تسيفرلىق تەحنولوگيا مەن جاساندى ينتەللەكتتى شاپشاڭ دامىتىپ، شالىمدى قولدانا العان مەملەكەتتىڭ عانا وركەنيەت ساپىنان لايىقتى ورىن الاتىنى بەلگىلى بولدى. وسى كوكەيكەستى ماسەلەگە، رەسپۋبليكا پرەزيدەنتىنىڭ ۇستانىمىنا ساي، عالىمدارمەن قاتار بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارى باسا كوڭىل بولۋدە. قازاق قالامگەرلەرىنىڭ ءتول گازەتى «قازاق ادەبيەتىنىڭ» دە بۇل تاقىرىپتى قاۋزاي جازىپ وتىرعانىنىڭ كۋاسىمىز. سونىڭ ءبىرى  –  ونىڭ «ءوز ءتىلشىسىنىڭ» بيىلعى 26 ماۋسىمداعى سانىندا باسىلعان «حاكىم اباي جاساندى ينتەللەكت جۇمباعىنىڭ جاۋابىن بىلگەن» دەگەن سۇحبات. «قۇپيا ارىپتەس»  تۋىندىسىنىڭ، بىردەن ايتايىن، «بۋىنسىز جەرگە پىشاق ۇرىپ»، جاڭالىق اشقانداي، «سۇيىنشىلەگەن»  تاقىرىبى كوڭىلگە مۇلدە قونبادى.

الايدا، تسيفرلىق تەحنولوگيالار سالاسى بويىنشا جۇزدەن استام ماقالانىڭ جانە بىرنەشە وقۋلىق پەن مونوگرافيانىڭ اۆتورى ۇ. ەسەنبەكوۆانىڭ سۇحبات بارىسىنداعى بايسالدى جاۋاپتارىنا  داۋ ايتۋدان اۋلاقپىن. جاساندى ينتەللەكتتىڭ جاسامپاز جانە ءشۇبالى قىر-سىرىن زەرتتەپ جۇرگەن  عالىمعا تىلەكتەستىكتەن باسقا بوتەن ويدىڭ بولۋى مۇمكىن ەمەس. ال، سۇحباتتىڭ تاقىرىبىنا شۇقشيۋدىڭ سەبەبى، ۇلى ابايدىڭ اسىل مۇراسىنا «ايتەۋىر زاماناۋي دۇنيە ەكەن» دەپ، جي-ءدى تۋرا ماعىناسىندا «جاماۋعا» دەگەن قارسىلىق. وسى ورايدا حاكىمنىڭ «ولمەيتۇعىن ءسوز» جاۋھارىنا كۇماندى «جاڭا» ولەڭدەر (جاڭالىقتار دا -ب.ج.) تاۋىپ قوسۋدان گورى، اباي «تەڭىزىنە» تەرەڭ بويلاي الساق تا جەتكىلىكتى دەگەن پىكىرگە ساياتىن  مۇحتار اۋەزوۆ تۇجىرىمىن ۇستانعان ابزال.

گازەتتىڭ «ءوز ءتىلشىسى»، ءتىپتى ادەبيەتشى نەمەسە پۋبليتسيست ەمەس، عالىممەن اڭگىمەنىڭ تاقىرىبىن «ايقايلاتىپ» قويىپ، بۇگىن اقىنعا «جاساندى ينتەللەكتتىڭ جاۋابىن»  ايتقىزساق، قىزدى-قىزدىمەن كۇنى ەرتەڭ حاكىمدى تالاي تەحنيكا مەن تەحنولوگيانىڭ «قۇلاعىندا ويناتىپ»، عارىشقا سامعاتۋىمىز دا عاجاپ ەمەس. سونىڭ ءبارىنىڭ دە  ادامنىڭ اقىل-ويى مەن كۇش - جىگەرىنىڭ جەمىسى ەكەنى راس. ولاي بولسا، ۇلى ابايدىڭ دا ەرەكشە ارداق تۇتاتىنى – ادام ەكەنىن مىقتاپ ەستە ۇستاعان ءجون. قانشا «اقىلدى» بولسا دا ادامنىڭ ورنىن قۇلتەمىرلەر باسسا، اللا ءوزى جاراتقان، بىراق ەندى «كەرەكسىز» جان يەسىنىڭ دەمى «ءۇزىلىپ»، اقىرزامان ورنايتىنى كۇمان تۋدىرماسا كەرەك.

