باسى: ابايدىڭ «تاسديعى» تاپسىرلەندى

ەكىنشى ءبولىم: ابايدىڭ «تاسديعى» تاپسىرلەندى

«سونىعا بەت بۇرىپتى»، – دەۋىمىزدىڭ سەبەبى:  ءبىز وسى كۇنگە دەيىن ءوزى ءومىر سۇرگەن تۇستاعى قازاق قوعامىنداعى ناداندىق، ادىلەتسىزدىك سەكىلدى قوعامدىق كەمشىلىكتەردى وقۋ-اعارتۋ جانە ىزگىلىك جولىمەن تۇزەتۋدى ماقسات ەتكەن اباي شىعارماشىلىعىنا قاراپ، ونى «اعارتۋشى-دەموكرات» دەپ كەلدىك. تاۋەلسىزدىك العاننان بەرگى ۋاقىتتا، اباي شىعارماشىلىعىن زەرتتەۋشى كەيبىر ابايتانۋشىلار «اباي» دەگەن جالقى ەسىمنىڭ قاسىنا «ويشىل» دەگەن انىقتاۋىشتىق سىن ەسىمدى قوسسا دا، ابايدىڭ نە سەبەپتى «ويشىل»، قازىرگى تىلمەن ايتقاندا «فيلوسوف»  ەكەنىن دالەلدەپ جازعان ابايتانۋشىلار جوقتىڭ قاسى. ونىڭ نەگىزگى سەبەبى، باس ابايتانۋشى مۇحتار اۋەزوۆتىڭ: «ابايدى فيلوسوف دەپ اتاپ جۇرگەندەر تابىلادى. انىعىندا، بۇل جونىندە دۇرىس تۇسىنىك كەرەك. شىن مانىندە العاندا، اباي فيلوسوف ەمەس. عىلىمدى كەڭ ماعىنادا اباي فيلوسوف ەمەس دەيتۇعىنىمىز – ونىڭ ارناپ جازعان فيلوسوفيالىق جەكەشە تەرەڭ تولعاۋلى ەڭبەكتەرى، تراكتاتى جوق»,  – دەگەن پىكىرى سەبەپ بولسا كەرەك. (م.اۋەزوۆ. 180-بەت. اباي (يبراھيم) قۇنانبايۇلى. مونوگرافيا. ت20. مونوگرافيا مەن ماقالالار. الماتى «جازۋشى» 1985)

م.اۋەزوۆ «اباي (يبراھيم) قۇنانبايۇلى» اتتى عىلىمي مونوگرافياسىن 1950-1951 جىلدارى جازعان. بۇل سوزىمىزگە دالەل 1951 جىلى قازاق سسر عىلىم اكادەمياسىنىڭ «حابارشىسىنىڭ» № 2 سانىندا جاريالانعان م.اۋەزوۆتىڭ: «بۇل كۇندە ءوزىم تۇسىنگەن ابايدى تانۋ عىلىمىنىڭ ءبىر ناتيجەسى – «اباي» رومانى دەپ بىلەمىن. ەكىنشى ناتيجەسى – بيىلعى جىلى مەن جازىپ بىتىرگەن، ازىرشە قولجازبا تۇردە جۇرگەن عىلىمدىق زەرتتەۋ – «اباي جونىندەگى مونوگرافيا» دەگەن ەسكەرتۋىندە ايقىن سەزىلىپ تۇر. (قازاق سسر عىلىم اكادەمياسىنىڭ «حابارشىسى»، 1951. №2, 136-بەت.)

بالكىم، عاسىرلار بويى مەملەكەتىمىزدى جەكە حان بيلەپ، مەملەكەتتەگى زاڭ جۇيەسىن – «ەردىڭ قۇنىن ەكى اۋىز سوزبەن بىتىرگەن» بيلەر قالىپتاستىرعاندىقتان بولار، ءبىز، قازاق حالقى جەكە تۇلعالىق بيلىككە (اۆتوكراتياعا) بەيىم حالىقپىز. قوعامدا بەدەلدى ورنى بار جەكە تۇلعالاردىڭ قيلى جاعدايدا، الدەقالاي ايتىلا سالعان پىكىرلەرىنىڭ ءتۇبىن زەرتتەمەي قابىلداي سالۋعا ءبىز ۇنەمى دايىن تۇرامىز.

