىلىققا دا قىزمەت ەتەدى.

الەمدىك وزگەرىستەردىڭ تاعى ءبىر ماڭىزدى ەرەكشەلىگى – ەكونوميكالىق ىقپالدىڭ ساياسي ىقپالمەن قاتار ءجۇرۋى. بۇگىندە ينۆەستيتسيا، تەحنولوگيا، قارجى جانە ساۋدا بايلانىستارى مەملەكەتتەردىڭ سىرتقى ساياساتىنداعى باستى قۇرالداردىڭ بىرىنە اينالدى. سوندىقتان قازاقستان ينۆەستورلار ءۇشىن قولايلى قۇقىقتىق ورتا قالىپتاستىرىپ، كاسىپكەرلىكتى قولداپ، ۇلتتىق ەكونوميكانىڭ باسەكەگە قابىلەتتىلىگىن ارتتىرۋى قاجەت.

ەڭ باستىسى – كەز كەلگەن سىرتقى باعىتتىڭ نەگىزىندە ۇلتتىق مۇددە تۇرۋى ءتيىس. قازاقستان قانداي مەملەكەتپەن ارىپتەستىك ورناتسا دا، ونىڭ باستى ماقساتى حالىقتىڭ ءال-اۋقاتىن جاقسارتۋ، ەكونوميكانى دامىتۋ، ەگەمەندىكتى نىعايتۋ جانە ۇلتتىق قاۋىپسىزدىكتى قامتاماسىز ەتۋ بولۋى قاجەت. تاريح كورسەتكەندەي، ءوز مۇددەسىن ناقتى ايقىنداي العان مەملەكەتتەر عانا جاھاندىق وزگەرىستەر كەزەڭىنەن تابىستى وتە الادى.

الەم راسىندا دا قايتا ءبولىنىپ جاتىر. بۇل – تەك دەرجاۆالاردىڭ ىقپال ايماقتارىن وزگەرتۋى ەمەس، حالىقارالىق ەكونوميكانىڭ، تەحنولوگيانىڭ جانە قاۋىپسىزدىك جۇيەسىنىڭ جاڭا كەزەڭگە ءوتۋى. وسىنداي تاريحي بەتبۇرىس ساتىندە قازاقستان ءۇشىن ەڭ دۇرىس باعىت – ىقپالدى مەمكەلەكەتتىڭ  جولىن تاڭداۋ دەپ تۇسىنبەۋ كەرەك, ءوزىنىڭ ۇلتتىق دامۋ جولىن قالىپتاستىرۋ دۇرىس. تەڭگەرىمدى ديپلوماتيا، قۋاتتى ەكونوميكا، زاماناۋي عىلىم، ساپالى ءبىلىم، ۇلتتىق بىرلىك جانە بەرىك مەملەكەتتىك ينستيتۋتتار عانا ەلىمىزدىڭ بولاشاقتاعى تابىسىن قامتاماسىز ەتەدى.

قازاقستاننىڭ تاڭداۋى ناقتى ءبىر گەوساياسي لاگەرگە قوسىلۋدان بۇرىن، ەڭ الدىمەن تاۋەلسىزدىگىن، ۇلتتىق مۇددەسىن جانە ازاماتتارىنىڭ ءال-اۋقاتىن نىعايتۋعا باعىتتالعان ساياسات بولۋى ءتيىس. سوندا عانا ەلىمىز الەمدىك وزگەرىستەر داۋىرىندە ءوز ورنىن ساقتاپ قانا قويماي، جاڭا مۇمكىندىكتەردى ءتيىمدى پايدالانا الاتىن قۋاتتى مەملەكەتكە اينالادى.

بەيسەنعازى ۇلىقبەك،

قازاقستان جۋرناليستەر وداعىنىڭ مۇشەسى

Abai.kz