ادامزاتتىڭ باسىنا ازاپتى كۇننىڭ قاشان تونەتىنى  قۇدايعا عانا ءمالىم. قاسيەتتى قۇراندا «مۇحاممەد، ولار سەنەن قيامەتتىڭ قاشان بولاتىندىعىن سۇرايدى. شىنىندا ونىڭ مالىمەتى راببىمنىڭ قاسىندا. ونىڭ ۋاقىتىن ءوزى عانا بىلەدى. كوكتەر مەن جەردەگى اۋىر جاعداي سەندەرگە كەنەتتەن-اق كەلەدى...» دەپ جازىلىپتى. سوندىقتان حاكىمنىڭ اسىل مۇراسى، ەڭ باستىسى، ادامدى تانۋ، ومىرگە دەگەن ماحاببات، ياكي ءۇش ءسۇيۋ – «يماني گۇل» ءىلىمى بولىپ تابىلادى. مۇنىڭ –  اللانى، ادامدى جانە ادىلەتتى ءسۇيۋ، «قازاقتىڭ ءبىرىن ءبىرى دوس تۇتۋ»  ارقىلى بارشا ادام بالاسىن باۋىر ساناۋ ەكەنى ايان. «اتىمدى ادام قويعان سوڭ، قايتىپ نادان بولايىن...» - دەپ، تولعانا كەلە ابايدىڭ «ءۇش-اق نارسە ادامنىڭ قاسيەتى – ىستىق قايرات، نۇرلى اقىل، جىلى جۇرەك» - دەگەن قورىتىندى جاسايتىنىن دا بىلەمىز.

ال، ادام اقىل-ويى مەن كۇش-جىگەرىنىڭ جەمىسى – جي-ءدىڭ بىزگە قانشالىقتى «ادال» قىزمەت ەتەتىنى دە تاعى سول وزىمىزگە، ياكي «اقىل، قايرات، جۇرەكتى بىردەي ۇستاپ، العاشقى ەكەۋىن جۇرەككە  بيلەتەتىن تولىق» ادامعا تاۋەلدى. ەندەشە، اسىل مۇراعا جي-ءدى «جاماپ»، اسىلىق جاساماعان ابزال.  بۇل پىكىرىمىزدىڭ دۇرىس نەمەسە بۇرىسىن جاساندى ينتەللەكتتىڭ وزىنەن سۇراپ كورەلىك. وسى ماقساتپەن جي-اسسيستەنت ارقىلى جاساندى ينتەللەكتكە نەگىزدەلگەن «ChatGPT»، «Gemini»، «Copilot»، «Grok» ينتەللەكتۋالدى كومەكشىلەر نەمەسە گەنەراتيۆتى جاساندى ينتەللەكت جۇيەلەرىنە جۇگىنگەن ەدىم. مەنىڭ «حاكىم اباي جاساندى ينتەللەكت جۇمباعىنىڭ جاۋابىن بىلگەن» دەۋدىڭ  قانشالىقتى قيسىنى بار؟» - دەگەن سۇراعىما العان جاۋاپتاردى «وزىنە كەرەك جەرلەرىن عانا پايدالانىپتى» دەگەن داۋ تۋماس ءۇشىن سول قالپىندا ۇسىندىم.

ChatGPT: «بۇل تىركەستى تۋرا ماعىنادا ايتۋ قيسىنسىز، ال استارلى نەمەسە كوركەم ماعىنادا قولدانۋعا بولادى. ەگەر «حاكىم اباي جاساندى ينتەللەكت جۇمباعىنىڭ جاۋابىن بىلگەن» دەپ سوزبە-ءسوز ايتساق، بۇل تاريحي تۇرعىدان دۇرىس ەمەس. ويتكەنى، جاساندى ينتەللەكت ۇعىمى مەن تەحنولوگياسى اباي ءومىر سۇرگەن كەزەڭدە بولعان جوق. ال ەگەر بۇل ءسوزدىڭ ماقساتى ابايدىڭ ويلارىنىڭ بۇگىنگى جاساندى ينتەللەكت داۋىرىندە دە وزەكتىلىگىن كورسەتۋ بولسا، وندا ول مەتافورا رەتىندە اسەرلى ەستىلەدى. مىسالى:

* «حاكىم اباي جاساندى ينتەللەكت ءداۋىرىنىڭ باستى جۇمباعىنا الدەقاشان جاۋاپ بەرگەندەي: ادامدى ادام ەتەتىن – اقىل، عىلىم، ار جانە جۇرەك»;

* «جاساندى ينتەللەكتتىڭ مۇمكىندىگى ارتقان سايىن، اباي كوتەرگەن ادامگەرشىلىك، ءبىلىم جانە جاۋاپكەرشىلىك ماسەلەلەرى بۇرىنعىدان دا  ماڭىزدى بولا تۇسەدى;

* «اباي جاساندى ينتەللەكتتى بىلگەن جوق، بىراق ونى دۇرىس پايدالانا الاتىن ادامنىڭ قانداي بولۋى كەرەكتىگىن ايتىپ كەتكەن».  اسىرەسە ابايدىڭ قارا سوزدەر مەن «تولىق ادام» تۇجىرىمداماسى بۇگىنگى AI داۋىرىندە ءجيى قايتا وقىلىپ ءجۇر. اباي تەحنولوگيا تۋرالى ەمەس، ادام تۋرالى جازدى. ال جاساندى ينتەللەكت داۋىرىندەگى ەڭ ۇلكەن سۇراقتاردىڭ ءبىرى دە – تەحنولوگيانى قانداي ادام باسقارادى دەگەن ماسەلە.

سوندىقتان ەڭ ءدال ءارى قيسىندى تۇجىرىم مىناداي بولار ەدى: «حاكىم اباي جاساندى ينتەللەكتتىڭ ءوزىن ەمەس، ونى ادام يگىلىگىنە جاراتا الاتىن ادامنىڭ بولمىسىن سيپاتتاپ كەتكەن». مۇنداي وي تاريحي شىندىققا قايشى كەلمەيدى جانە فيلوسوفيالىق تۇرعىدان دا الدەقايدا سالماقتى ەستىلەدى».

Gemini: «بۇل وي (جي-ءدىڭ جاۋابىن بىلگەن - ب.ج.) ءبىر قاراعاندا تىم اسىرا سىلتەۋ نەمەسە سەنساتسيا قۋالاۋ سياقتى كورىنۋى مۇمكىن. اباي ءومىر سۇرگەن XIX عاسىردا قازىرگى ماعىناداعى «كومپيۋتەر»، «كود» نەمەسە «جاساندى ينتەللەكت» (جي) دەگەن ۇعىمدار اتىمەن بولعان جوق. دەگەنمەن، ەگەر ماسەلەگە تەرەڭىرەك — فيلوسوفيالىق جانە كوگنيتيۆتىك (تانىمدىق) تۇرعىدان قارايتىن بولساق، بۇل تۇجىرىمنىڭ وزىندىك قيسىنى مەن ۇلكەن نەگىزى بار. اباي جاساندى ينتەللەكتتىڭ تەحنيكالىق قۇرىلىمىن بىلمەسە دە، ونىڭ بۇگىنگى تاڭداعى ەڭ باستى جۇمباعى مەن شەكتەۋىن – «سانا مەن جاننىڭ تابيعاتى نەدە؟» دەگەن سۇراقتىڭ جاۋابىن الدىن الا ايتىپ كەتكەن. ابايدىڭ ەڭبەكتەرىنە سۇيەنە وتىرىپ، بۇل پىكىردى نەلىكتەن قيسىندى دەپ ساناۋعا بولاتىنىن تالداپ كورەيىك:

1. ءتان مەن جاننىڭ، اقىل مەن جۇرەكتىڭ ايىرماشىلىعى.