م.اۋەزوۆ – ءسوز جوق، ۇلى جازۋشى، ءارى «ابايتانۋ» عىلىمىنىڭ نەگىزىن قالاعان عۇلاما عالىم. ونىڭ جازۋشىلىق دارىنىن بىلاي قويعاننىڭ وزىندە م.اۋەزوۆ – قازاق ادەبيەتى عىلىمىن قالىپتاستىرعان ۇلى تۇلعالارىمىزدىڭ ءبىرى. ونىڭ ۋاقىت تالابىمەن ايتا سالعان كەيبىر پىكىرىن ءبىز كۇنى بۇگىنگە دەيىن ماڭىزدى دەپ ساناپ، تۋ ەتىپ ۇستاپ كەلەمىز. م.اۋەزوۆتىڭ: «اباي فيلوسوف ەمەس. سەبەبى، ونىڭ ارناۋلى فيلوسوفيالىق ەڭبەگى مەن تراكتاتى جوق»، – دەپ وسىدان جەتپىس بەس جىل بۇرىن، 1951 جىلى ايتىلا سالعان پىكىرى، ءبىز ءۇشىن ءالى كۇنگە ءوز سالماعىن جويعان جوق. م.اۋەزوۆ بۇل ءسوزدى 1950 جىلى، ستاليندىك رەپرەسسيانىڭ ەكىنشى تولقىنى باستالىپ جاتقان كەزەڭدە ايتتى ەمەس پە؟ ول تۇستاعى م.اۋەزوۆتىڭ الدىنا قويعان باستى ماقساتى: ابايدى ۇلى رەفورماتور، اعارتۋشى-اقىن رەتىندە قازاق ادەبيەتىندەگى ءوز ورنىنا ورنالاستىرۋ بولاتىن. بار ماقسات وسى! اۋەزوۆ ارمانداعان بۇل ۇلى ماقسات ورىندالا باستاعانداي دا بولىپ كورىنگەن. سەبەبى، بۇل ۋاقىت – ابايدىڭ 100 جىلدىق مەرەيتويى 1945 جىلى تۇڭعىش رەت رەسپۋبليكا كولەمىندە اتالىپ ءوتىپ، اقىن شىعارمالارىنىڭ تولىق جيناعى جارياعا شىققان تۇس. بۇل كەزەڭ – اباي شىعارمالارىن وقىتۋ مەكتەپ وقۋ جوسپارىنا ەنىپ، «ابايتانۋ» جەكە عىلىم رەتىندە بوي تۇزەپ، م.اۋەزوۆ ارمانداعان ۇلى ماقساتتىڭ جۇزەگە اسا باستاعان شاعى بولاتىن. سوندىقتان، «اباي بايشىل اقىن، ونىڭ شىعارمالارىندا تاپ كۇرەسى جوق»، «اباي فەودالدىق قوعامنىڭ بۋرجۋازياشىل اقىنى»، – دەگەن جالادان، سان جىلدارعا سوزىلعان كۇرەستىڭ ناتيجەسىندە ابايدى اراشالاپ الىپ، ونى قازاق ادەبيەتىندەگى زاڭدى تۇردەگى ءوز ورنىنا ەندى عانا ورنالاستىرعان سول تۇستاعى اۋەزوۆ، ابايدى «فيلوسوف» دەۋگە ءداتى جەتپەدى، جۇرەكسىندى.  ونىڭ نەگىزگى سەبەبى: ابايدىڭ بارلىق فيلوسوفيالىق ويلارى – ونىڭ «عاقليات تاسديقات» تراكتاتىندا كورىنىس بەرگەن بولاتىن. «عاقليات تاسديقاتتى» نەگىزگە الىپ، م.اۋەزوۆ ابايدى «فيلوسوف» دەيتىن بولسا، وندا ول «تاسديقاتتاعى» ابايدىڭ مەتوفيزيكالىق تۇرعىداعى يدەاليستىك-فيلوسوفيالىق ويلارىن تەولوگيالىق نەگىزدە تۇسىندىرۋگە ءتيىس ەدى. بۇل – ستاليندىك رەپرەسسيا جاعدايىندا مۇمكىن ەمەس جاعداي. بۇل – ءبىر. ەكىنشىدەن، «قۇداي جوق»، –  دەگەن اتەيستىك عىلىمدى تۋ ەتكەن كەڭەستىك يدەولوگيالىق ساياسات – ابايدىڭ يدەاليستىك-فيلوسوفيالىق ويلارىن تەولوگيالىق نەگىزدە تۇسىندىرگەن م.اۋەزوۆتىڭ جەكە باسىنا قاۋىپ ءتوندىرۋى بىلاي تۇرسىن، ۇلتىمەن ەندى عانا تابىسقان ۇلى ابايدى – ۇلت ادەبيەتى تاريحىنان مۇلدە سىزىپ تاستاۋى دا بەك مۇمكىن ەدى.

مىنە، كەڭەستىك بيلىك تاراپىنان بولاتىن وسىنداي قاۋىپتى جەتە تۇسىنگەن م.اۋەزوۆ، قۇران-كارىمدى نەگىز ەتكەن ابايدىڭ ءدىني فيلوسوفيالىق ويلارىنا تەرەڭدەپ بارماي: «اباي فيلوسوف ەمەس. ونىڭ فيلوسوفيالىق تراكتاتى جوق. ابايدىڭ ءدىنى وزگەشە سيپاتتاعى اقىلدىڭ ءدىنى»، – دەپ، سيپاي قامشىلاپ، جەڭىل تۇردە ءوتىپ كەتۋگە ءماجبۇر بولدى.

