وديسسەي مەن الپامىس

كريستوفەر نولاننىڭ «وديسسەي» كينو-ەپوپەياسىن كورىپ وتىرىپ، ءبىر قىزىق سەزىم مازالادى. وديسسەيدىڭ شىرعالاڭعا تولى ءار سىناعىن كورگەن سايىن، بالا كۇنىمدە، شەشەيدىڭ ماڭدايىمدى سيپاي وتىرىپ ايتىپ بەرەتىن ەرتوستىك، الپامىس، قوبىلاندى، التىن ساقا، كەندەباي سەكىلدى حيكايالار ەرىكسىز ەسىمە ورالا بەردى. اسىرەسە الپامىس پەن وديسسەي قاتتى ۇقسايدى.

ءتىپتى بار عوي، كينوداعى كەيبىر ەپيزودتاردا: «قازىر بىلاي بولادى»، – دەپ، ميىم الدىن الا بولجاپ وتىردى. بۇل گومەردى جاتقا بىلگەنىمنەن ەمەس. ەرتوستىكتى جاقسى بىلگەنىمنەن.

سول كەزدە ءبىر وي كەلدى. الپامىس پەن وديسسەي: بۇل ەكەۋى — ەكى بولەك الەم ەمەس، ءبىر تامىردان تاراعان، ءبىر ميفولوگيالىق ماتريتسادان شىققان حيكايا بولىپ شىقسا شە؟!

ءجا. بولجام-كۇمان كۇيدە قالدىرماي، دالەلدەپ كورەيىن:

"الپامىس پەن وديسسەيا". كىم-كىمنەن كوشىردى؟

«وديسسەيا» مەن «الپامىس باتىر» جىرلارىن قاعازعا شىعارىپ، قاتار قويىڭىز. ەكى ستسەناريدىڭ قاڭقاسى — ءجۇز پايىز بىردەي. بۇل — جاي عانا ۇقساستىق ەمەس، بۇل — دايىن ستسەناريلىك كانوندى قولدانۋ. كىم-كىمنەن كوشىردى؟ باتىل يدەيا ايتقىم كەپ تۇر. بۇكىل باتىس تسيۆيليزاتسياسىنىڭ التىن قازىعى سانالاتىن گومەردىڭ «وديسسەيا» حيكاياسى — نەگىزىنەن ۇلى دالانىڭ اۋىزشا ەپوستارىنىڭ گرەكشەلەنگەن كوشىرمەسى بولسا شە؟ ەۋروتسەنتريستىك تاريح باۋلىعان بىزدەرگە بۇل قىپ-قىزىل ابسۋرد ەستىلۋى مۇمكىن. تۇسىنەم. بۇكىل الەم، ادامزاتتىڭ بار جاقسىسىن كونە گرەكتەر ويلاپ تاپتى دەگەنگە سەندىرىپ تاستاعان عوي. بىراق، ءدال وسى تۇستا، ءبارى كەرىسىنشە بولسا شە؟!

سالىستىرىپ كورەيىك:

كەيىپكەردىڭ ۇزاق ۋاقىت جوق بولۋى، تۇتقىندا بولۋى: ماسەلەن: الپامىس 7 جىل قالماق ەلىندە، 7 قۇلاش تەرەڭ زىنداندا جاتادى. وديسسەي ترويا سوعىسىنان قايتىپ كەلە جاتىپ، تەڭىزدە قاڭعىپ، سۇلۋ-پەرى كاليپسونىڭ ارالىندا 7 جىل تۇتقىندا بولادى.

پاتشالىقتى وڭباعاننىڭ باسىپ الۋى:

«الپامىستا» قۇل بولعان ۇلتان تاققا وتىرىپ، حاندىقتى باسىپ الادى. «وديسسەيدە» سوعىستان جالتارعان، ارامتاماق جاس شونجار انتينوي ونىڭ سارايىن تالان-تاراجعا سالادى.

اكەلەردىڭ قورلانۋى جانە ايەلگە ءتيىسۋ:

ۇلتان الپامىستىڭ 90-داعى اكەسى ءبايبورىنى سارايدىڭ بوساعاسىنا تابالدىرىق ەتىپ ەتبەتىنەن جاتقىزىپ، ارقاسىنان تاپتاپ ءوتىپ جۇرەدى. الپامىستىڭ جارى گۇلبارشىندى زورلىقپەن العىسى كەلەدى. ال گرەك جىرىندا، انتينوي باستاعان توپ وديسسەيدىڭ اكەسى لاەرتتى ەگىستىكتە ديۋانا ەتىپ قاڭعىرتىپ، جارى پەنەلوپاعا كۇندە زومبىلىق جاسايدى.

