عىلىمي ورتانىڭ قولىنا ەندى تيگەن جاڭا كىتاپ – قازاق ادەبيەتتانۋى مەن تەكستولوگياسىنىڭ نەگىزىن سالۋشىلاردىڭ ءبىرى، الاشتانۋشى عالىم قايىم مۇحامەدحانۇلىنىڭ (1916–2004) مۇراسى – وتاندىق گۋمانيتارلىق عىلىمنىڭ ماڭىزدى بەلەسى.

«قايىمتانۋ» وقۋ قۇرالى (اۆتورلارى: ق. مادىباەۆا، گ. ءپىرالى، ا. ماۋلەنوۆ، ق. مۇحامادي) عالىمنىڭ عىلىمي-اكادەميالىق جۇيەسىن، اباي مەن الاش اينالاسىن زەرتتەۋدەگى مەتودولوگيالىق ۇستانىمدارىن كەشەندى تۇردە ساراپتايدى.

بۇل ەڭبەك XX عاسىرداعى يدەولوگيالىق شەتىن كەزەڭدەرگە قاراماستان ساقتالعان عىلىمي-فيلولوگيالىق ءداستۇر مەن زاماناۋي ابايتانۋدىڭ ساباقتاستىعىن كورسەتەتىن ىرگەلى رەسۋرستاردىڭ ءبىرى رەتىندە باعالانادى.

كىتاپتىڭ پاراق اشار العى سوزىندە «كورنەكتى ابايتانۋشى، ادەبيەت تاريحىن زەرتتەۋدىڭ الاش، اۋەزوۆ مەكتەبى ءداستۇرىن ساقتاپ، دامىتۋدا جولدان تايماعان قايتپاس تۇلعا قايىم مۇحامەدحانۇلى  تۋرالى كەيىنگى كەزەڭدە كوپ ايتىپ تا، جازىپ تا ءجۇرمىز.

وسى ءبىر حالقىنىڭ بار بولمىسى بويىنا تۇنعان قاراپايىم ادامنىڭ ۇلان-اسىر،  ۇشان-تەڭىز  ءبىلىم قازىناسى جەكە باسىنان نەندەي كۇيلەر وتكەندە دە ۇلتىنا توقتاۋسىز ەڭبەك جاسادى.

قايىم مۇحامەدحانۇلىنىڭ تۇلعالىق بولمىسىنداعى ەكىنىڭ بىرىنە بۇيىرمايتىن كىسىلىك مازمۇن ۇدايى تولعانتادى، تولقىتادى.

ول جالعان سويلەمەگەن ەكەن. جاساندى قالىپقا ەنبەگەن ەكەن. ءبىردى بىرگە سوعىپ عايبات ايتپاعان ەكەن. بىرەۋدىڭ الا ءجىبىن اتتاماپتى. بارىن جۇرتىنان جاسىرماعان، اياماعان جان جومارتى بولىپتى. توقتاۋسىز، ۇزدىكسىز تەر توگىپ، تەرەڭنەن قازىپ ەڭبەك جاساپتى.

اتاق قۋماعان ادام. ايتقىش. الىمدى. بيازى. قاجەت جەرىندە قايتپايتىن قاتتى. قايمىقپايتىن باتىر جۇرەك. باتىل، شەشىمدى.

ول تۋرالى ايتسا تاۋسىلمايتىن اڭىزعا بەرگىسىز اڭگىمەلەر بار. ونىڭ وقىعان سايىن قۇنىقتىراتىن توم- توم ەڭبەكتەرى بار. ءسوز ساپىرىپ جازۋعا جولاماعان. دەرەك پەن دايەك قانا سويلەيدى»، - دەپ تاماشا وي ايتادى.

زەرتتەۋدىڭ نەگىزگى عىلىمي-مەتودولوگيالىق باعىتتارى

ا – اكادەميالىق تەكستولوگيا جانە ارحەوگرافيالىق ىزدەنىستەر...

قايىم مۇحامەدحانۇلىنىڭ عىلىمي مەكتەبىنىڭ وزەگى – دەرەكتانۋلىق بازا مەن تەكستولوگيالىق تالداۋدىڭ دالدىگىندە. وقۋ قۇرالىندا عالىمنىڭ مىناداي ىرگەلى ناتيجەلەرى عىلىمي اينالىمعا ينتەگراتسيالانادى:

تۇپنۇسقانى قالپىنا كەلتىرۋ: ارحيۆتىك قولجازبالارمەن، سيرەك كەزدەسەتىن باسىلىمدارمەن سالعاستىرمالى تالداۋ جاساۋ ارقىلى اباي شىعارمالارىنداعى بۇرمالاۋلار مەن سوۆەتتىك تسەنزۋرادان وتكەن كانوندىق ەمەس وزگەرىستەردى انىقتاۋ.

دەفينيتسيالىق جانە لەكسيكالىق تالداۋ: قازاق جازبا پوەزياسىنىڭ ماتىندىك بىرىزدىلىگىن (گەرمەنەۆتيكاسىن) عىلىمي تۇرعىدان كانونداۋ.

ءا – «ابايدىڭ اقىندىق مەكتەبى» كونتسەپتسياسى...

عالىمنىڭ 1951 جىلى رەپرەسسياعا ۇشىراۋىنا سەبەپ بولعان، بىراق كەيىن تولىق مويىندالعان «ابايدىڭ اقىندىق مەكتەبى» اتتى دوكترينالىق كونتسەپتسياسى ەڭبەكتىڭ باستى ارگۋمەنتى رەتىندە قاراستىرىلادى:

تۇلعالار فەنومەنى: ءارىپ تاڭىربەرگەنوۆ، اسەت نايمانبايۇلى، كوكباي جاناتايۇلى، ءۋايىس شوندىبايۇلى، اۋباكىر اقىلبايۇلى، مۇقا ءادىلحانۇلى ت.ب. شىعارماشىلىعىنىڭ دەربەستىگىن، جانرلىق-ستيلدىك ىزدەنىستەرىن (داستان، ءنازيرا، ايتىس) جان-جاقتى تالداۋ.