جوعارىدا ايتىپ وتكەنىمىزدەي، بۇل وسىدان جەتپىس بەس جىل بۇىن بولعان جاعداي. قازىر تاۋەلسىزدىك العانىمىزعا دا وتىز جىلدان استام ۋاقىت ءوتىپ، عىلىمنىڭ ءار سالاسىندا ىلگەرىلەۋشىلىك كوزگە انىق كورىنىپ تۇرسا دا، «ابايتانۋ» عىلىمىنداعى تابىس – سونشالىق مول دەپ ايتا المايمىز. سەبەبى، وسىدان جەتپىس بەس جىل بۇرىن ابايدى «فيلوسوف ەمەس» دەسەك، تاۋەلسىزدىڭ تاڭى اتقانىنا وتىز جىلدان استام ۋاقىت وتسە دە ابايدىڭ تەولوگيالىق-ءدىني فيلوسوفياسىنا تەرەڭدەپ بارا الماي، ابايدى ءالى كۇنگە «فيلوسوف ەمەس» دەپ كەلەمىز. بۇل سوزىمىزگە دالەل ابايتانۋشى، فيلوسوف عالىم عاريفۋللا ەسىم اعامىزدىڭ مىنا تومەندەگى پىكىرى. اكادەميك، فيلوسوفيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى عاريفۋللا ەسىم اعامىز ابايدىڭ فيلوسوفتىعى حاقىندا: «ابايدىڭ فيلوسوفيالىق كوزقاراسى دەگەندە ەڭ الدىمەن باسىن اشىپ الاتىن جايت سول، ول فيلوسوفيالىق جۇيە قۇراستىرماعان، تىپتەن ارنايى فيلوسوفيالىق تراكتات جازباعان ويشىل. سوندىقتان، ونىڭ دۇنيەتانىمىنان جۇيەگە كەلتىرىلگەن گنوسەولوگيالىق پرينتسيپتەر جانە الەم تۋرالى ءبىر نەگىزدە قۇرىلعان فيلوسوفيالىق كونتسەپتسيالار ىزدەۋدىڭ قاجەتى جوق. اباي تازا فيلوسوفيالىق ەڭبەكتەر جازباعاندىقتان ونى نە ماتەرياليزم، نە يدەاليزم لاگەرىنەن ىزدەۋ باسى ارتىق ءىس. بۇگىنگى كۇنگە دەيىن ابايتانۋشىلار ونىڭ فيلوسوفيالىق كوزقاراسىن بىردە دەيزمگە، بىردە تەيزمگە جاقىنداتىپ قاراستىرىپ كەلدى. مۇنىڭ ەكەۋىنە دە قوسىلۋدىڭ ءجونى جوق. اسىلى اباي دۇنيەتانىمىن الەمدىك فيلوسوفيالىق جۇيە تۇجىرىمدامالارىنا تىقپالاماي، ءوزىنىڭ شىعارماشىلىعىنان قاراستىرعان ءجون. بۇلاي دەۋىمىزدىڭ باستى سەبەبى، اباي ەڭ الدىمەن اقىن. دەمەك، ونىڭ شىعارماشىلىعىندا دۇنيەنى مەڭگەرۋدىڭ ەكى ءتاسىلى تۇتاسىپ جاتىر. ءبىرى – كوركەمدىك وبرازدىلىق ءتاسىل (اقىندىق ونەر) ەكىنشىسى – لوگيكالىق نەمەسە فيلوسوفيالىق (ديالەكتيكالىق) ءتاسىل. اباي كوزقاراسى وسى ەكى ءتاسىلدىڭ سينتەزىنەن تۇزىلسە كەرەك», – دەيدى. (عاريفۋللا ەسىم. 359-360-بەت. اباي حاكىم. اباي (يبراھيم) قۇنانبايۇلى. الماتى، «ادەبيەت الەمى» 2013»

اكادەميك ع.ەسىمنىڭ ءتۇسىندىرۋى بويىنشا، اباي فيلوسوف ەمەس. سەبەبى، اباي ارنايى فيلوسوفيالىق جۇيە قۇراستىرىپ، فيلوسوفيالىق تراكتات جازباعان ويشىل. اباي دۇنيەتانىمىندا جۇيەگە كەلتىرىلگەن گنوسەولوگيالىق (تانىم تەورياسى ن.م) جانە الەم تۋرالى ءبىر نەگىزدە قۇرىلعان كونتسەپتسيالار جوق بولعاندىقتان، ابايدى نە ماتەرياليزم، نە يدەاليزم لاگەرىنەن ىزدەۋ – باسى ارتىق جۇمىس. اباي ويشىلدىعى كوركەم وبرازدىلىق ءتاسىل (اقىندىق ونەر) جانە لوگيكالىق نەمەسە فيلوسوفيالىق (ديالەكتيكالىق) ءتاسىل. اباي كوزقاراسى وسى ەكى ءتاسىلدىڭ سينتەزىنەن (قوسىندىسىنان ن.م) تۇزىلگەن.

فيلوسوف اعامىزدىڭ ابايدىڭ دۇنيەتانىمدىق كوزقاراسىنا بايلانىستى وسى ايتىلعان پىكىرلەرىنىڭ بارلىعىنا دا داۋ ايتقىمىز كەلىپ وتىر. ارينە، فيلوسوفپەن فيلوسوفيا تۋرالى پىكىر تالاستىرۋ قيىن. ەگەر قارسىلاسىڭ كاسىبي فيلوسوف ءارى فيلوسوفيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى، اكادەميك بولسا – تىپتەن قيىن. سوندىقتان، قازاق ۇلتتىق ەنتسيكلوپەدياسىنا جۇگىندىك.

