جەر بەتىن مەكەندەگەن 8,3 ميلليارد ادامنىڭ ساۋساعىنىڭ ءىزى ءبىر-بىرىنە ەش ۇقسامايتىنى جازۋ قۇپياسىن دا اشا تۇسسە كەرەك. دۇنيە جۇزىندە قانشا جازۋشى بار، سولاردىڭ دا جازعان تۋىندىلارى ءبىر-بىرىنە ەش ۇقساعان ەمەس. سيۋجەت ۇرلاناتىن شىعار، وي بارىمتالاناتىن بولار، يدەياعا دا قاراقشىلىق جاسالۋى مۇمكىن، بىراق قولتاڭبا ءبارىبىر بولەك. مىسالى، سايىن مۇراتبەكوۆتى جازۋى جاعىنان ەشكىممەن شاتاستىرمايسىز. جاراتقان يەمىز ونىڭ قالامىنا ەڭ كوركەم، ەڭ تارتىمدى، ەڭ سىرشىل سيپات دارىتقان.

وسى ارادا سايىن مۇراتبەكوۆتىڭ جازۋى قاي ستيلگە جاتاتىنىن انىقتاپ العاننىڭ ارتىعى جوق. ونىڭ جازۋ ءستيلى  اسكەتتى ليريزمگە جاتادى. بۇل اسىپ-تاسپايتىن، كەيىپكەردىڭ ىشكى سەزىمىن توگىپ-شاشپايتىن بارىنشا ۇنەمشىل كوركەمدىك ءتاسىل. باسىنا قيىن ءىس تۇسكەن كەيىپكەرلەرى قارعانۋى، جىندانۋى مۇمكىن. بىراق ەزىلىپ-ەگىلگەن ەمەس. ونداي دەكوراتيۆتىلىكتەن ادا. مۇنداي ەرەكشەلىك “جابايى الما” رومانىنداعى ءبۇبىتايدىڭ دا، “جۋسان ءيىسى” پوۆەسىندەگى ايانننىڭ دا ءىس-ارەكەتىنەن انىق بايقالادى. سايىن مۇراتبەكوۆتىڭ “كۇسەن-كۇسەكە”، “كۇزگى بۇرالاڭ جول”، “كامەن توعاي”، “مەنىڭ قارىنداسىم”، “رايگۇل”، "ۇلتۋعان", "ۇسكىرىك", "تەلى وسكەن ۇل", "تاتەي", "تابىلماعان مەكەن", "قىزعانىش", "قىلاۋ", "وتاۋ ءۇي", "بىرەۋ", "اتا قاز", "العاشقى قار", تاعى دا باسقا اڭگىمەلەرى تولايىمەن وسى اسكەتتىك ليريزم باعىتىندا جازىلعان. اسكەتتىك ليريزم اسىرەسە “باسىندا ۇشقارانىڭ” دەگەن كلاسسيكالىق اڭگىمەسىندە ايقىن كورىنىس تابادى. نەگىزى، جەرىنە جەتكىزىپ جازۋ، ۇلگى رەتىندە ۇسىنۋعا بولاتىن شىعارما تۋدىرۋ، اعىمداردىڭ باسىندا تۇرۋ كلاسسيكا دەپ اتالادى. بۇل تۇرعىدان العاندا دا سايىن اعامىزدىڭ شىعارمالارىنىڭ ءبارى كلاسسيكا.

كەيدە كلاسسيكالىق تۋىندىلار مەن بەستسەللەر كىتاپتاردى سالىستىرىپ جاتادى. بەستسەللەر كىتاپتار ء“بىر كۇندىك” دەگەن تۇسىنىك بار. ءبىر وقىعاندا تاڭعالدىرعانمەن، ۋاعى كەلگەندە بۋى شىعىپ كەتەدى دەسەدى. ال كلاسسيكالىق ادەبيەت قانشا ۋاقىت وتسە دە كوركەمدىگىن جوعالتپايدى. سايىن مۇراتبەكوۆتىڭ شىعارمالارى وسى كلاسسيكالىق ۇلگىگە جاتادى. وعان ولمەيتىن تاقىرىپ، وشپەيتىن وبراز، سونبەيتىن سەزىمدەر ءتان دەر ەدىك. تاپ وسى تۇرعىدان ونى قازاق ادەبيەتىندەگى سوڭعى كلاسسيك دەۋگە تولىق نەگىز بار.