بۇگىنگى تاڭدا جي ميللياردتاعان دەرەكتەردى وڭدەپ، ءماتىن جازا الادى، سۋرەت سالادى، لوگيكالىق ەسەپتەردى شەشەدى. بىراق ول مۇنى تۇسىنبەي، تەك الگوريتم رەتىندە ورىندايدى. اباي ءوزىنىڭ جەتىنشى قاراسوزىندە ادامنىڭ ءبىلىم الۋىن ەكىگە بولەدى: ءتان قۇمارى (كورۋ، ەستۋ، سىرتقى دۇنيەنى تانۋ — جي-ءدىڭ كامەرالارى مەن سەنسورلارى، دەرەكتەردى جيناۋى سياقتى). جان قۇمارى (بىلسەم ەكەن، كورسەم ەكەن دەگەن ىشكى تالپىنىس، ماعىنا ىزدەۋ).
جي-دە «ءتان قۇمارىنىڭ» تسيفرلىق انالوگى بار (مالىمەت جيناۋ), بىراق «جان قۇمارى» (ىشكى موتيۆاتسيا، وزىندىك سانا) جوق. اباي ادامدى ادام ەتەتىن سىرتقى اقپارات ەمەس، ىشكى جان قۇمارى ەكەنىن ايتقان».

2. ەستىگەندى ەستە ساقتاۋ (Data) vs يەسى بولۋ (Wisdom).

اباي وتىز ءبىرىنشى قاراسوزىندە ەستىگەن نارسەنى ۇمىتپاي، اقىلعا بەكىتۋدىڭ ءتورت شارتىن ايتادى. سونىڭ ىشىندە: «ەستىگەن نارسەنى ىشتەي قايتالاپ، ويلانىپ، بەكىتۋ» جانە «ءناپسىنىڭ قۇمارلىعىنان تىيىلۋ» تۋرالى جازادى.

جي اقپاراتتى ەشقاشان ۇمىتپايدى (ەڭ ءمىنسىز جادى بار), بىراق ول اقپاراتقا كۇيزەلمەيدى، تولعانبايدى جانە وعان جانى اۋىرمايدى. اباي اقىلدىڭ جاي عانا اقپارات جيناۋشى ەمەس، رۋحاني سۇزگىدەن وتەتىن قۇندىلىق ەكەنىن كورسەتتى. قازىرگى جي — رۋحاني سۇزگىسى جوق تازا اقىلدىڭ كورىنىسى».

3. «تولىق ادام» كونتسەپتسياسى — جي جەتە المايتىن شىڭ.

اباي فيلوسوفياسىنىڭ شىڭى — «تولىق ادام» ءىلىمى. ول ءۇش ۇعىمنان تۇرادى: ىستىق قايرات، نۇرلى اقىل، جىلى جۇرەك. قازىرگى ەڭ قۋاتتى سۋپەركومپيۋتەرلەر مەن جي مودەلدەرىندە "نۇرلى اقىل" (لوگيكا، ەسەپتەۋ) مەن "ىستىق قايرات" (ۇلكەن جىلدامدىق، جۇمىس ونىمدىلىگى) بار. بىراق ولاردا ەڭ باستى كومپونەنت — "جىلى جۇرەك" (ەمپاتيا، مەيىرىم، ۇيات، وبال-ساۋاپتى سەزىنۋ) جوق. «اقىل مەن قايراتتى جولعا سالار — جۇرەك» دەيدى اباي.

جاساندى ينتەللەكت جۇمباعىنىڭ باستى جاۋابى دا وسى: جي قانشا جەردەن اقىلدى بولماسىن، ول ادام سياقتى سەزىنە المايدى، ويتكەنى ونىڭ «جۇرەگى» (رۋحاني نەگىزى) جوق. اباي جۇرەكسىز اقىلدىڭ قاۋىپتى ەكەنىن ەسكەرتكەن. ءتۇيىن: «حاكىم اباي جاساندى ينتەللەكت جۇمباعىنىڭ جاۋابىن بىلگەن» دەگەن ءسوز — اباي تەحنولوگيانى بولجادى دەگەن ءسوز ەمەس. بۇل — اباي سانانىڭ، ينتەللەكتىڭ شەكاراسىن جانە ونىڭ جۇرەكسىز ء(مورالسىز) ەشتەڭەگە تاتىمايتىنىن ءدال تاپتى دەگەن ءسوز. سوندىقتان، بۇگىنگى جي-ءدىڭ دامۋ زامانىندا ابايدىڭ «تولىق ادام» كونتسەپتسياسى روبوت پەن ادامدى ايىراتىن ەڭ باستى رۋحاني كومپاس بولىپ قالا بەرەدى. بۇل تۇرعىدان العاندا،تۇجىرىمنىڭ قيسىنى وتە تەرەڭ.