ۇلتتىق ەنتسيكلوپەديادا فيلوسوفيا عىلىمى تۋرالى: فيلوسوفيا (گرەك ءسوزى. دانالىققا قۇشتارلىق) – قوعامدىق سانا فورماسى; بولمىس پەن تانىمنىڭ قاعيدالارى، ادام مەن الەم قاتىناسى، تابيعات، قوعام، اقىل-وي دامۋىنىڭ جالپى زاڭدىلىقتارى جايلى عىلىم. فيلوسوفيا – الەم، ونداعى ادامنىڭ ورنى تۋرالى كوزقاراستاردىڭ جالپىلانعان جۇيەسىن پايىمدايدى; ادامنىڭ الەمگە پايىمدىق، قۇندىلىقتىق، ساياسي-الەۋمەتتىك، ادامگەرشىلىك، اقىلاقتىق، ەستەت قاتىناسىن زەرتتەيدى، – دەپ جازادى. (قازاق ۇلتتىق ەنتسيكلوپەدياسى 9 توم، 194-بەت. «قازاق ەنتسيكلوپەدياسىنىڭ باس رەداكتسياسى» الماتى، 2007)

ۇلتتىق ەنتسيكلوپەديادا كورسەتىلگەندەي، عالامدى (ۆسەلەننايا دەگەن ماعىنادا) ءبىر تۇتاس دۇنيە دەگەن فيلوسوفيا عىلىمى – الەم مەن ادام قاتىناسى، تابيعات پەن قوعام، بولمىس پەن تانىمدى تۇتاس دۇنيە دەپ قاراستىرىپ، ادامنىڭ الەمگە دەگەن تانىمدىق قۇندىلىقتارىنىڭ جۇيەسىن پايىمدايدى.

مىنە، ءدال وسىنداي تانىمدىق قۇندىلىقتاردى قاراستىرعان، ءبىز قازىر 38-قاراسوز دەپ اتاپ جۇرگەن «عاقليات تاسديقات» ەڭبەگىندە اباي عالامدى –اللا، ادام، دۇنيە (جاراتىلىس، قورشاعان ورتا) دەپ ۇشكە ءبولىپ تۇتاس قاراستىرادى. اللا، ادام، دۇنيە(جاراتىلىس، قورشاعان ورتا) بىرلىگىندە ادامزات پايدالى مەن زالالدىنى ايىرىپ، تانىپ ءبىلۋى كەرەك دەگەن فيلوسوفيالىق جۇيە قالىپتاستىرعان اباي، ادامداردى ۇلتى مەن ءدىني نانىم-سەنىمىنە قاراپ جىكتەمەي: «ادامزاتتىڭ ءبارىن ءسۇي – باۋىرىم دەپ»، – دەگەن ويدى ۋاعىز ەتەدى.

مىنە، وسىنداي دۇنيەتانىمدىق-فيلوسوفيالىق جۇيە قالىپتاستىرعان ابايدى قالايشا ءبىز ويشىل-فيلوسوف دەمەيمىز؟ عالام مەن جاراتۋشى حاق تاعالانى تۇتاس بىرلىكتە قاراستىرعان ابايدىڭ «عاقليات تاسديقات» عىلىمي تراكتاتىن ءبىز نەگە كۇنى بۇگىنگە دەيىن عىلىمي-فيلوسوفيالىق ەڭبەك رەتىندە قابىلداي الماي ءجۇرمىز؟ سەبەپ نەدە؟

اباي جازعان قاراسوزدەر ىشىندە 38-قاراسوز دەپ اتالىپ جۇرگەن «عاقليات تاسديقات» عىلىمي تراكتاتىنان باسقا – اللا، ادام، دۇنيە (جاراتىلىس) حاقىندا فيلوسوفيالىق جۇيەگە قۇرىلعان وزگە ءسوزى جوق ەكەن دەپ ويلاپ قالۋعا بولمايدى. جالپى، پروزا جانرىنداعى اباي شىعارمالارىن «عاقىل» (اقىل) «عاقليا» جانە «ناقليا» (ناقىل) سوزدەر دەپ، شارتتى تۇردە ءۇش توپقا بولۋگە بولادى. «عاقىل» (اقىل) سوزدەر وقىرمانعا وي سالاتىن ديداكتيكالىق ماعىناداعى سوزدەر بولسا، افوريزمدىك ناقىل سوزدەرگە قۇرىلعان 37-قاراسوزىن «ناقليا» سوزدەر دەسەك، «عاقليا» سوزدەر – جاراتۋشى حاق تاعالا، ادام، دۇنيە-جاراتىلىسقا بايلانىستى ايتىلعان ويشىل-فيلوسوفيالىق سوزدەر. ابايدىڭ ويشىل ماندەگى فيلوسوفيالىق-عاقليا سوزدەرىنە ءبىز قازىر 27 (سوكرات حاكىمنىڭ ءسوزى) جانە 27,37,43,45 – قاراسوزدەر دەپ اتالىپ جۇرگەن سوزدەرىن جاتقىزامىز. ايتقىمىز كەلگەنى: اباي «عاقليات تاسديقات»  عىلىمي تراكتاتىنان دا وزگە فيلوسوفيالىق ەڭبەكتەر جازعان ويشىل. بۇل حاقيقاتتى ارقايسىسىمىزدىڭ بىلە جۇرگەنىمىز ابزال.