جالپى، “سوڭعى كلاسسيك” دەگەن بەيرەسمي جانە سۋبەكتيۆتى پىكىر. مىسالى، ورىس ادەبيەتىندە يۆان ءبۋنيندى “سوڭعى كلاسسيك” دەپ اتاعان ەكەن. تولستوي مەن چەحوۆتىڭ زامانىن كورگەن جانە ورىستىڭ ءداستۇرلى كلاسسيكالىق ادەبيەتىن جالعاستىرعان جازۋشى رەتىندە دە سولاي اتاعان بولار. ال سودان كەيىن ورىس ادەبيەتىندە كلاسسيك تۋماي قالعان جوق قوي. بىراق بۋنينگە سونداي اتاق بەرۋمەن بىرگە، ولار ادەبيەتتىڭ ءبىر ءداۋىرىن اياقتاپ، جاڭا كەزەڭگە وتكەنىن مەڭزەپ وتىر.

امەريكا ادەبيەتىندە دە دجون ابدايكتى “سوڭعى كلاسسيك” دەپ ماقتان تۇتقان. ولار دا سول ارقىلى ادەبيەتتىڭ ءبىر كەزەڭىن ابدايكپەن اياقتاعىسى كەلگەن شىعار. ءبىر قىزىعى باسقا ەلدەردىڭ ادەبيەتتەرىنىڭ دە وسىنداي “سوڭعى كلاسسيكتەرى” بار. بۇل ءوزى شىنىندا دا قىزىق قۇبىلىس. ءبىر ادامعا تەلىنگەنمەن ءبىر ءداۋىردى قورىتىندىلايتىن ءبىر بۋىنعا دا قاراتا ايتىلادى. سوندىقتان بۇگىنگى ارامىزدا جۇرگەن اعالارىمىز تولەن ابدىكوۆ، بەكسۇلتان نۇرجەكەۇلى، تىنىمباي نۇرماعامبەتوۆ، كادىربەك سەگىزبايۇلى دا، مولداحمەت قاناز دا سول ماڭايدان تابىلىپ قالادى.

سوڭعى كلاسسيك بولۋ ءۇشىن ء“ۇش بايتەرەكتىڭ” ءبىرىنىڭ توپىراعىندا تۋىپ، الىپتار توبىنىڭ الدىن كورىپ، ادەبيەتتەگى ايگىلى الپىسىنشى جىلعىلاردىڭ الدى بولۋ شارت ەمەس. بىراق سايىن مۇراتبەكوۆتىڭ ومىرىندە سونىڭ ۇشەۋى دە بولعان ەكەن. ادەبيەتكە ۇلى جىلىمىقتان كەيىن كەلىپ، ۇلى اۋەزوۆ دۇنيەدەن وتكەندە ەستافەتانى قابىلداپ الىپ، ادەبيەت مايدانىنداعى سوڭعى ۇلى جورىقتىڭ ماڭداي الدىندا ءجۇرىپ، ۇلى نارىقتىڭ جىلدارىندا ۇلت ادەبيەتىنىڭ قارا شاڭىراعىنا تىرەۋ بولعان قالامگەردى باسقاشا قالاي سيپاتتايسىز؟!

سوڭعى كلاسسيك بولۋ ءۇشىن، الدىمەن سول كلاسسيكتىڭ ءوزى بولىپ الۋ كەرەك. ال ونىڭ بەلگىلەرى قانداي دەگەن سۇراق تۋادى. چەحوۆ تۋرالى سىنشىلار شىعارمالارىندا تيپتەندىرىلگەن جارقىن وبراز جوق دەپ سىناعان ەكەن. جالپى وبرازدى تيپتەندىرۋ دەگەندى دوستوەۆسكي دە، تولستوي دا ۇناتپاپتى. دوستوەۆسكي ومىردە ادامدار دايىن الەۋمەتتىك تيپتەردەن الدەقايدا كۇردەلى جانە بولمىستارى قاراما-قايشى ەكەنىن جازادى. تولستوي دا تيپتەندىرۋ بىرجاقتىلىققا ۇرىندىراتىنىن ايتادى. انتون چەحوۆ تا پلاكاتتىق وبرازداردى سىناپ، ادام كەشكە دەيىن ەرلىك جاساي بەرمەيتىنىن ەسكەرتەدى. وسىعان سايساق، سايىن مۇراتبەكوۆ تە ونداي جارقىن وبرازدار جاساپ اۋرە بولماعان. ءتىپتى كەيىپكەرلەرىن تيپتەندىرىپ تە اۋرەگە تۇسپەگەن.