ديۋانا/قايىرشى كەيىپتە ەلگە ورالۋ:

الپامىس تا، وديسسەي دە ەلگە كەلگەندە باتىر وبرازدا، سالتاناتتى كەيىپرە كىرمەيدى. ەكەۋى دە ۇستىنە جۇرىم-جۇلىم كيىم كيىپ، قايىرشى-ديۋانا كەيپىندە ەل ىشىنە بىلدىرتپەي كىرەدى. ەكەۋىن دە العاش بولىپ ادامدار ەمەس، جانۋارلار مەن ادال قىزمەتشىلەرى تانيدى (الپامىستى — بايشۇبار مەن ادال ادامدارى، وديسسەيدى — كارى ءيتى ارگوس پەن كۇڭى).

مەرگەندىك سىناعى جانە قاندى كەك:

ەكى ەپوستا دا ساتقىنداردىڭ كوزىن جويۋ ءۇشىن توي ۇيىمداستىرىلادى. الپامىستىڭ جارى گۇلبارشىن ۇلتانعا بىردەن كونبەي، ۋاقىت سوزۋ ءۇشىن مەرگەندىك سايىسى جانە بايگە وتكىزۋدى سۇرايدى. كىم التىن بايلانعان تەڭگەنى ءۇزىپ تۇسسە، سوعان شىعامىن،-دەپ تالابىن ايتادى.

«وديسسەي» جىرىندا پەنەلوپا - اۋىر ساداقتىڭ ادىرناسىن اڭىراتا كەرىپ، وقتى بالتالاردىڭ كوزىنەن وتكىزۋ شارتىن قويادى. ديۋانا كەيپىندەگى باتىرلار ساداقتى وڭاي ءيىپ، مەرگەندىگىن كورسەتەدى دە، ساتقىنداردىڭ ءبارىن (ۇلتاندى دا، انتينويدى دا) قىرىپ سالادى. بۇل ەكى جىردىڭ اۆتورى ءبىر ادام سياقتى.

سۇراق: جەردىڭ ەكى شەتىندە جاتقان ەكى حالىق ءبىر ۋاقىتتا، ءبىر-بىرىنە ەش اسەرسىز، وسىنداي ۇلى حيكايا ويلاپ تابۋى مۇمكىن بە؟ ارينە، جوق. وديسسەيدەگى سيۋجەتتىڭ دەنى - ۇلى دالانىڭ حيكاياتتارى...

تىلدىك جانە تانىمدىق ترانسفورماتسيا: ات قالاي كەمەگە اينالدى؟

ەندى ەڭ قىزىق جەرىنە كەلدىك. ەگەر گرەكتەر دالانىڭ اڭىزىن السا، ونى نەگە تۋرا سول وريگينال قالپىندا جىرلامادى؟ سەبەبى  قاراپايىم. كەز-كەلگەن اڭىز باسقا حالىققا وتكەندە، ونىڭ ءومىر ءسۇرۋ سالتىنا (لاندشافتىنا) ساي بەيىمدەلەدى. كوشپەندىلەر شەكسىز دالادا ءومىر ءسۇردى. گرەكتەر - شەتسىز تەڭىز جاعاسىندا تۇردى.

نوماد ءۇشىن ۇشى-قيىرى جوق كەڭىستىكتى يگەرۋدىڭ، اجالدان قاشۋدىڭ، الىستى جاقىنداتۋدىڭ جالعىز قۇرالى — جىلقى. اتسىز باتىر — كەڭىستىكتە دارمەنسىز.

ال اينالاسى كوك ايدىن تەڭىزبەن قورشالعان گرەكتەر ءۇشىن باتىردى اجالدان الىپ شىعاتىن، شەكسىز كەڭىستىكتى باعىندىراتىن جالعىز قۇرال نە ەدى؟ كەمە!

گرەكتەر كوشپەندىلەردىڭ اڭىزدارىن ءوز ميفىنە اينالدىرعاندا، دالانى - تەڭىزگە، ال اتتى - كەمەگە الماستىردى. ءبىر قىزىعى: قانداي دا ءبىر ۇلت بوتەننىڭ اڭىزدارىن كوشىرگەندە ونىڭ سىرتقى پوشىمىن ءوز تۇرمىسىنا وڭاي بەيىمدەي الادى، بىراق ءميفتىڭ تۇپكى كودىن (ارحەتيپىن) سانادان وشىرە المايدى. گرەكتەر ەپوستاعى باتىردىڭ اتىن وزدەرىنىڭ تۇرمىسىنا ىڭعايلاپ كەمە ەتكەنىمەن، سول كەمەدەگىلەردى قورعايتىن، سۋ ستيحياسىن بيلەيتىن پوسەيدون بەينەسىنەن جىلقىنى وشىرە الماي قالدى! ءيا، پوسەيدوننىڭ سيمۆولى - جىلقى! تەڭىزدىڭ اق كوبىكتى دولى تولقىندارىن «پوسەيدوننىڭ اقجال اساۋ اتتارى» دەپ سۋرەتتەيدى گرەكتەر. ياعني وديسسەي ەپوسى دالادان بارعانىنا وسى جىلقى سيمۆولى دالەل بولادى!