عاريفۋللا ەسىم اعامىزدىڭ جەكە باسىن ابايتانۋشى، فيلوسوف-عالىم رەتىندە قۇرمەتتەيمىن. الايدا، اعامىزدىڭ: «اباي فيلوسوفيالىق جۇيە قۇراستىرىپ، ارنايى تراكتات جازباعان ويشىل»، – دەگەن پىكىرمەن كەلىسە المايدى ەكەنبىز. اعامىزدىڭ ابايدى «فيلوسوف» ءسوزىنىڭ سينونيمدىك بالاماسى «ويشىل» دەپ اتاي وتىرىپ، اباي «فيلوسوف ەمەس» دەپ ايتۋىنىڭ ءوزى دە وتە تۇسىنىكسىز جاعداي.

ابايدىڭ «عاقليات تاسديقات» تراكتاتىن ءۇش تانىماق ءبىر ايىرماقتىق دەپ ءتورت بولىمگە بولگەن ا.وماروۆ: «اباي حاكىم زەرتتەپ-زەردەلەگەن ءۇش تانىماق (اللا، ادام، دۇنيە) – يسلامدا «ءال-احاد ءۋا ءال –ۋجۋد» («بولمىس بىرلىگى») ال، باتىس الەمى «ۆەليكايا تريادا» دەپ بىلەتىن ايگىلى كونتسەپتسيا. ايتايىن دەگەنىمىز: «ءۇش تانىماق» –تەوريالىق فيلوسوفياعا ال، جاقسى مەن جاماندى ايىرماق پراكتيكالىق فيلوسوفياعا جاتادى. عالام دا سولاي، ءبىر جاعى تىلسىم (مەتافيزيكا) ال، ەكىنشى جاعى – ماتەريالدىق دۇنيە (فيزيكا)»، – دەپ، عالامدى تۇتاس ءبىر بىرلىكتە قاراستىرعان اباي فيلوسوفياسىنىڭ جۇيەسىن ءسوز ەتەدى. (ا.وماروۆ. 56-بەت. ابايدىڭ «تاسديق» تراكتاتىن تاپسىرلەۋ. الماتى، «ADAL كىتاپ» 2026)

كونە گرەك فيلوسوفياسىنان باستاۋ العان: «ەرەكشە جەتىلگەن عالام ءبىر تۇتاس، ودان تىسقارى تۇرعان ەشنارسە جوق»، – دەگەن ويدى تۇجىرىمداعان شىعىس فيلوسوفياسى – ادام رۋحىنىڭ قىر-سىرلارىنا بويلاپ، ادامگەرشىلىك ماسەلەسىنە دەن قويىپ، قوعام ءومىرى مەن ادامدار قارىم-قاتىناسىن رەتتەۋ داستۇرلەرىنە نەگىزدەلگەن. اباي ءوزىنىڭ فيلوسوفيالىق وي-تۇجىرىمدارىنىڭ نەگىزىن شىعىس فيلوسوفياسىنان العان. اباي تۇجىرىمىنداعى پراكتيكالىق فيلوسوفيا – جاقسى مەن جاماندى ياعني، پايدالى مەن زالالدى ايىرماق – تانىمنان تۋاتىن بەلسەندى ءىس-ارەكەت – ساليح امال. كۇللى ادام بالاسىن قور قىلاتىن ءۇش نارسە بار. سونان قاشپاق كەرەك: اۋەلى – ناداندىق، ەكىنشىسى – ەرىنشەكتىك، ءۇشىنشىسى – زالىمدىق دەپ بىلەرسىڭ، – دەگەن اباي، وسى ءۇش مىننەن قۇتىلۋدىڭ جولىن: «بۇلاردىڭ ەمى – حاللاقىنا (جاراتۋشى ءبىر اللاعا) ماحاببات، حالىق، عالامعا شاپقات. قايراتتى، تۇرلاۋشى، عادالات ءىسىنىڭ الدى-ارتىن بايقارلىق عىلىمى بولسىن. ول ءبىلىم-عىلىمى قۇدايعا مۇقتادي (ۇيلەسىمدى، باعىنىشتى) بولسىن دەپ كورسەتەدى.

بۇدان ارى قاراي: «ەندى نيەت ەتتىڭىز – تاھرات (تازالىق، ناماز الدىنداعى جۋىنۋ) الماققا، ناماز وقىماققا، ورازا تۇتپاققا. بۇل تاھراتتاعى نيەتىڭىز زاھريىندا (سىرتقى، سىرتتاي) قالىپ، سىر عيباداتقا جەتپەگەندىگى كەمشىلىك ەمەس پە؟ ءسىزدىڭ ءباتينيىڭىز (ىشكى ساراي، دۇنيەنىڭ كورىنبەيتىن جاعى) تازا بولماعى اۋەلى – يمان بولۋىنان، بۇل زاھري عيباداتىڭىز يماندى بولعان سوڭ عانا پارىز بولعان»، – دەگەن اباي ءسوزىن: «ناماز – ءراسىم ەمەس. ول راسىمگە اينالسا، بەرەرى شامالى. ونىڭ يشارات پەن سىرعا تولى بولۋى – ادام مەن اللا اراسىنداعى بايلانىس كەپىلى», – دەگەن اسان وماروۆ: «اباي يسلامي قۇندىلىقتاردى راتسيونالدى (اقىلدى) نەگىزدە تۇسىندىرەدى», – دەيدى. (ا.وماروۆ. 61-بەت. ابايدىڭ «تاسديق» تراكتاتىن تاپسىرلەۋ. الماتى، «ADAL كىتاپ» 2026)

