قازاقستان حالقىنىڭ سانىنا قاتىستى رەسمي اقپاراتتاردى مەزگىل سايىن قر ۇلتتىق ستاتيستيكا بيۋروسى جاريالاپ تۇراتىنى بەلگىلى. 2026 جىلعى 1 تامىزداعى رەسمي ەسەپ بويىنشا، قازىر ەلىمىزدە 20 604 819 ادام ەسەپتە بار. ونىڭ ىشىندە 10 531 747-ءسى - ايەل، 10 073 072-ءسى - ەر ادام دەپ تىزىمدەلگەن. ال 2025 جىلعى 1 قازانداعى كورسەتكىش بويىنشا 20 445 231 ادام بولعان. ياعني، ءبىر جىلعا جۋىق ۋاقىت ىشىندە حالىق سانى 159 588 ادامعا ارتقان.

الايدا بۇل كورسەتكىشكە كۇمان كەلتىرەتىندەر دە بار. بەلگىلى قوعام قايراتكەرى جانىبەك قوجىق الەۋمەتتىك جەلىدەگى پاراقشاسىندا قازاقستان حالقىنىڭ ناقتى سانى رەسمي دەرەكتەگىدەن الدەقايدا كوپ بولۋى مۇمكىن ەكەنىن ايتىپ, حالىق ساناعىن قايتا وتكىزۋدى ۇسىندى.

ونىڭ پىكىرىنشە، 1989 جىلدان بەرى، 37 جىل ىشىندە تابيعي ءوسىم، قانداستاردىڭ ەلگە ورالۋى جانە باسقا دا دەموگرافيالىق فاكتورلاردى ەسكەرسەك، حالىق سانى كەمىندە 25-30 ميلليونعا جەتۋى كەرەك. وسى پىكىرگە قاتىستى جانىبەك قوجىق مىرزانىڭ وزىنە تىكەلەي حابارلاسىپ، ەلدەگى قازىرگى دەموگرافيالىق جاعدايدى قالاي باعالايتىنىن سۇراپ كوردىك.

– ءسىز جۋىردا ءوزىڭىزدىڭ الەۋمەتتىك جەلىدەگى جازباڭىزدا 1989 جىلى قازاقستان حالقىنىڭ سانى 16,5 ملن بولسا، 2026 جىلى 20,5 ملن-عا جەتكەنىن ايتىپ، وسى كورسەتكىشكە كۇمان كەلتىردىڭىز. سىزدىڭشە، حالىق ءوسىمى قانداي بولۋى كەرەك؟ قازىرگى ساناقتىڭ قاتە ەكەنىنە قانداي ارگۋمەنتتەرىڭىز بار؟

– بىلاي ايتقاندا، 37 جىل - جارتى عاسىرعا جۋىق ۋاقىت. وسى كەزەڭدە قازاق حالقىنىڭ دا، جالپى حالىقتىڭ دا تولىق كورسەتكىشى مۇنداي دەڭگەيگە دەيىن عانا كەلۋى كۇماندى دەپ ويلايمىن. بۇعان دەيىن الەۋمەتتىك جەلىدە ساۋالناما جۇرگىزگەنمىن. «1989 جىلى ءسىزدىڭ شاڭىراعىڭىزدا قانشا ادام بولدى، قازىر قانشا ادام بار؟» دەپ سۇرادىم. سوندا كوپشىلىگى وتباسىنداعى ادام سانىنىڭ 3-4 ەسە وسكەنىن ايتتى. بۇرىن ءبىر وتباسىندا 5-6 بالا بولسا، قازىر سول بالالاردىڭ ارقايسىسىندا 4-5 بالادان بار. ياعني ولاردىڭ نەمەرە-شوبەرەلەرى بار. كەيبىر وتباسىلاردىڭ وزىندە ادام سانى 20-30-عا دەيىن جەتكەنىن ايتىپ وتىر. بۇل - ءبىر مىسال.

ەكىنشىدەن، ارينە، ورىستاردىڭ، نەمىستەردىڭ كوشىپ كەتكەنى راس. بىراق سول كوشىپ كەتكەندەردىڭ ورنىن بەلگىلى ءبىر دەڭگەيدە سىرتتان كەلگەندەر تولتىردى. قانداستار كوشىپ كەلدى. ولاردىڭ تۋ كورسەتكىشى دە بىزبەن سالىستىرعاندا وتە جوعارى. موڭعوليادان، وزبەكستاننان، يراننان قانداستار كەلدى. ولاردىڭ بارلىعىندا تۋ كورسەتكىشى جوعارى، قازاقتاردىڭ وزىندە دە تابيعي ءوسىم جوعارى بولدى.