ءاسىلى ادەبي شىعارماداعى تيپتىك وبراز دەگەن كۇماندى نارسە. تيپتىك كەيىپكەر دەپ نەگىزگى تۇلعانى تولىقتىرىپ تۇراتىن قوسالقى ءبىر كەيىپكەردى ايتسا كەرەك. ونىڭ ەلدى كۇلدىرىپ جۇرەتىنى، وزىنشە ءبىر قۋلىق-سۇمدىق جاسايتىنى، وقشاۋ ءبىر قىلىقتار كورسەتەتىنى سول تيپتىك كەيىپكەر دەگەنگە كەلەدى. بەردىبەك سوقپاقباەۆتىڭ قوجاسى ءبۇتىن ادام دا، سۇلتانى سونى اشۋعا كومەكتەسەتىن تيپتەندىرىلگەن كەيىپكەر. ونداي كەيىپكەر سايىن مۇراتبەكوۆتە دە بار. بىراق ولار شىعارمادا شەشۋشى ءرول اتقارمايدى.

سايىن مۇراتبەكوۆ شىعارمالارىندا كەيىپكەرلەر جۇلدىزدار شوعىرى ىسپەتتى توپتاسىپ جۇرەدى. وندا باس كەيىپكەر ەتىپ الاتىن پلاكاتتىق وبراز جوق. جالعىز جورتاتىن ءبىر قاھارمان گولليۆۋدتىق فيلمدەرگە ءتان. ودان كەيدە بەستسەللەر كىتاپتىردىڭ دا تابيعاتىن تانۋعا بولادى. ال كلاسسيكالىق تۋىندىلاردا تولىق ادام عانا ەمەس، تولىق ورتا دا بولۋعا ءتيىس. ءوزارا ۇشقاسقان كەيىپكەرلەر جۇلدىزدار شوعىرى سەكىلدى ءبىرتۇتاس كارتينا تۇزەدى. كلاسسيكالىق ادەبيەتكە ءتان وسى كوپجاقتىلىق “جابايى المانىڭ” نەگىزگى ءتىنىن قۇراپ تۇر.

سايىن مۇراتبەكوۆتىڭ شىعارمالارى ادام جانىنىڭ ەڭ كوركەم جاراتىلىس ەكەنىن اشۋعا نەگىزدەلگەن. بۇل مىندەتتى كونە مينياتيۋرالاردى كوشىرەتىن ناقىشكەرلەر سياقتى ءمىنسىز اتقارعان. سوندىقتان دا ونىڭ شىعارمالارىنان ادام جانىنىڭ اياۋلى دا كوركەم بولمىسىن كوزبەن كورىپ، قولمەن ۇستاعانداي اسەر الامىز. ادام جانىنىڭ باعزىداعى پارسى كىلەمدەرىندەگىدەي قايتالانباس كوركەم ورنەكتەردەن تۇراتىنىن كورەمىز.

قاس شەبەردىڭ قولتاڭباسى ارتىق بوياۋ قوسپايتىن كىرپيازدىعىمەن دە دارالانادى. ەڭ كوپ بوياۋ تابيعاتتا، بىراق وندا ارتىق بوياۋ جوق. ءبارى قولىندا تۇرعان جاراتقاننىڭ ءوزى سول كوپ بوياۋدى ولشەپ قولدانادى. سايىن مۇراتبەكوۆتىڭ نەنى سۋرەتتەسە دە اسىرەقىزىل سەزىمگە بوي الدىرمايتىن بايىپتىلىعى شىعارمالارىنىڭ تابيعي كوركەمدىگىن ارتتىرا تۇسەدى.