ءبىر سوزبەن ايتقاندا، اباي شىعارماشىلىعىندا ناسيحاتتالاتىن عىلىمدى، راحىمدى، ادىلەتتى – «تولىق ادام» مەن  اللانى، ادىلەتتى، ادامزاتتى سۇيەتىن – «يمانيگۇلدى» ادامنىڭ رۋحاني نەگىزى – عالامدى ءبىر تۇتاس كۇيدە اللا، ادام، دۇنيە (جاراتىلىس) دەپ ءۇش بولىككە جىكتەپ، پايدالى مەن زالالدىنى ايىرماقتىق كەرەك، – دەگەن اباي فيلوسوفيالىق تۇجىرىمىنان باستاۋ الادى.

اللا، ادام، دۇنيە (جاراتىلىس، قورشاعان ورتا) – ءبىر تۇتاس ءۇش تانىم دەپ تۇجىرىم جاساعان ابايدىڭ «عاقليات تاسديقات» تراكتاتى – شاكارىم قۇدايبەردىۇلىنىڭ «ءۇش انىعىمەن» وزەگى ءبىر، ساباقتاس شىعارما»، – دەگەن ا.وماروۆ، ءوزىنىڭ «ابايدىڭ «تاسديق» تراكتاتىن تاپسىرلەۋ» ەڭبەگىنىڭ سوڭعى ءبولىمىن اباي مەن شاكارىم ىلىمدەرىنىڭ ساباقتاستىعىنا باعىشتاپتى.

ءسوز سوڭىنداعى ءسوزىمىز، فيلوسوف اعامىز عاريفۋللا ەسىمنىڭ: «اباي فيلوسوفيالىق جۇيە قۇراستىرماعان، تىپتەن ارنايى فيلوسوفيالىق تراكتات جازباعان ويشىل. اباي تازا فيلوسوفيالىق ەڭبەكتەر جازباعاندىقتان ونى نە ماتەرياليزم نە يدەاليزم لاگەرىنەن ىزدەۋ باسى ارتىق ءىس. ونىڭ شىعارمالارىندا دۇنيە مەڭگەرۋدىڭ ەكى ءتاسىلى تۇتاسىپ جاتىر. ءبىرى – كوركەمدىك وبرازدىلىق ءتاسىل (اقىندىق ونەر), ەكىنشىسى – لوگيكالىق نەمەسە فيلوسوفيالىق (ديالەكتيكالىق) ءتاسىل. اباي كوزقاراسى وسى ەكى ءتاسىلدىڭ سينتەزىنەن تۇزىلسە كەرەك»، – دەگەن پىكىرى حاقىندا. (ع.ەسىم. 359-360-بەت. اباي حاكىم. اباي (يبراھيم) قۇنانبايۇلى. الماتى، «ادەبيەت الەمى» 2013)

ەگەر اباي فيلوسوفيالىق جۇيە قۇراستىرماعان بولسا، سوندا ءبىز ابايدىڭ «عاقليات تاسديقات» ەڭبەگىندەگى عالامدى – اللا، ادام، دۇنيە دەپ تۇتاس بىرلىكتە قاراستىرا وتىرىپ، پايدالى مەن زالالدىنى ايىرماق كەرەك دەيتىن ابايدىڭ عاقليات سوزدەرىندەگى فيلوسوفيالىق ويلاردى عىلىمنىڭ قاي سالاسىنا جاتقىزامىز؟ وتە تۇسىنىكسىز...

ءبىزدىڭ ويىمىزشا، «عاقليات تاسديقات» ەرتە شىعىستىق عىلىم جۇيەسى بويىنشا جازىلعان ءدىني تەولوگيالىق تراكتات بولعاندىقتان، تەولوگيا عىلىمىنىڭ فيلوسوفياسى مەن ەرتە شىعىستىق ءبىلىم جۇيەسىن تەرەڭ زەرتتەپ بىلمەگەن ءبىزدىڭ بۇگىنگى فيلوسوفتار – ابايدى فيلوسوف دەپ مويىنداپ جۇرگەن جوق.

بۇل – ابايدىڭ ەمەس، تەولوگيا عىلىمى مەن ەرتە شىعىستىق ءبىلىم جۇيەسىنەن حابارى جوق، ماتەرياليستىك باعىتتاعى باتىس ءبىلىم جۇيەسى بويىنشا ءبىلىم العان بۇگىنگى ءبىزدىڭ فيلوسوفتاردىڭ كىناسى. بۇل – ءبىر. ەكىنشىدەن، اباي «فيلوسوف» دەگەن اتاققا مۇقتاج ەمەس. اباي فيلوسوفياسىنا ەڭ ءبىرىنشى مىنا ءبىز – قازاق حالقى، قالا بەردى الەمدىك تەولوگيالىق فيلوسوفيا مۇقتاج.