Copilot: «بۇل ويدى (جي-ءدىڭ جاۋابىن بىلگەن - ب.ج.) ەكى قىرىنان قاراۋعا بولادى:

1. ابايدىڭ دۇنيەتانىمى. اباي قۇنانبايۇلى XIX عاسىردا ءومىر سۇرگەن ويشىل، اقىن، اعارتۋشى. ول ادامزاتتىڭ اقىل-ويىن، عىلىمدى، ءبىلىمدى جوعارى باعالاعان. ونىڭ قارا سوزدەرىندە «اقىل»، «عىلىم»، «سانانى دامىتۋ» تۋرالى تەرەڭ ويلار بار. سوندىقتان «جاساندى ينتەللەكت جۇمباعىنىڭ جاۋابىن بىلگەن» دەگەندى مەتافورالىق تۇرعىدا قاراساق، ابايدىڭ ويلارى قازىرگى زامانعى ينتەللەكتۋالدى جۇيەلەردىڭ ءمانىن الدىن الا سەزگەندەي اسەر قالدىرادى;

2. جاساندى ينتەللەكت پەن ابايدىڭ قارا سوزدەرى. ارينە، اباي جاساندى ينتەللەكتتى ناقتى تۇردە بىلمەگەن، سەبەبى ول تەحنولوگيا XX عاسىردىڭ ەكىنشى جارتىسىندا عانا پايدا بولدى. بىراق ونىڭ «ادام اقىلىن دامىتۋ»، «عىلىمعا ۇمتىلۋ» دەگەن يدەيالارى جاساندى ينتەللەكتتىڭ فيلوسوفيالىق نەگىزىمەن ۇندەسەدى. بۇل جەردە «جۇمباقتىڭ جاۋابىن بىلگەن» دەگەن ءسوزدى سيمۆوليكالىق، كوركەمدىك تۇرعىدا قولدانۋعا بولادى.

3. مەتافورالىق قيسىن. مۇنداي تىركەس (جي-ءدىڭ جاۋابىن بىلگەن - ب.ج.) عىلىمي تۇرعىدان ءدال ەمەس، بىراق ادەبي نەمەسە پۋبليتسيستيكالىق ستيلدە قولدانۋعا بولادى. ول ابايدىڭ ويلارىنىڭ زاماناۋي عىلىممەن ۇندەستىگىن كورسەتۋ ءۇشىن جاسالعان كوركەمدىك ءتاسىل. ياعني، قيسىنى بار — بىراق ول ناقتى تاريحي شىندىق ەمەس، ادەبي مەتافورا.

«Grok» قوسىمشاسى: «بۇل سويلەمنىڭ قيسىنى (جي-ءدىڭ جاۋابىن بىلگەن - ب.ج.) وتە شارتتى جانە كوبىنەسە مەتافورالىق نەمەسە ريتوريكالىق ماعىنادا عانا بار. ونى تۋرا ماعىنادا (بۋكۆالنو) ايتۋ – تاريحي تۇرعىدان دۇرىس ەمەس. نەگە قيسىنسىز؟

• حاكىم اباي (1845–1904) — 19-عاسىردىڭ ادامى. ول ءومىر سۇرگەن كەزدە جاساندى ينتەللەكت (AI) ۇعىمى دا، ونىڭ تەحنيكالىق نەگىزدەرى دە (كومپيۋتەرلەر، الگوريتمدەر، نەيروندىق جەلىلەر) جوق بولاتىن. AI-ءدىڭ تەوريالىق نەگىزدەرى 20-عاسىردىڭ ورتاسىندا (1950-جىلدار، تيۋرينگ تەستى سياقتى) پايدا بولدى.