تابيعات كورىنىستەرىن بوس قىزىقتاپ كەتپەي، كەيىپكەر مىنەزىنە سىڭىرە سۋرەتتەيدى. جاباي الما مەن سوعىس كەزىندەگى جەتىم-جەسىردىڭ تاعدىرى ورتاق ۇيلەسىم تاپقان. جازۋشىنىڭ كوركەم مىنەزدىڭ ءمىنسىز سۋرەتكەرى اتانۋى دا تەگىن ەمەس. قازاق “مىنەزگە باي” دەپ جاتادى عوي. ونىڭ شىعارمالارىنان مىنەز ادام بويىنداعى ەڭ كوركەم سيپات ەكەنىن تۇسىنەسىڭ. ول سول كوركەم مىنەز بەن اياۋلى سەزىمنىڭ جازۋشىسى.

تابيعاتتا تاڭعالمايىن دەسەڭ دە تاڭعالدىراتىن ءبىر قۇدىرەت بار. جابايى جەمىستەر دارۋمەنگە باي بولعاندىقتان اششى بولادى دەسەدى. شىندىعىندا ول ءوزىن ءوزى زيانكەستەردەن قورعاۋ ءۇشىن دە اششى بولادى ەكەن. سايىن مۇراتبەكوۆتىڭ “جابايى الماسى” دا، “جۋسان ءيىسى” دە كەيىپكەرلەرىنىڭ اششى تاعدىرىن قاتىگەزدىككە قارسى قويعان شىعارمالار. ادەبيەت پەن ونەردە كۇرەسكەر ادامدار عانا كەيىپكەر بولا الادى دەگەن ستەوراتيپتى دە بۇزعان بىرەگەي تۋىندىلار. مەنىڭشە، “جابايى المانىڭ” تۇپكى شىندىعى وسىندا جاتىر.

سايىن مۇراتبەكوۆتە كەيىپكەرلەردىڭ سوزدەرى دە شىنايى شىعادى.

“— ول تەمەكى تارتپاۋشى ەدى عوي، — دەدى اپكەم دە سىبىرلاپ.

— ەندى، اسكەرگە كەتەتىن بولعان سوڭ تارتقانى عوي، — دەدىم مەن”.

بۇرىن اپكەسىنە جولاتپاي تاسپەن اتقىلاعان. ەندى ونىڭ سوعىسقا كەتەتىنىن بىلگەندە كوڭىلى كۇرت وزگەردى. ءبىر-اق ساتتە ءوزىنىڭ دە ەركەكتەر قاۋىمىنان ەكەنى ەسىنە تۇسە قالدى. جازۋشى كۋلميناتسيادا بالا پسيحولوگياسىن دالمە-ءدال بەرىپ تۇر.

“— ۇرشى مەنى، ۇرشى، — دەدى ءدۇريا جالىنا سويلەپ.

— سەنى ۇرعانشا مەن جىندانىپ كەتەيىن دە، ساۋلەم…” دەيدى ىرىسبەك.

ول سوعىستا جۇرگەندە ايەلىن بىرەۋ العان. سوعىستان امان كەلىپ، ايەلىن قايتارىپ العاندا ايتقان ءسوزى. مۇنداعى ديالوگتا دا توزاقتان جۇماققا قايتقان مايدانگەردىڭ پسيحولوگياسىن ءدوپ باسقان.

“مەنىڭ قارىنداسىم” دەگەن اڭگىمەسىندە:

“— وقىعان، ءبىلىمدى، جاقسى جىگىتسىڭ. ال قالىڭدىقتى اكە-شەشەڭە ىزدەتۋگە ۇيالساڭ ەتتى” دەيدى كەيىپكەر.

“قىسقى كەش” اڭگىمەسىندە:

“— ءاسيلا، مەن سەنى عانا سۇيەمىن عوي.

— ەندى قايت دەيسىڭ، سۇيە بەر”، —  دەيدى.

“— ءبىر اجالدان قالدىم عوي، ءاپىش”، — دەپ شاعىنادى كولباي كەرەڭ بۇرىنعى ايەلىنە، كەيىنگى ايەلىن سوعىستان كەلگەن كۇيەۋى قايتا تارتىپ العاندا.