باتىس پەن شىعىس كونتەكسى: اباي شاكىرتتەرىنىڭ الەمدىك ادەبيەت ۇلگىلەرىن (پۋشكين، لەرمونتوۆ، ورىس جانە شىعىس كلاسسيكتەرى) قازاق پوەزياسىنىڭ پوەتيكالىق كونتەكستىنە بەيىمدەۋ ەرەكشەلىكتەرىن ساراپتاۋ.

ب – تاريحتانۋ جانە الاشتانۋ...

وقۋ قۇرالىندا مۇحتار اۋەزوۆ پەن قايىم مۇحامەدحانۇلى اراسىنداعى عىلىمي-ديداكتيكالىق بايلانىس، سەمەيدەگى اباي مۋزەيىنىڭ نەگىزىن قالاۋ، الاش ارىستارىنىڭ ادەبي-تەوريالىق مۇراسىن ساقتاۋ مەن قورعاۋداعى عالىمنىڭ رەپرەسسياعا قاراماستان ساقتاعان قايسار عىلىمي پوزيتسياسى عىلىمي-ەلتپنۋلىق تۇرعىدان باعالانادى.

ەڭبەكتىڭ سترۋكتۋرالىق جانە ديداكتيكالىق قۇرىلىمىنا توقتالار بولساق نىسانالى اۋديتورياسى فيلولوگيا، ادەبيەتتانۋ، تاريح فاكۋلتەتتەرىنىڭ PhD دوكتورانتتارى، ماگيسترانتتارى، باكالاۆرلارى، زەرتتەۋشى-عىلىمي قىزمەتكەرلەر بولسا، دەرەككوزدىك بازاسىنا قاتىستى ايتارىمىز ق. مۇحامەدحانۇلىنىڭ مونوگرافيالارى، ديسسەرتاتسيالىق اۆتورەفەراتتارى، ورتالىق جانە ايماقتىق ارحيۆ قورلارىنىڭ قۇجاتتارى، سيرەك قولجازبالار، ال، ەڭبەكتىڭ قۇندىلىعى مەن اكادەميالىق ماڭىزىنا كەلەتىن بولساق، قازاق ادەبيەتىنىڭ تاريحناماسىنداعى تەكستولوگيالىق، كونتسەپتۋالدىق جانە پەرسونولوگيالىق ماسەلەلەردى كەشەندى جۇيەلەۋدى ماقسات ەتۋىمەن بپعالى.

«قايىمتانۋ» وقۋ قۇرالى – جالاڭ وقۋ-ادىستەمەلىك جيناق ەمەس، قازاق فيلولوگياسىنداعى ارنايى كۋرستار مەن عىلىمي-زەرتتەۋ باعدارلامالارىنا ارنالعان ىرگەلى تەوريالىق-مەتودولوگيالىق ەڭبەك. كىتاپ ۇلتتىق فيلولوگيا عىلىمىنىڭ تەكستولوگيالىق نەگىزدەرىن تەرەڭدەتۋگە، ابايتانۋ سالاسىنىڭ ادىسنامالىق اياسىن كەڭەيتۋگە جانە بولاشاق گۋمانيتار-عالىمداردىڭ زەرتتەۋ مادەنيەتىن قالىپتاستىرۋعا ەلەۋلى ۇلەس قوسادى.

ەڭبەكتىڭ وزەكتىلىگى مەن عىلىمي قۇندىلىعىنا قاراتا قورىتا تىلگە تيەك ەتە ايتارىمىز:

دەرەكتانۋ جانە تەكستولوگيا مەكتەبى: عالىمنىڭ عىلىمي ۇستانىمىنداعى باستى ەرەكشەلىك – بوس ءسوز بەن جالاڭ باعاعا بوي الدىرماي، تەك ناقتى ارحيۆتىك دەرەكتەرگە، تەكستولوگيالىق سالعاستىرۋلارعا سۇيەنۋىندە. وقۋ قۇرالىندا قايىم مۇحامەدحانۇلىنىڭ سانكت-پەتەربۋرگ، ماسكەۋ، لەنينگراد كىتاپحانالارىنا حات جازىپ، سيرەك كەزدەسەتىن باسىلىمداردى، قولجازبالاردى تىرنەكتەپ جيناعان جانكەشتى ەڭبەگى ناقتى مىسالدارمەن بەرىلگەن.

ابايدىڭ اقىندىق مەكتەبىن ورنىقتىرۋ: عالىم اباي اينالاسىنداعى اقىن شاكىرتتەردىڭ ء(ارىپ تاڭىربەرگەنوۆ، اسەت نايمانبايۇلى، كوكباي جاناتايۇلى، ءۋايىس شوندىبايۇلى، اۋباكىر اقىلبايۇلى، مۇقا ءادىلحانۇلى ت.ب.) مۇراسىن عىلىمي اينالىمعا قوستى. رەتسەنزيالانىپ وتىرعان ەڭبەكتە بۇل اقىنداردىڭ تەكستولوگيالىق بۇرمالاۋلارعا تۇسكەن شىعارمالارىن تۇپنۇسقامەن سالىستىرىپ، اۆتورلىق ءسوزدى قالپىنا كەلتىرۋدەگى قايىم ەڭبەگى جان-جاقتى تالدانادى.

ءابىل-سەرىك الىاكبار

Abai.kz