سول كەزەڭمەن سالىستىراتىن بولساق، وزبەكستاندا بىزبەن شامالاس، 16 ميلليونداي حالىق بولدى. قازىر وزبەكستاننىڭ حالقى 35-40 ميلليونعا دەيىن جەتتى. ياعني، ەكى ەسەگە جۋىق ءوستى. ول ەلدەن دە ورىستار، قازاقتار كوشىپ كەتتى. قازاقستانعا وزبەكستانداعى قازاقتار، قاراقالپاقستانداعى قازاقتار كوپتەپ كەلدى. سوعان قاراماستان ولاردىڭ كورسەتكىشى وسىنداي.

ۋكراينا سەكىلدى، باسقا ەلدەردەگىدەي سوعىس بىزدە بولعان جوق!

مىسالى، ماڭعىستاۋ وبلىسىن الايىق. 2005 جىلى پرەزيدەنت سايلاۋى كەزىندە  ماڭعىستاۋ وبلىسىندا شامامەن 350 مىڭ حالىق بار ەدى. قازىر رەسمي تۇردە 826 مىڭعا جۋىق ادام دەپ ەسەپتەلەدى. بىلاي ايتقاندا، ەكى ەسەدەن استام ءوسىپ وتىر. كوپ جەردە سونداي جاعداي بار.

الماتى بولسىن، استانا بولسىن، باسقا قالالار بولسىن - حالىق ازايىپ جاتقان جوق، كەرىسىنشە كوبەيىپ جاتىر. اۆتوبۋسقا مىنسەڭىز دە، كوشەدە جۇرسەڭىز دە ادام كوپ، قالاعا حالىق سىيماي جاتىر. سوندىقتان مەنىڭ ويىمشا، قازاقستان حالقىنىڭ سانى 25-30 ميلليونداي بولۋى مۇمكىن. ياعني، قازىرگى كورسەتكىشتەن شامامەن 10 ميلليونداي ادام ارتىق دەپ ەسەپتەيمىن.

ال بۇل كىمگە زيان؟ تومەنگى كورسەتكىشتىڭ قانداي پايداسى بار دەگەن سۇراق تۋىندايدى. نازارباەۆتىڭ كەزىندە قازاقستاندى «كوپۇلتتى حالىقپىز» دەپ ناسيحاتتاۋمەن كەلدىك. ال حالىقتىڭ ناقتى سانى مەن ەتنيكالىق قۇرامىن ەسەپتەگەندە، بۇل ۇستانىمنىڭ ناتيجەلەرىمەن سايكەس كەلمەيتىن تۇستار بار دەپ ويلايمىن.

كۇمان كەلتىرەتىن تاعى ءبىر ماسەلە - 1999 جانە 2009 جىلدارداعى ساناقتارعا قاتىستى جاعدايلار. سول كەزدەگى سايلاۋ كوميسسيالارىنىڭ توراعالارى سوتتالدى. سول سوتتالعان كوميسسيا توراعالارىننىڭ  ايتۋىنشا، سايلاۋ كەزىندە قازاقتاردىڭ سانى 75 پايىزدان اسىپ كەتكەنىن كورگەندە، جوعارى جاقتاعىلار  بۇعان الاڭداعان. «بۇلاي بولمايدى، تۇزەتۋ كەرەك» دەگەن سوزدەر بولعانىن ايتادى. وعان سەبەپ رەتىندە رەسەيدىڭ ىقپالى، «كوپۇلتتى مەملەكەتپىز»، «ورىس ءتىلى بار» دەگەن ماسەلەلەردى العا تارتقان.

قازىر دە قازاقتاردىڭ ۇلەسى 71 پايىز دەگەن كورسەتكىشتىڭ اينالاسىندا ايتىلىپ كەلەدى. سودان بەرى 71 پايىز دەگەن كورسەتكىش وزگەرمەي كەلە جاتىر. ۇكىمەت حالىقتىڭ ناقتى سانىن بىلەدى. ويتكەنى، قازىر ءار ادامنىڭ جەكە سايكەستەندىرۋ ءنومىرى، قۇجاتى بار. ءتىپتى، مالدىڭ وزىندە قۇجات بار. وسى مالىمەتتەردىڭ نەگىزىندە حالىقتىڭ ناقتى سانىن بىلۋگە بولادى. سول مالىمەتتەر بويىنشا جوسپار جاسالادى. بىراق، حالىققا جاريالاناتىن كورسەتكىش باسقا، ءىس جۇزىندەگى كورسەتكىش باسقا. ونىڭ سەبەبى - «ءبىز تەك قانا قازاقتار تۇرمايمىز، قازاقشا سويلە دەپ تالاپ ەتپەڭدەر، بىزبەن قاتار باسقا ۇلتتار دا تۇرادى، ولاردىڭ كوبىنىڭ ءتىلى ورىس ءتىلى» - دەپ ايتۋ ءۇشىن كەرەك!

