پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ 2023 جىلعى 17 ماۋسىمدا تۇركىستان قالاسىندا وتكەن ۇلتتىق قۇرىلتايدىڭ ەكىنشى وتىرىسىندا قازاقستانداعى گەرالديكا جۇيەسىن جەتىلدىرۋ قاجەتتىگىن اتاپ ءوتتى. مەملەكەت باسشىسى وڭىرلىك رامىزدەردى بىرىزدەندىرۋ، ولاردى ازىرلەۋ مەن بەكىتۋدىڭ ورتاق قاعيدالارىن قالىپتاستىرۋ مىندەتىن قويدى. بۇل – ۇلتتىق تاڭبالار جۇيەسىن رەتكە كەلتىرۋگە باعىتتالعان ساياسي ماڭىزدى باستاما ەدى.

بىراق وسى باستامانىڭ جۇزەگە اسۋ بارىسىندا قاراما-قايشىلىقتى جاعداي قالىپتاستى. مەملەكەت گەرالديكانى حالىقارالىق تالاپتارعا ساي دامىتۋ تۋرالى مىندەت قويىپ وتىرعان كەزدە، زاڭنامالىق دەڭگەيدە وسى سالانىڭ عىلىمي تابيعاتىنا كۇمان كەلتىرەتىن تەرمينولوگيالىق شەشىم قابىلداندى. ماسەلە ءبىر عانا ءسوزدىڭ وزگەرۋىندە ەمەس. ماسەلە – عىلىمنىڭ ورنىنا اكىمشىلىك ءتۇسىندىرۋدىڭ ۇستەمدىك ەتۋىندە.

گەرالديكا – عاسىرلار بويى قالىپتاسقان حالىقارالىق عىلىمي جۇيە. ونىڭ وزىندىك تەرمينولوگياسى، قاتاڭ قاعيداتتارى، قالىپتاسقان ۇعىمدارى بار. الەمدىك تاجىريبەدە ەلتاڭبا مەن وڭىرلىك تاڭبالار كەزدەيسوق سۋرەتتەر جيىنتىعى رەتىندە جاسالمايدى. قالقاننىڭ ءپىشىنى، تۇستەر جۇيەسى، بەينەلەردىڭ ورنالاسۋى، ءاربىر بەلگى مەن ەلەمەنت بەلگىلى ءبىر تاريحي جانە عىلىمي ماعىناعا يە. سوندىقتان گەرالديكالىق «ءرامىز» ۇعىمىنىڭ ورنىنا ادەبي سيپاتتاعى «نىشان» اتاۋىن ەنگىزۋ – جاي عانا ءسوز الماستىرۋ ەمەس. بۇل – ارنايى عىلىمي تەرميننىڭ مازمۇنىن وزگەرتۋ ماسەلەسى. ەڭ باستى سۇراق – مۇنداي شەشىم قابىلدانعاندا عىلىمنىڭ داۋىسى قانشالىقتى ەستىلدى؟

2023 جىلى سايلانعان قازاقستان رەسپۋبليكاسى پارلامەنتى ءماجىلىسىنىڭ VIII شاقىرىلىم دەپۋتاتتارى مۇنداي ماسەلەدە تەك زاڭ ماتىنىنە داۋىس بەرۋشى ورگان ەمەس، مەملەكەتتىك شەشىمنىڭ ساپاسىنا جاۋاپ بەرەتىن ساياسي ينستيتۋت رەتىندە ارەكەت ەتۋى ءتيىس ەدى. پارلامەنتتىڭ مىندەتى – شەنەۋنىكتەر دايىنداعان ءماتىندى مەحانيكالىق تۇردە قابىلداۋ ەمەس. ونىڭ مىندەتى – ۇسىنىلعان نورمانىڭ عىلىمي نەگىزىن تەكسەرۋ، مامانداردىڭ پىكىرىن تىڭداۋ، حالىقارالىق تاجىريبەمەن سالىستىرۋ جانە قاجەت بولسا زاڭ جوباسىنا تۇزەتۋ ەنگىزۋ. بىراق وسى شەشىم قوعامدا ورىندى ساۋال تۋعىزدى: نەگە دەپۋتاتتار ارنايى عىلىمي مەكەمەنىڭ قورىتىندىسىنا ەمەس، لاۋازىمدى تۇلعانىڭ تۇسىندىرۋىنە توقتادى؟ نەگە تەرمين تاعدىرىن عىلىمي دالەل ەمەس، اكىمشىلىك پايىم ايقىندادى؟ پارلامەنت عىلىمنىڭ تالابىمەن ساناستى ما، الدە دايىن ۇسىنىستى قابىلداۋمەن شەكتەلدى مە؟ ەڭ الاڭداتاتىنى – تەرمينولوگيا ماسەلەسىندە عىلىمي ورتالىقتاردىڭ پىكىرى جەتكىلىكتى دەڭگەيدە ەسكەرىلدى مە دەگەن سۇراقتىڭ اشىق قالۋى. احمەت بايتۇرسىنۇلى اتىنداعى ءتىل ءبىلىمى ينستيتۋتى – قازاق تەرمينولوگياسىنىڭ عىلىمي نەگىزدەرىن زەرتتەيتىن بەدەلدى مەكەمەلەردىڭ ءبىرى. تەرمين جاساۋ كەزدەيسوق پىكىرگە، اۋىزشا تۇسىندىرۋگە نەمەسە جەكەلەگەن لاۋازىمدى تۇلعانىڭ پايىمىنا سۇيەنبەۋى كەرەك. تەرمين عىلىمي تالداۋدان، تىلدىك جانە سالالىق ساراپتامادان ءوتۋى قاجەت. ەگەر عىلىمي مەكەمەنىڭ تۇجىرىمى ەمەس، شەنەۋنىكتىڭ ءتۇسىندىرۋى شەشۋشى دالەلگە اينالسا، وندا بۇل تەك ءبىر تەرميننىڭ ماسەلەسى ەمەس. بۇل – مەملەكەتتىك شەشىم قابىلداۋ مادەنيەتىنىڭ كورىنىسى.