- باتىردىڭ سەرىكتەرى قالاي "قۇبىجىققا" اينالدى؟

«ەرتوستىك» ەرتەگىسىن ەسكە ءتۇسىرىڭىزشى. توستىكتىڭ جانىندا كىمدەر بار؟ تاۋسوعار، كولتاۋىسار، جەلاياق، ساققۇلاق. بۇلار — توستىككە قيىن-قىستاۋ ساتتە كومەكتەسەتىن، تابيعاتتىڭ جويقىن كۇشتەرىن مەڭگەرگەن جاعىمدى كەيىپكەرلەر، وداقتاستار.

ال «وديسسەيدە» مۇنىڭ ءبارى -قۇبىجىقتارعا اينالىپ كەتكەن!

تاۋسوعار: «ەرتوستىكتە» تاۋدى تاۋعا سوعىپ، باتىرعا جول اشسا، «وديسسەيدە» ول — الىپ تاستاردى وديسسەيدىڭ كەمەسىنە اتاتىن، ءبىر كوزدى قۇبىجىق تسيكلوپ پوليفەمگە اينالعان.

كولتاۋىسار: «ەرتوستىكتە» كولدىڭ سۋىن ءبىر جۇتىپ، توستىكتى شولدەن قۇتقارسا، «وديسسەيدە» ول — تەڭىز سۋىن ىشكە تارتىپ، كەمەلەردى جۇتىپ قوياتىن سۇمدىق ءيىرىم-قۇبىجىق حاريبداعا اينالعان.

ساققۇلاق پەن جەلاياق - گرەك اڭىزىندا تەڭىزشىنى ارباپ، جارتاسقا سوعىپ اربايتىن سيرەنالارعا جانە ەشكىمگە باعىنبايتىن ەول جەلدەرىنە اينالعان.

نەگە بۇلاي بولدى؟

كوشپەندىلەر تابيعاتپەن بىرگە ءومىر ءسۇردى. ول ءۇشىن تاۋ دا، وزەن دە، جەل دە — باۋىر، وداقتاس. ال گرەكتەر — قالالىق، وتارلاۋشى مادەنيەت. ولار تابيعاتتان اجىراپ كەتكەن. ولار ءۇشىن قالانىڭ سىرتىنداعى، باعىنبايتىن جابايى تابيعاتتىڭ ءبارى — قاۋىپتى، باعىندىرۋ كەرەك قۇبىجىق. سوندىقتان دالانىڭ جاعىمدى كەيىپكەرلەرى گرەكتىڭ ساناسىنا سىيماي، سۇمدىق كونتەنتكە ترانسفورماتسيالانىپ كەتتى.

تاريحي كوپىر: سكيف دانىشپانى انارحاسيس جانە گومەر.

«جاقسى، ۇقساستىق بار ەكەن. ال مۇنى دالالىقتاردان گرەكتەرگە كىم جەتكىزدى؟ دالەلىڭ كانا؟» دەرسىز. ايتايىق. بىزدەر گرەكتەردى ەگەي مەن جەرورتا تەڭىزدەرىندە عانا ءجۇزىپ جۇرگەن،-دەپ سانايمىز. جوعا. وسىدان 2500-2700 جىل بۇرىن، ەلليندەر قاراڭ تەڭىز، ازاۋلى تەڭىزدەرىنىڭ جاعاسىنا بوريسفەن، حەرسونەس، تانايس، نيمفەي سەكىلدى ساۋدا-قالالار سوققان. گرەكتىڭ بۇل فاكتوريالارىنا دالا جۇرتى سكيفتەر مىڭعىرتىپ مال ايداپ اكەپ، اربا تولى بيداي اكەپ ساتقان. مەتالل، تەرى ونىمدەرىن ساتقان. ال ادامدار ساۋدا جاساعاندا تەك زات الماسپايدى. اڭگىمە  الماسادى. ەرتەگى، اڭىزداردى دا الا بارعان.