سوندا ءاپىش:

“— سەنىڭ كەمتارلىعىڭدى باسىنعانى عوي، ادىرەقالعىر. ونىڭ قاتىنىنىڭ سەنەن قاي جەرى ارتىپ تۇر ەكەن، سونشا قورلايتىنداي. ءجۇر، ەكى اياعى كوكتەن سالبىراپ تۇسسە دە كورەيىن مەن ونى” — دەپ بىلەگىن سىبانادى.

ادام پسيحولوگياسىنىڭ سونشالىقتى نازىك قىرلارىن جازۋشىنىڭ قالاي ايالاپ سۋرەتتەگەنى وسى ديالوگتاردان دا جاقسى كورىنىس تاپقان. ديالوگتاردى ەستە جۇرەتىندەي ەتىپ جازۋ قازاق ادەبيەتىنىڭ كانىگى كلاسسيگى بەردىبەك سوقپاقباەۆتان قالعان. سايىن مۇراتبەكوۆ تە بەردىبەك سوقپاقباەۆ سەكىلدى جازۋدا ەشقاشان جاساندىلىققا بارماعان جازۋشى. “كۇسەن-كۇسەكە” اڭگىمەسىندەگى: ء“وز وشاعىنىڭ باسىنا جەتىپ، كوڭىلى جاي تاۋىپ، قوي ءجۇنىنىڭ قىشقىلتىم ءشايىرى مەن قيدىڭ كوڭىرسىك قويۋ ءيىسى تاناۋىنا كەلگەندە، ءتاتتى ءبىر ۇيقى قىسىپ، ماناۋراي باستادى”، — دەگەن سويلەمنىڭ قىناداي قانىق بوياۋى دا ونىڭ قالامىنا كلاسسيكادان اۋىسسا كەرەك. زامانداستارى ونىڭ جازۋىنان ءمىن تاپپاي: “شىعارمالارىندا ورىس كەيىپكەر جوق”، ء“وز اۋىلىنىڭ ادامدارىنىڭ اينالاسىنان شىقپايدى”، “تاقىرىپ اياسىن كەڭىتسە بولار ەدى” دەپ سيپاي قامشىلاعان ەكەن. سولاردىڭ ىشىندە بىرەۋى: “بالكىم، بۇل ونىڭ ادالدىعى، تازالىعى، جەتىستىگى شىعار” دەپتى. “باسىندا ۇشقارانىڭ…” دەگەن پوۆەسىندەگى وتتاي ىستىق ءومىر سونى تولىق دالەلدەگەن سەكىلدى.

فرانتسۋز جازۋشىسى رومەن روللاننان باستاپ، قازاق قالامگەرى عابيت مۇسىرەپوۆكە دەيىن ءومىر جىرىن، تىرشىلىك گيمنىن كەرەمەت سۋرەتكەرلىكپەن جازىپ شىققان. “باسىندا ۇشقارانىڭ…” حيكاياتى ءومىردىڭ كوركەم بايانى بولسا، “جابايى الما” رومانىنىڭ “كوكىناي” دەپ اتالاتىن ءبىرىنشى ءبولىمى سول ءومىر جىرىنىڭ وزگەشە ورىلگەن كلاسسيكالىق نۇسقاسى دەر ەدىك. جابايى المانى تىستەرى اپپاق بولىپ قارشىلداتىپ جەگەن بالالاردىڭ ومىرگە قۇشتارلىعىنا ەشتەڭە جەتپەيدى. سول ماڭداعى ەڭ ۇلكەن الما اعاشىنىڭ تۇبىندەگى ۇڭگىردە كۇشىكتەگەن كوكىناي تازىنىڭ دا الما جەپ ۇيرەنگەنى جەتى قازىنا ىرىستىڭ سيمۆولى ىسپەتتەس. ءبۇبىتاي كەمپىردىڭ ءوزى اسىراپ العان جەتىم قىزدى جاڭا تۋعان كۇشىكتەردى كومىپ تاستا دەپ، كوك شىبىقپەن شىقپىرتىپ قۋالاعانى توگىلگەن ىرىستىڭ قاسىندا تۇك ەمەستەي كورىنەدى. جەتىم قىزدىڭ “ولتىرسەڭ دە كومبەيمىن” دەپ شىرقىراپ جىلاعانى، ويىن بالالارىنىڭ ءبۇبىتاي كەمپىردىڭ سوزىنە ەرىپ، ونى بىرگە قۋالاسقان بولىپ شۋلاسقانى تالاي دۇنيەنى كوز الدىڭا اكەلەدى.