• ابايدىڭ شىعارمالارىندا («قارا سوزدەر»، ولەڭدەر) ادامنىڭ اقىلى، ءبىلىمى، ادامگەرشىلىگى، قوعامدىق ماسەلەلەر، عىلىم مەن ناداندىق تۋرالى تەرەڭ ويلار بار. بىراق ول «ماشينا ويلاي الادى ما؟»، «سانانى يميتاتسيالاۋ» نەمەسە «جاساندى ينتەللەكت» سياقتى تەحنيكالىق-فيلوسوفيالىق ماسەلەلەردى كوتەرە الماعان، ويتكەنى مۇنداي تەحنولوگيالاردىڭ ءىزى دە جوق ەدى. نەگە كەيدە «قيسىندى» كورىنەدى؟

• مەتافورا رەتىندە: ابايدى ءجيى حاكىم (دانىشپان، دانا) دەپ اتايدى، ونىڭ ادام بالاسىنىڭ اقىلى، جۇرەگى، ماقساتى تۋرالى ويلارى وتە تەرەڭ. كەيبىر ادامدار ونىڭ سوزدەرىن قازىرگى زامانعا (AI داۋىرىنە) قولدانىپ، «اباي بولاشاقتى الدىن الا سەزگەن» دەگەن سياقتى ينتەرپرەتاتسيا جاسايدى. مىسالى، AI-ءدىڭ ەتيكالىق ماسەلەلەرى، ادامدىق قاسيەتتەردى ساقتاۋ، ءبىلىمنىڭ ماڭىزى تۋرالى ونىڭ ويلارىن بايلانىستىرۋعا بولادى. قازاقستاندا اباي مۇراسىن تسيفرلاندىرۋ جانە AI-مەن (بەينە، داۋىس گەنەراتسياسى) پوپۋلياريزاتسيالاۋ بەلسەندى ءجۇرىپ جاتىر.

• مادەني-ريتوريكالىق ءتاسىل: ۇلتتىق ويشىلداردى «زاماناۋي ماسەلەلەردىڭ الدىن كورگەن» ەتىپ كورسەتۋ — ادەتتەگى قۇبىلىس. بۇل پاتريوتتىق نەمەسە موتيۆاتسيالىق كونتەكستە قولدانىلادى، بىراق عىلىمي نەمەسە تاريحي دالدىككە ساي كەلمەيدى. قورىتىندى: بۇل سويلەم پوەتيكالىق گيپەربولا نەمەسە اناحرونيزم (ۋاقىتتى شاتاستىرۋ). ونى «ابايدىڭ دانالىعى AI-ءدىڭ كەيبىر ماسەلەلەرىنە ۇقساس ويلارعا جەتكىزەدى» دەپ جۇمسارتىپ ايتسا — قيسىنى بار. ال تۋرا «بىلگەن» دەپ ايتۋ — تاريحقا قايشى، عىلىمي تۇرعىدان نەگىزسىز. ابايدىڭ قۇندىلىعى – ونىڭ زامانىنداعى ادامدىق ماسەلەلەردى تەرەڭ تۇسىنۋىندە، ال AI — مۇلدە باسقا ءداۋىردىڭ ءونىمى. ەكەۋىن بايلانىستىرۋ تەك رۋحاني نەمەسە مادەني ديالوگ ءۇشىن پايدالى».

سونىمەن  ءبىزدىڭ «ق.ءا.»-دەگى سۇحباتتىڭ تاقىرىبىنا بايلانىستى «حاكىم اباي جاساندى ينتەللەكت جۇمباعىنىڭ جاۋابىن بىلگەن» دەۋدىڭ قانشالىقتى قيسىنى بار؟» - دەگەن  سۇراعىمىزعا  «ChatGPT»، «Gemini»، «Copilot»، «Grok» جاساندى ينتەللەكت جۇيەلەرىنىڭ قايتارعان جاۋاپتارىن سارالاي كەلە    مىناداي وي تۇيۋگە بولادى:

بىرىنشىدەن، «حاكىم اباي جاساندى ينتەللەكت جۇمباعىنىڭ جاۋابىن بىلگەن» دەپ، سوزبە-ءسوز ايتساق، بۇل تاريحي تۇرعىدان دۇرىس ەمەس. ويتكەنى جاساندى ينتەللەكت ۇعىمى مەن تەحنولوگياسى اباي ءومىر سۇرگەن كەزەڭدە بولعان جوق» (ChatGPT).  «بۇل وي ءبىر قاراعاندا تىم اسىرا سىلتەۋ نەمەسە سەنساتسيا قۋالاۋ سياقتى كورىنۋى مۇمكىن. اباي ءومىر سۇرگەن XIX عاسىردا قازىرگى ماعىناداعى «كومپيۋتەر»، «كود» نەمەسە «جاساندى ينتەللەكت» (جي) دەگەن ۇعىمدار اتىمەن بولعان جوق» (Gemini). «ارينە، اباي جاساندى ينتەللەكتتى ناقتى تۇردە بىلمەگەن، سەبەبى ول تەحنولوگيا XX عاسىردىڭ ەكىنشى جارتىسىندا عانا پايدا بولدى. بىراق ونىڭ «ادام اقىلىن دامىتۋ»، «عىلىمعا ۇمتىلۋ» دەگەن يدەيالارى جاساندى ينتەللەكتتىڭ فيلوسوفيالىق نەگىزىمەن ۇندەسەدى» (Copilot). «بۇل سويلەمنىڭ (حاكىم جي-ءدىڭ جاۋابىن بىلگەن) – قيسىنى وتە شارتتى جانە كوبىنەسە مەتافورالىق نەمەسە ريتوريكالىق ماعىنادا عانا بار. ونى تۋرا ماعىنادا (بۋكۆالنو) ايتۋ — تاريحي تۇرعىدان دۇرىس ەمەس... حاكىم اباي (1845–1904) — 19-عاسىردىڭ ادامى. ول ءومىر سۇرگەن كەزدە جاساندى ينتەللەكت (AI) ۇعىمى دا، ونىڭ تەحنيكالىق نەگىزدەرى دە (كومپيۋتەرلەر، الگوريتمدەر، نەيروندىق جەلىلەر) جوق بولاتىن» (Grok).

ەكىنشىدەن، «جي جۇمباعىنىڭ جاۋابىن بىلگەن» دەپ، «سيمۆوليكالىق، كوركەمدىك نەمەسە مەتافورالىق قيسىن تۇرعىسىنان» بايلانىستىرۋعا بولادى. سونداي-اق، ابايدىڭ ويلارىن AI-ءدىڭ ەتيكالىق ماسەلەلەرى، ادامدىق قاسيەتتەردى ساقتاۋ، ءبىلىمنىڭ ماڭىزى تۋرالى  ۇندەستىكتە قاراستىرۋ جانە پاتريوتتىق نەمەسە موتيۆاتسيالىق كونتەكستە قولدانۋ مۇمكىن. بىراق، بۇل عىلىمي نەمەسە تاريحي دالدىككە ساي كەلمەيدى. «ال ەگەر بۇل ءسوزدىڭ ماقساتى ( حاكىم جي-ءدىڭ جاۋابىن بىلگەن - ب.ج.) ابايدىڭ ويلارىنىڭ بۇگىنگى جاساندى ينتەللەكت داۋىرىندە دە وزەكتىلىگىن كورسەتۋ بولسا، وندا ول مەتافورا رەتىندە اسەرلى ەستىلەدى» (ChatGPT). «اباي جاساندى ينتەللەكتتىڭ تەحنيكالىق قۇرىلىمىن بىلمەسە دە، ونىڭ بۇگىنگى تاڭداعى ەڭ باستى جۇمباعى مەن شەكتەۋىن — «سانا مەن جاننىڭ تابيعاتى نەدە؟» دەگەن سۇراقتىڭ جاۋابىن الدىن الا ايتىپ كەتكەن» (Gemini). اباي «جاساندى ينتەللەكت جۇمباعىنىڭ جاۋابىن بىلگەن» دەگەندى مەتافورالىق تۇرعىدا قاراساق، ابايدىڭ ويلارى قازىرگى زامانعى ينتەللەكتۋالدى جۇيەلەردىڭ ءمانىن الدىن الا سەزگەندەي اسەر قالدىرادى (Copilot). «مەتافورا رەتىندە: ابايدى ءجيى حاكىم (دانىشپان، دانا) دەپ اتايدى، ونىڭ ادام بالاسىنىڭ اقىلى، جۇرەگى، ماقساتى تۋرالى ويلارى وتە تەرەڭ. كەيبىر ادامدار ونىڭ سوزدەرىن قازىرگى زامانعا (AI داۋىرىنە) قولدانىپ، «اباي بولاشاقتى الدىن الا سەزگەن» دەگەن سياقتى ينتەرپرەتاتسيا جاسايدى (Grok).