انارحاسيس - دالانىڭ گرەكشە سويلەگەن داۋسى:

گرەك الەمىنە كوشپەندىلەر دۇنيەتانىمىن پاش ەتكەن، تانىستىرعان ۇلى تۇلعا بار. ول – ساق دالاسىنىڭ پەرزەنتى اناحارسيس. گرەكتەردىڭ ءوزى «الەمنىڭ ەڭ دانىشپان 7 ادامىنىڭ ءبىرى» دەپ مويىنداعان ساق فيلوسوف-دانىشپانى اناحارسيس، ءومىرىنىڭ كوپ بولىگىن افينىدا وتكىزدى. ول گرەك ەليتاسىنىڭ ورتاسىندا وتىرىپ، ساقتاردىڭ سالت-ءداستۇرىن، ماقال-ماتەلدەرىن، دالانىڭ داستان-اڭىزدارىن ايتىپ بەرىپ، گرەك ويشىلدارىن اۋزىنا قاراتتى. ەڭ قىزىعى: اناحارسيس سياقتى دالادان بارىپ، ەللادادا اڭىز ايتقان شەشەندەر مەن جىراۋلار جۇزدەپ سانالعان. جالدامالى ساق جاۋىنگەرلەرىن قايدا قويامىز؟ وتقا شىرپى تاستاپ قويىپ، ەلليندەردى تاڭداي قاقتىرىپ، جىر-ەپوستارىن ايتپادى دەيسىز بە؟ ايتتى البەتتە.

يلليادا ءھام وديسسەيا اۆتورى - گومەر تۋرالى...

ءبىر قىزىعى، گومەر گرەكتەردىڭ مەكەنىندە ەمەس، قازىرگى اناتوليا ايماعىندا عۇمىر سۇرگەن دانىشپان،-دەسەدى. ال انادولى ولكەسى - قادىم زاماننان انتيكالىق الەمگە قاراما-قارسى، كوشپەندىلەر وركەنيەتىنە تيەسەلى جەر ەدى. كيممەرلىكتەر، ساقتار وسى اناتوليادا عۇمىر ءسۇردى. بۇل جەرلەردى ەجەلگى دەرەكتەردە «ساكاسەنا» (ساقتار مەكەنى) دەپ اتاعان! ياعني گومەر - نومادتاردىڭ جەرلەسى بوپ شىعادى. سوسىن، گومەر دەگەن اتپەن تاريحتا ادام بولدى ما، بولمادى ما؟ بۇل 200 جىل بويى عالىمدار پىكىر تالاستىرىپ كەلە جاتقان داۋلى ماسەلە. ءبىر بىلەرىمىز، گومەر دەگەن ءسوزدىڭ ءوزى گرەكشە "تۇتقىننان كلەگەن ادام" دەگەن ماعىنا بەرەدى. ءجا. ەندى وسى قولداعى بار پازلداردىى بىرىكتىرىپ كورەيىك:

- كوشپەندى كيممەر جانە ساق حالقى ۇلى دالادان كاۆكاز ارقىلى اناتولياعا ەنىپ، تەڭىز جاعاسىنداعى گرەك قالالارىنا وزدەرىنىڭ ات مادەنيەتىن، اڭ ءستيلى ورنەكتەرىن، مەتالل وڭدەۋ مادەنيەتىن جانە ەڭ باستىسى — «ەرتوستىك» پەن «الپامىس» سياقتى ارحايكالىق اۋىزشا ەپوستارىن الا كەلدى.

- اناتوليانىڭ تەڭىز جاعاسىندا جۇرگەن گرەك جىرشىلارى، ىشكى ايماقتاعى كوشپەندى سكيفتەرمەن ارالاسىپ، ولاردىڭ «تۇتقىننان ورالعان باتىر»، «جەر استىنا تۇسكەن قاھارمان»، «تاۋدى قوپارعان الىپتار» تۋرالى جويقىن اڭىزدارىن ەستىدى.

- گرەك جىرشىلارى بۇل اڭىزداردى وزدەرىنىڭ ترويا سوعىسى تۋرالى وقيعالارىنا يكەمدەپ، تەڭىز گەوگرافياسىنا بەيىمدەپ، جىرلاي باستادى.

- وسى جىرشىلاردىڭ عاسىرلار بويى ايتقان ۇجىمدىق مۇراسىن كيەلى ساناپ، كەيىنگى ۇرپاق ونى «گومەر» دەگەن دانىشپان جيناقتاۋشىنىڭ اتىمەن بايلانىستىرىپ قويدى.

سونىمەن: گومەر — جەكە اۆتور ەمەس، ول — ۇلى دالادان اناتولياعا كەلگەن ساق-كيممەري اڭىزدارىن ەللادا تىلىندە سويلەتكەن گرەك جىرشىلارىنىڭ ۇجىمدىق بەينەسى بوپ شىعادى!

P/S: «اينالايىن گومەر، وديسسەيانى ادەمى بەيىمدەپسىڭ! بىراق، بۇل سيۋجەتتى ءبىزدىڭ انامىز بىزگە بالا كەزدە-اق ايتىپ بەرگەن...»

نۇربەك بەكباۋ

ەسكەرتۋ: جي گەنەراتسيالاعان.

Abai.kz