قازاقتىڭ كيەلى قىزىل تۇكتى جولبارىسى، شەكتى جانقوجا باتىردىڭ قوس جولبارىسى، تابىن بۇقارباي باتىردىڭ قوس جولبارىسى، كەتە جيەنباي جىراۋدىڭ جولبارىسى، ءسۇيىنباي اقىننىڭ قىزىل شۇبار جولبارىسى — قازاق تانىمىندا باتىرلار مەن اقىندارعا جاردەمدەسكەن كيەلى كۇشتىڭ بەينەسى رەتىندە ايتىلادى. جيەنبايدىڭ كيەلى جولبارىسى كەيىن نەمەرەسى كوشەنەيگە، ءسۇيىنبايدىڭ قىزىل شۇبار جولبارىسى كەيىن شاكىرتى جامبىلعا كوشكەن دەگەن دە اڭگىمە بار.

قازاق ۇعىمىندا كيەلى كۇشتەر ءبىز قادىر تۇتىپ، ءارى سەسكەنەتىن جىرتقىشتاردىڭ بەينەسىنە ەنىپ، ادام ومىرىنە ارالاسا الادى. سوندىقتان جولبارىستىڭ بەينەسى دە جاي عانا اڭ ەمەس، تىلسىم دۇنيەمەن بايلانىستى رۋحاني نىشان رەتىندە قابىلدانعان. ەگەر مۇنداي اڭ بەلگىلى ءبىر توپىراقتا بولماسا، كيەلى كۇش تە سول جەرگە ونىڭ بەينەسىمەن كەلە المايدى دەگەن تۇسىنىك بار.

بۇرىن مەنىڭ وقىرماندارىمنىڭ اراسىندا باتىر مىنەزدى ءبىر ايەل بولاتىن. ونىڭ تۇسىنە ۇنەمى جولبارىستار كىرىپ، جاقىنداي ءتۇسىپ، بىراق تيىسپەي، قايتا الىستاپ كەتىپ ءجۇرىپتى. مەنىڭشە، بۇل — قازاق جادىندا ساقتالعان باياعى كيەلى جولبارىس تۋرالى تۇسىنىكتىڭ بۇگىنگە جەتكەن ءالسىز ەلەستەرى.

ەندەشە، جولبارىس قازاق جەرىنە قايتا ورالىپ، وسى توپىراققا جەرسىنىپ، كوبەيە باستاسا، ونىڭ تابيعي عانا ەمەس، رۋحاني ءمانى دە قايتا جاندانۋى ۇمىتتەندىرەدى. جىرتقىشتىڭ ايباتى مەن كيەسى سول ءوڭىردىڭ رۋحاني كەڭىستىگىنە قايتا ەنىپ، ءبىر كۇنى سول جەردە دۇنيەگە كەلگەن ءبىر ءسابيدىڭ بويىنا باتىرلىقتىڭ رۋحىن قوندىرۋى مۇمكىن.

قازاق جەرىنىڭ جىرتقىشتارىنىڭ كەلىمسەكتەرگە توبىمەن شابۋىل جاساۋى — ايتا قالارلىق تاڭعالارلىق قۇبىلىس. قاسقىرلاردىڭ نەمەسە جولبارىستاردىڭ قازاق ەلدى مەكەندەرىنە توپتاسىپ شابۋىل جاساۋى تاريحتا بولماعان. ەندى قىزىعى، التايدىڭ كوكتوعاي اۋدانىنداعى قارابۇلعىن اۋىلىندا قاسقىرلاردىڭ قىتاي قورجاسىنا توبىمەن شابۋىل جاساپ، تۋ-تالاقايىن شىعارعانى تۋرالى وقيعا الەۋمەتتىك جەلىدە كەڭىنەن تاراعان.

وسىنداي ءبىر وقيعا ىلە بويىنىڭ قوپاسىندا بولعان دەسەدى. جولبارىستار توبى ورىس جاساعىنا تۇتقيىلدان شابۋىل جاساپ، اسكەردى ابىگەرگە تۇسىرگەن. 1892 جىلدان باستاپ ىلە، شۋ جانە سىر بويىنداعى قوپالاردا ورىس جاساقتارىنىڭ جولبارىستاردى جاپپاي قىرۋى كۇشەيگەن.

رەسەيدەن الماتىعا جەر اۋدارىلىپ كەلگەن تروتسكي 1928 جىلى ىلە وزەنىنىڭ قوپاسىنداعى جولبارىستاردى كورىپ، ولاردىڭ كوزىن جويماي، قورعاۋدىڭ ماڭىزدىلىعى تۋرالى جازعان.