سونىمەن قاتار، ياكي ۇشىنشىدەن، اتالمىش سۇحباتتىڭ تاقىرىبىن قيسىنسىز ساناعان مەنىڭ پىكىرىمە بايلانىستى جي جۇيەلەرى ۇسىنعان تۇجىرىمداردى وقىپ كورەلىك. «سوندىقتان ەڭ ءدال ءارى قيسىندى تۇجىرىم مىناداي بولار ەدى: «حاكىم اباي جاساندى ينتەللەكتتىڭ ءوزىن ەمەس، ونى ادام يگىلىگىنە جاراتا الاتىن ادامنىڭ بولمىسىن سيپاتتاپ كەتكەن».

مۇنداي وي تاريحي شىندىققا قايشى كەلمەيدى جانە فيلوسوفيالىق تۇرعىدان دا الدەقايدا سالماقتى ەستىلەدى» (ChatGPT). «حاكىم اباي جاساندى ينتەللەكت جۇمباعىنىڭ جاۋابىن بىلگەن» دەگەن ءسوز — اباي تەحنولوگيانى بولجادى دەگەن ءسوز ەمەس. بۇل — اباي سانانىڭ، ينتەللەكتتىڭ شەكاراسىن جانە ونىڭ جۇرەكسىز ء(مورالسىز) ەشتەڭەگە تاتىمايتىنىن ءدال تاپتى دەگەن ءسوز (Gemini»). «مۇنداي تىركەس عىلىمي تۇرعىدان ءدال ەمەس، بىراق ادەبي نەمەسە پۋبليتسيستيكالىق ستيلدە قولدانۋعا بولادى. ول ابايدىڭ ويلارىنىڭ زاماناۋي عىلىممەن ۇندەستىگىن كورسەتۋ ءۇشىن جاسالعان كوركەمدىك ءتاسىل. ياعني، قيسىنى بار — بىراق ول ناقتى تاريحي شىندىق ەمەس، ادەبي مەتافورا» ((Copilot). «بۇل سويلەم (حاكىم جي-ءدىڭ جاۋابىن بىلگەن -ب.ج.) پوەتيكالىق گيپەربولا نەمەسە اناحرونيزم (ۋاقىتتى شاتاستىرۋ). ونى «ابايدىڭ دانالىعى AI-ءدىڭ كەيبىر ماسەلەلەرىنە ۇقساس ويلارعا جەتكىزەدى» دەپ جۇمسارتىپ ايتسا — قيسىنى بار. ال تۋرا «بىلگەن» دەپ ايتۋ — تاريحقا قايشى، عىلىمي تۇرعىدان نەگىزسىز (Grok).

ءبىر سوزبەن ايتقاندا، «حاكىم اباي جاساندى ينتەللەكت جۇمباعىنىڭ جاۋابىن بىلگەن» دەپ، كەسىپ ايتۋدىڭ قيسىنى جوق . ونىڭ ۇستىنە عالىممەن سۇحباتتىڭ تاقىرىبىن ۇلى اقىن «جي-ءدىڭ جاۋابىن بىلگەن» دەپ جالاۋلاتۋ – «تاريحقا قايشى، عىلىمي تۇرعىدان» نەگىزسىز. اسىل مۇرا جاساندى ينتەللەكتتىڭ ءوزىن ەمەس، ونى ادام يگىلىگىنە جاراتا الاتىن ادامنىڭ بولمىسىن سيپاتتايدى. وعان جي-ءدى جاماۋ،   زاماناۋي دۇنيەلەردى بىرتە-بىرتە ابايدىڭ ادام مەن قوعام تۋرالى تەرەڭ ىلىمىنە قيسىنى كەلسە دە، كەلمەسە دە «جاپسىرىپ»، جاڭالىق اشۋ نەمەسە «سەنساتسيا جاساۋ» دەرتىنە شالدىقتىرۋى مۇمكىن. سوندىقتان جالعان سويلەپ، اسىلىق قىلماعان ابزال. مۇنى ءتول گازەتىمىزدىڭ رەداكتسياسىنا ەمەس، «پىكىرى رەداكتسيانىڭ كوزقاراسى بولىپ تابىلمايتىن»  تىلشىگە قۇلاققاعىس دەپ قابىلداساق، قۇبا-قۇپ.

بولات جۇنىسبەكوۆ، جازۋشى

Abai.kz