پارلامەنتتىڭ كۇشى – ونىڭ داۋىس سانىندا ەمەس، كاسىبي ساراپتاما جاساي الۋ قابىلەتىندە. ەگەر دەپۋتاتتار زاڭ شىعارۋشى ورگان رەتىندەگى باقىلاۋ قىزمەتىن تولىق پايدالانا الماسا، وندا قوعام الدىندا زاڭ شىعارۋ ساپاسى تۋرالى زاڭدى سۇراق تۋىندايدى. ارينە، VIII شاقىرىلىم دەپۋتاتتارىن «ەڭ بىلىكسىز دەپۋتاتتار» دەپ اتاۋ دۇرىس بولماس ەدى. بىراق ولاردىڭ وسى ماسەلەگە قاتىستى ۇستانىمىنا عىلىمي جانە كاسىبي سىن ايتۋعا تولىق نەگىز بار. سەبەبى دەپۋتاتتىڭ مىندەتى – تەك قول كوتەرۋ ەمەس. دەپۋتاتتىڭ مىندەتى – مەملەكەت ءۇشىن ماڭىزدى شەشىمدەردىڭ ارتىندا عىلىم، قۇقىق جانە قوعامدىق مۇددە تۇرعانىنا كوز جەتكىزۋ. ۇلتتىق رامىزدەر ماسەلەسىندە جاۋاپكەرشىلىك ودان دا جوعارى. ويتكەنى ءرامىز – جاي بەلگى ەمەس. ول مەملەكەتتىڭ تاريحي جادىن، حالىقتىڭ رۋحاني كودىن جانە ۇلتتىق بىرەگەيلىگىن بىلدىرەدى. قازاق گەرالديكاسى ءالى قالىپتاسۋ كەزەڭىندە. وسىنداي ۋاقىتتا بۇل سالاعا كەزدەيسوق تەرميندەر ەمەس، عىلىمي دالدىك پەن كاسىبي جاۋاپكەرشىلىك قاجەت. زاڭعا ەنگەن ءاربىر ءسوز – ەرتەڭگى عىلىمي ەڭبەكتەردە، مەملەكەتتىك قۇجاتتاردا، ءبىلىم بەرۋ جۇيەسىندە قولدانىلاتىن ۇعىم. سوندىقتان ءبىر عانا تەرمينگە جاسالعان جەڭىل كوزقاراس كەيىن تۇتاس سالانىڭ دامۋىنا اسەر ەتۋى مۇمكىن.

پرەزيدەنتتىڭ گەرالديكا جۇيەسىن جەتىلدىرۋ جونىندەگى باستاماسى – دۇرىس باعىت. بىراق بۇل باعىت تەك عىلىم مەن كاسىبي ساراپتاماعا سۇيەنگەندە عانا ناتيجە بەرەدى. ال عىلىمنىڭ ورنىنا اكىمشىلىك شەشىم، ساراپتامانىڭ ورنىنا دايىن ءتۇسىندىرۋ ۇستەم بولسا، وندا ۇلتتىق رامىزدەردى جاڭعىرتۋ يدەياسىنىڭ ءوزى السىرەيدى. ۋاقىت بۇل شەشىمگە ءوز باعاسىن بەرەدى. بىراق بۇگىنگى ماسەلە ءبىر عانا «ءرامىز» بەن «نىشاننىڭ» ايىرماسىندا ەمەس. نەگىزگى ماسەلە – مەملەكەتتىك ماڭىزى بار شەشىمدەردە عىلىمنىڭ ءسوزى قانشالىقتى ءوتىمدى، ال پارلامەنتتىڭ باقىلاۋ ءرولى قانشالىقتى مىقتى دەگەن سۇراقتا.

عىلىممەن ساناسپاي قابىلدانعان شەشىم ۋاقىتشا بولۋى مۇمكىن. بىراق ونىڭ سالدارى ۇلتتىق سانادا ۇزاق ساقتالادى.

ايدىن رىسبەكۇلى، گەرالديست

Abai.kz