قازىرگى ءبىزدىڭ فيلوسوفتار ەۋروپا ءبىلىم جۇيەسىنەن تىس تۇرعان فيلوسوفيانى مويىندامايدى. ونىڭ نەگىزگى سەبەبى: ءبىز باتىس ىقپالىنداعى ەلمىز. باتىس ءبىلىم جۇيەسى بويىنشا ءبىلىم العان ءبىزدىڭ بۇگىنگى وقىمىستى فيلوسوفتار – باتىس ءبىلىم جۇيەسىنەن تىس تۇرعان عىلىمي فيلوسوفيالىق كوزقاراستار قاعيداتتارىن مويىنداۋى بىلاي تۇرسىن – كەز-كەلگەن حالىقتىڭ ۇلتتىق بولمىسىنا نەگىزدەلگەن ءداستۇرلى فيلوسوفياسى بولاتىنىنا جەتە ءمان بەرمەي، ولارعا «ەۆروپوتسەنتريستىك» ۇستەم كوزقاراسپەن قارايتىن سەكىلدى. بولماسا، عالامدى اللا، ادام، دۇنيە (قوشاعان ورتا، جاراتىلىس) بىرلىگىندە تۇتاس قاراستىرىپ، ادامنىڭ ىشكى رۋحاني الەمىن باستى ورىنعا شىعارعان  اباي فيلوسوفياسىنىڭ قازاق فيلوسوفتارى تاراپىنان مويىندالماي كەلۋىن قالاي تۇسىنۋگە بولادى؟

ال، ەندى بىزدەن باسقا قىتاي، جاپون سەكىلدى ىرگەلى ۇلتتاردىڭ «عىلىم بىزدەن باستالعان، ەۋروپا وركەنيەت بەسىگى» – دەيتىن «ەۆروپوتسەنتريستىك» كوزقاراس پەن باتىستىق ءبىلىم جۇيەسىنەن تىس، وزدەرىنىڭ ۇلتتىق بولمىسىنا نەگىزدەلگەن ءداستۇرلى فيلوسوفياسى بار. ءدال سول سەكىلدى،  اباي فيلوسوفياسىن دا شىعىس ءبىلىم جۇيەسىن نەگىز ەتكەن ءداستۇرلى «قازاق فيلوسوفياسى» دەپ قابىلداعانىمىز ءجون.

قالاي دەسەك تە، عالامدى اللا، ادام، دۇنيە دەگەن تۇتاس بىرلىكتە قاراستىرا كەلە، پايدالى مەن زالالدى ايىرماق كەرەك دەگەن فيلوسوفيالىق جۇيە قالىپتاستىرىپ، «عاقليات تاسديقات» اتتى عىلىمي-تەولوگيالىق تراكتات جازعان ابايدى، الەمدىك دەڭگەيدەگى ويشىل-فيلوسوف دەپ مويىندايتىن ۋاقىت كەلدى. ول ءۇشىن ەڭ ءبىرىنشى: اباي فيلوسوفياسىن مىنا ءبىز – ءوزىمىز مويىنداۋىمىز كەرەك.

«اللانى بار دەدىك، ءبىر دەدىك»، – دەگەن اباي: «قۇداي تاعالا ەشبىر نارسەنى حيكمەتسىز جاراتپادى، ەشبىر نارسەگە حيكمەت تاكليف (بۇيىرۋ، ىستە دەۋ) قىلمادى. بۇل كوزگە كورىنگەن، كوڭىلگە سەزىلگەن عالامدى قانداي حيكمەت ءبىرلان جاراستىرىپ، قانداي قۇدىرەت ءبىرلان ورناستىرعان. ەش ادام ۇعىلىنىڭ اقىلى جەتپەيدى», (اباي (يبراھيم) قۇنانبايۇلى. 190-191-بەتتەر. شىعارمالارىنىڭ ەكى تومدىق تولىق جيناعى. 2 توم. الماتى، «عىلىم» 1977) – دەي كەلە: «اللانىڭ ءوزى دە راس، ءسوزى دە راس»، – دەگەن مەتافيزيكالىق كوزقاراستاعى يدەاليست ابايدىڭ دۇنيەتانىمدىق كوزقاراسىن كوركەم وبرازدىلىق ءتاسىل (اقىندىق ونەر) مەن لوگيكالىق نەمەسە فيلوسوفيالىق (ديالەكتيكالىق) كوزقاراستار سينتەزىنەن ىزدەۋ – عاريفۋللا ەسىم اعامىزدىڭ ءوز سوزىمەن ايتقاندا: «باسى ارتىق ءىس»