2019 جىلى قاعازعا تۇسكەن «جولبارىستىڭ رۋحى» دەگەن اڭگىمەم بار. وندا الماتى وبلىسى بالقاش اۋدانىنىڭ ورتالىعى شوقپار ( قازىرگى باقاناس) جەرىندەگى اشارشىلىق جىلدارى بولعان كوتەرىلىس ايتىلادى. شىعارما 1930 جىلدارداعى قازاقستانداعى اشارشىلىق پەن كەڭەستىك قۋعىن-سۇرگىن تۇسىنداعى حالىق قارسىلىعىن سۋرەتتەيدى. ەلدىڭ مال-مۇلكىن تارتىپ الىپ، حالىقتى اشتىققا ۇشىراتقان بيلىككە قارسى تىلەۋقۇل ساۋرىقباي باستاعان بەس جۇزدەن استام ادام كوتەرىلىسكە شىعادى. كوتەرىلىسشىلەر جەرگىلىكتى كەڭەس وكىلدەرىن تۇتقىنداپ، ءوز باسقارۋ جۇيەسىن قۇرىپ، قارۋلانادى.

تىلەۋقۇل ەلدى جازالاۋشى اسكەردىڭ قىرعىنىنان قۇتقارۋ ءۇشىن ىلە بويىمەن قىتايعا قاراي الىپ كەتپەك بولادى. بىراق ەلدىڭ تاعدىرىنا الاڭداپ، قايتا ورالادى. وسى كەزدە ونىڭ تۇسىنە ەجەلگى الىپ جولبارىس كىرىپ، جول كورسەتىپ، قاۋىپتەن ساقتاپ جۇرەدى. تىلەۋقۇل مەن ونىڭ سەرىكتەرى جولبارىستى كيەلى رۋحتىڭ بەلگىسى دەپ قابىلدايدى.

كوتەرىلىسشىلەر ۇزاق ۋاقىت جاۋعا توتەپ بەرەدى. الايدا ولاردىڭ اراسىنان ءمورتىباي دەگەن ادام ساتقىندىق جاساپ، تىلەۋقۇلعا جولبارىستىڭ كومەكتەسىپ جۇرگەنىن جازالاۋشى اسكەرگە ايتىپ قويادى. كەڭەس اسكەرى ەندى تىلەۋقۇلدى ەمەس، الدىمەن ونىڭ كيەلى جولبارىسىن ءولتىرۋدى كوزدەيدى.

شەشۋشى شايقاستا جولبارىس تىلەۋقۇلدى جاۋ وعىنان قۇتقارىپ، ءوزى وققا ۇشادى. جولبارىسىنىڭ ءولىمىن كورگەن تىلەۋقۇل قاتتى كۇيزەلىپ، بۇرىنعىدان بەتەر قاھارلانىپ سوعىسادى. ول ءوزىنىڭ سوڭعى ءساتى جاقىنداعانىن سەزىپ، جاس سىبىزعىشى كەرمالايدى امان الىپ قالۋ ءۇشىن ونى قۇمعا جاسىرىپ، ءوزى جاۋعا قارسى كەتەدى. اقىرىندا تىلەۋقۇل دا قازا تابادى.

سوعىستان كەيىن تىلەۋقۇلدىڭ مولاسى جولبارىس تۇستەس سارى-شۇبار تاستارمەن قالانادى. مولانىڭ ءتورت بۇرىشىنا كەرمالاي ءتورت سىبىزعى شانشىپ كەتەدى. بۇل — تىلەۋقۇل مەن ونىڭ كيەلى جولبارىسىنا دەگەن سوڭعى قۇرمەتتىڭ بەلگىسى.

شىعارمانىڭ سوڭعى بولىگىندە مەن جولبارىس بەينەسىن قازاق دالاسىنىڭ ەجەلگى رۋحىمەن بايلانىستىرامىن. تۇران جولبارىسى — ەرلىك، كۇش، ەركىندىك پەن باتىرلىقتىڭ سيمۆولىنا اينالادى. بىراق جولبارىس تا، سول ءداۋىردىڭ باتىرلارى دا بىرتىندەپ جوعالادى. سوڭىندا قىران بۇلاققا قاراپ، سۋ بەتىنەن جولبارىستىڭ بەينەسىن كورەدى. قىران سۋدى شوقىپ قالعاندا، جولبارىستىڭ سوڭعى سۇلباسى دا وشەدى. ال تۇندە قىراننىڭ تۇسىنە كىرگەن قىزىل-قوڭىر جولبارىس ۇزاق ىرىلداپ، قوشتاسادى.

كوكبورى مۇباراك

Abai.kz