قازىرگى تاڭدا سولتۇستىك وڭىرلەردىڭ ءوزى قازاقتانىپ بارادى. بىيىلدىققا 360-400 مىڭداي بالا ءبىرىنشى سىنىپقا بارىپ جاتىر. بۇل - ۇلكەن كورسەتكىش. وسىنداي جاعدايلاردىڭ ءبارىن سارالاي كەلە، مەنىڭ بولجامىم بويىنشا، قازاقستان حالقىنىڭ جالپى سانى 25-30 ميلليون، ال قازاقتاردىڭ سانى شامامەن 20 ميلليون بولۋى مۇمكىن دەپ ويلايمىن.

– حالىق سانىنىڭ وسۋىنە تابيعي ءوسىم، شەتەلدەن كەلگەن قانداستار جانە ەلدەن كەتكەن وزگە ەتنوس وكىلدەرىنىڭ كوشى-قونى اسەر ەتكەنىن ايتتىڭىز. وسى فاكتورلاردىڭ ارقايسىسى قازىرگى دەموگرافيالىق كورسەتكىشكە قانشالىقتى ىقپال ەتتى دەپ ويلايسىز؟

– قازىر ەشقانداي  ۇلەسىن قوسقان جوق دەپ ويلايمىن. بىلاي ايتقاندا، ءبىز ءالى تولىق ەركىندىك، تاۋەلسىزدىكتى الىپ كورگەن جوقپىز. قالاي بولعاندا دا، رەسەيگە تاۋەلدىلىگىمىز بار. ءبىزدىڭ باسشىلارىمىزدىڭ جالتاقتاپ وتىرۋى، سويلەگەن ءسوزى، ورىس ءتىلى تۋرالى جاريالاۋى، ورىس مەكتەپتەرىن اشۋ ماسەلەسىن ايتۋى - سونىڭ ءبارى وسىعان كەلەدى.

قازاقستان مەن رەسەي اراسىندا سوعىس بولعان جوق. بىزدە «ەشقانداي سوعىس بولمادى» دەپ ايتۋدىڭ ءوزى بەلگىلى ءبىر دەڭگەيدە تۇسىنىستىكپەن قاراۋعا اكەلەدى. سەبەبى سىرتتاعى الاۋىزدىقتى ەسكەرەمىز. قازىرگى ۋكرايناداعى جاعدايدى دا كورىپ وتىرمىز. كەيبىر ادامدار قازاقستاننىڭ جەرىن، اسىرەسە، سولتۇستىك وڭىرلەردەگى جەرلەردى «ءبىزدىڭ جەرىمىز» دەپ ايتىپ ءجۇر. سوندىقتان، وسىنداي كەزدە حالىقتى تىنىشتاندىرىپ، تاتۋلىقپەن جۇرگەن پايدالى دەپ ويلايمىن. قازىر ءبىزدىڭ پرەزيدەنتىمىز قىتايعا بارسا دا جاقسى سويلەسەدى، رەسەيگە، اقش، يرانعا بارسا دا جاقسى قارىم-قاتىناس ورناتۋعا تىرىسادى. مەنىڭشە، بۇل تاتۋلىقتى ساقتاۋ ءۇشىن ۋاقىتشا جاساپ وتىرعان ساياسي ارەكەت بولۋى مۇمكىن.

– قازاقستانعا كەلىپ جاتقان ەتنيكالىق توپتارعا قاتىستى پىكىرىڭىز قانداي؟

– سوڭعى جىلدارى رەسەيدەن كوشىپ كەلۋشىلەر سانى كوبەيدى. ولاردىڭ كوپشىلىگى قازىر ۋاقىتشا تۇرعانىمەن، كەيبىرى كەيىن قازاقستان ازاماتتىعىن الىپ، ءارتۇرلى جولدارمەن وسىندا تۇراقتاپ قالىپ جاتىر. بۇل قاۋىپتى تەندەنتسيا دەپ ويلايمىن...

– ۋاقىت ءبولىپ، سۇحبات بەرگەنىڭىزگە راحمەت!

توميريس ماراتقىزى

Abai.kz