قۇرمەتتى تورك/تورۇك اعايىندار! كەشە قىرعىزستاندا بۇكىلالەمدىك كوشپەندەردىڭ 6-ويىنى باستالدى! قۇتتى بولسىن!

بۇل ءبىزدى ادامزاتقا اكەلگەن ءومىر سالتىمىزدىڭ ءبىر كورىنىسى. لايىم دا سوعىستىڭ ورنىنا ارەنادا، ويىنجايلاردا سايىس وتە بەرگەي!

تۇركى مە، تورك پە؟

تۇركى دەگەن ءتىلىمىزدىڭ شاراسىز قالپىن تانىتاتىن جاساندى "نەولوگتى" ادەيى تورك دەپ ءجۇرمىز. بۇل ءاۋ باستا دا، قازاق ءتىلىنىڭ ىڭعايى مەن زاڭدىلىعىنا دا، تاريحىنا دا قاتىستى ءسوز. تورك كەيبىر جازىندىلارداعىداي "مىقتى" دەگەن ەمەس، بۇل اينالاسىن اۋىزىنا قاراتقان، كاسىبى مەن ساناسى بىرەگەي جۇرتشىلىق دەگەندى مەڭزەيتىن ءسوز. ونىڭ ءتۇبىرى - ءتور. ءتور ءسوزى قاسيەتتى ءارى ءادىل بيلەۋشىلەردىڭ وردا ۇيدەگى ورنى عانا ەمەس، ەجەلگى زاڭ دەگەندى بىلدىرگەن ۇلاعاتتىڭ جۇرناعى. ودان بەرىرەكتە بيلەۋشىنى تورە دەدىك. ءۇش ءتۇردى سالعان تەكەمەتتى تورگە جايىپ، قاسيەتتى ورىنعا بالادى. ءتور - حرامداعى التار ءرولىن اتقاردى. مىنە وسى تانىمنىڭ سىعىندىسى تورك (ايتىمى - تورۇك) بولاتىن!

كوشپەن بە، كوشپەندى مە؟

كوشپەندى. بۇل - حح عاسىرداعى ءتىلىمىزدى كەزەكتى رەت تومەنسىتكەن جابايى نەولوگ! بۇل - ءسوز ەمەس. تاريحي قالىپتاسقان لەكسيكا ەمەس. كوشپەندى ءسوزى القىندى، قوسىندى، شايىندى، كوبەيتىندى سەكىلدى ءسوزجاسامى نىق سوزدەرگە جاتپايدى، كەرىسىنشە سول ءسوزجاسامدى تىارك ەتىپ تۇر: كوش+ىندى ەمەس، كوشپە-ءىندى بولىپ تۇر. بۇنىڭ ماعىناسىن تەكسەرۋ ءۇشىن باسقا تىلگە سوزبە-ءسوز اۋدارساق: كوشپەن+دى - چەلوۆەك سو كوشپەنوم بولىپ شىعادى. ەشبىر ماعىنا مەن ءمان جوق.

نوماد ءسوزىنىڭ بالاماسىن قىرعىز اعايىن ءدال ءارى وتە ساۋاتتى جاساپ الدى: كوشمان - كوچمون. قازاقشا كوشپەن! كوش ادامى نەمەسە كوش-ادام. "كوشپەنگە" -ءدى جالعاۋىن قوسۋدىڭ كەرەگى جوق بولاتىن. بالكىم كەيىنىرەك ۇندەسىمدى بۇزىپ، «تۇرىكپەن» ءسوزىن «تۇركمەن» دەپ جۇرگەنىمىزدەي «كوشمەن» دەپ كەتەرمىز – ەلىكتەگىش،ەرگىشپىز عوي.

ۆارۆار ءھام كوشپەلى

شىندىعىندا نوماد ءسوزى باتىستىڭ ءبىزدى كوشپەلى حالىق دەپ وريەنتاليستىك كوزقاراسپەن، كىسىمسي تۇرعىمەن اتا، قالىپتاستىرعان ۇعىمى بولاتىن. ەرتەرەكتە بۇل ءسوزدىڭ ۆارۆار دەگەن دە نۇسقاسى بولدى. ءبىز سونى بار بولعانى كالكىلەپ الدىق. شىندىعىندا ءبىز كوشپەلى حالىق ەمەسپىز!

ءبىزدىڭ اتا-بابانىڭ 4 كەڭىستى مەڭگەرىپ، سوعان ساي 4 كاسىپتى: باقتاشىلىق/تورت تۇلىك، ديقاندىق/تارىشىلىق، تەمىرشىلىك/مەتاللۋرگيا، اڭشىلىق/بالىقشىلىق. بۇل كاسىپتەر تاۋدى، جازىقتى، سۋ مەن ورماندى مەڭگەرۋدەن تۋىنداعان ءومىر ءسۇرۋ كەڭىستىگى سانالادى. بىراق بۇنىڭ ءبارىنىڭ باسىندا اتتى وركەنيەت تۇر. اتا-بابانىڭ بىرەگەي ءارى ەرەكشە سانالى بولۋى دا جىلقىمەن تىكەلەي بايلانىستى. ادامزاتتى ادامزات ەتكەن - جىلقى! جىلقى - توركتىڭ جانى، قاناتى. سوندىقتان ول اسپان مەن جەردىڭ ەركەسى سەزىندە، سونىڭ ورتاسىنداعى ادام بالاسى رولىندە بولدى. وسىدجان بارىپ اسپاناستى جەرۇستى ۇعىمى پايدا بولدى. سوندىقتان دا بۇل حالىققا ءدىن كەرەك بولمادى، استرالدىق الەممەن تىكەلەي بايلانىستاعى قابىلەتى وعان جىبەرمەدى. عارىشپەن/تابيعاتپەن تىعىز قاتىناستا بولاتىن حالىققا ارتىق تانىم مەن ءدىن كەرەك بولمادى، ول بۇگىنگى ادامزاتتى قايىرا قايتاراتىن دوكترينا!

كوشپەندەر ويىنى قۇت بولسىن!

سەرىك ەرعالي

Abai.kz