ايتپاعىمىز: اللانى تانۋ، حاق جولى، پەندەلىكتىڭ كاملاتى، «تولىق ادام» ىلىمىمەن قاتار  عالام بىرلىگىن – اللا، ادام، دۇنيە (قورشاعان ورتا، جاراتىلىس) دەپ تۇتاس ءبىر-بىرلىكتە قاراستىرعان اباي جاڭالىقتارى – فيلوسوفيا عىلىمىندا وزىنە تيەسىلى ءوز ورنىن تابۋعا ءتيىس. ازىرگە كوڭىلگە مەدەت ەتەرىمىز سول: ابايدىڭ تەولوگيالىق تۇرعىداعى فيلوسوفيالىق بۇل جاڭالىقتارى ا.وماروۆتىڭ «ابايدىڭ «تاسديق» تراكتاتىن تاپسىرلەۋ» ەڭبەگىندە جان-جاقتى تالدانىپتى. تەك بۇل ەمەس، ابايدىڭ يسلامدىق بەس پارىزدىڭ ءبىرى نامازدى – ادامي اقىل-وي نەگىزىندەگى تۇسىنىكتەر ارقىلى تەرەڭنەن تالداعان اۆتور، ءوز ەڭبەگىندە «اباي تەك اقىن اعارتۋشى عانا ەمەس، حاكىم، ۇلى فيلوسوف ءارى قۇران ءتاپسىرشىسى» دەگەن انىقتامالاردىڭ عىلىمي نەگىزىن دە قالىپتاستىرىپتى. بۇل – اسان وماروۆتىڭ «ابايدىڭ «تاسديق» تراكتاتىن تاپسىرلەۋ» عىلىمي مونوگرافياسىنىڭ ەڭ باستى جەتىستىگى!

ابايدىڭ «عاقليات تاسديقات» عىلىمي تراكتاتى تاپسىرلەنگەن بۇل ەڭبەك – شىعىس رۋحاني الەمىمەن جالعاسىپ جاتقان قازاقتىڭ ءداستۇرلى فيلوسوفياسىن، الەمدىك فيلوسوفيامەن بايلانىستىراتىن التىن كوپىر بولاتىندىعىنا سەنىمىمىز كامىل. ول ءۇشىن قيسىق-قىڭىر ەمەس، (اباي) ءتۇزۋ كەلەيىك، اعايىن.

ءبىز اباي فيلوسوفياسىن الەمدىك دەڭگەيگە كوتەرۋ ارقىلى عانا، ادامزات اقىل-وي كەڭىستىگىندە ەركىن جۇزە الاتىن بولامىز. سەبەبى، اباي فيلوسوفياسى – الەمدىك دەڭگەيدەگى فيلوسوفيا. ال، اسان وماروۆتىڭ «ابايدىڭ «تاسديق» تراكتاتىن تاپسىرلەۋ» ەڭبەگى – ابايدىڭ الەمدىك دەڭگەيدەگى فيلوسوف ەكەندىگىن دالەلدەگەن بىردەن-ءبىر ەڭبەك. اۆتور اتالمىش ەڭبەگىن تۇسىنىكتى تىلدە، قاراپايىم وقىرمان ءۇشىن جازعان. ءبىز مۇنى جەتىستىك دەپ باعالاساق تا، الداعى ۋاقىتتا اباي فيلوسوفياسىن الەمدىك دەڭگەيدەگى فيلوسوفتار ەڭبەگىمەن سالىستىرا زەرتتەگەن اسان وماروۆتىڭ جاڭا ەڭبەكتەرى جازىلىپ، جارياعا شىعار دەگەن ءۇمىتىمىز بار.

ەڭ باستىسى، تىلگە جەڭىل بولسا دا، تۇسىنىككە اۋىر ابايدىڭ «عاقليات تاسديقات» تراكتاتى تاپسىرلەندى. ەندىگى ماقسات: اباي فيلوسوفياسىن الەمدىك فيلوسوفيامەن سالىستىرا زەرتتەۋ. ىزگى ماقساتتاعى بۇل جۇمىسقا بۇگىنگى تاڭداعى قازاق فيلوسوفتارى جۇمىلا كىرىسەر دەگەن ۇمىتتەمىز.

P.S ءسىز عالامدى – اللا، ادام، دۇنيە (جاراتىلىس، سىرتقى ورتا) دەگەن ءبىر تۇتاس بىرلىكتە قاراستىرىپ، «ءفاني» دەپ اتالاتىن جالعان دۇنيەدە پايدالى مەن زالالدى ايىرا وتىرىپ، جاراتۋشى اللا تاعالانى ونىڭ وزىنە ءتان سەگىز سيپاتى ىشىندەگى ەڭ نەگىزگىسى عىلىم سيپاتىمەن تانىعىڭىز كەلسە – ابايدىڭ فيلوسوفيالىق-تەولوگيالىق كوقاراسىن ايقىندايتىن، ءبىز قازىر 38-قاراسوز دەپ اتاپ جۇرگەن «عاقليات تاسديقاتىن» وقىڭىز.

ەگەر، سىزگە ابايدىڭ بۇل اتالمىش تراكتاتىن ءتۇسىنۋ اۋىر بولسا، تاعى ءبىر كىتاپ وقۋعا كەڭەس بەرەمىز.

كىتاپ اتى: «ابايدىڭ «تاسديق» تراكتاتىن تاپسىرلەۋ». اۆتورى – اسان وماروۆ.

سوڭى.

نۇرعالي ماحان

Abai.kz