مۇنداعى سيراعى ۇزىن قىزدىڭ قالىڭ بورگەزدىڭ اراسىنا كىرىپ اداستىرىپ كەتكەنى اڭىز;

ءبۇبىتاي كەمپىردىڭ ونى قارعاپ-سىلەپ ءجۇرىپ، ءالى كوزىن اشپاعان كۇشىكتەردى قىڭسىلاتىپ كومىپ تاستاعانى ميفولوگيا;

ال ونىڭ جالعىز ۇلى سىپاتايدىڭ تاپ سول الما اعاشىنىڭ ۇشار باسىنان قۇلاپ ولگەنى — انتيكالىق تراگەديالىق سيۋجەتتەن تۋىنداعان ماگيالىق رەاليزم;

ءبۇبىتايدىڭ سودان جىندانىپ كەتىپ، ەرتەدەن كەشكە دەيىن ەسىگىنىڭ الدىنا شىعىپ الىپ زارلاپ ولەڭ ايتاتىنى قۇدايلىق ءاپسانا.

وسىنىڭ ءبارىن جيناقتاي كەلە ايتارىمىز، سايىن مۇراتبەكوۆ سىندى قالامگەر قازاقتا عانا ەمەس، الەمدە جالعىز!

ول ناعىز سوڭعى كلاسسيك!

ءبىز بۇگىن سايىن مۇراتبەكوۆكە عانا ەمەس، قازاق ادەبيەتىنىڭ سول كلاسسيكتەرىنىڭ بارىنە تاعزىم ەتىپ وتىرمىز.

سول داستۇرگە ادال ۇرپاق امان بولسىن دەيمىز!

مەنىڭ كىتاپ تۋرالى تەلەباعدارلاما جۇرگىزىپ جۇرگەنىمە ون ءۇش جىل بولدى. سول حابارلاردىڭ بىرىنە ءماريام مۇراتبەككەلىنىن شاقىرعان ەدىم. ءماريام اپكەمىز سوندا:

ء“بىزدىڭ تاۋداعى ساياجايىمىزدا ءبىر جابايى الما بار. ءالى دە بار. سول جابايى المانى جازدا تەرىپ اكەلەدى. ء“وزىڭ ەككەن المالارىڭ دا بار عوي، مۇنى ۇپ-ۇساق قىپ قايتەسىڭ؟” دەسەم: “جوق، بۇل ەرەكشە الما” دەپ جۋىپ، جەپ وتىراتىن. سوندا بالا كەزىندە جەگەن جابايى الماسىن اڭسايدى ەكەن. قازىر سول ءوزى ەككەن المالارى ءوسىپ تۇر. بالالار باعىپ وتىر. بالالارىم سول جەردە تۇرادى. جابايى الما دا ءالى ءوسىپ تۇر. ءدامى قىشقىل، ۇساق الما بولاتىن. قاتتى بوران باسىن سىندىرىپ كەتتى”، — دەپ ەدى.

ماريام اپكەمىزدىڭ سونداعى ايتقانى بويىنشا “جاباي الما” رومانىنداعى كەيىپكەرلەر بايدالى دا، زاعيپا دا ومىردە بولعان ادامدار ەكەنىن بىلدىك. سول مەن سۇحبات العان جىلى “ىرىسبەك بار، ءالى ءتىرى” دەپ ەدى. ال نازيرانىڭ سايىن اعامىزدىڭ اتالاس تۋىسى ەكەنىن ايتقان. “اقىرى سول توقتاردى كۇتىپ ءوتتى” دەگەن. “نەمىستىڭ بالاسى وتتو دا ومىردە بولعان” دەگەن. ول قازاقشا سويلەسە تاحاۋي احتانوۆ: ء“اي، مىناۋىڭ ساپ-سارى بولىپ الىپ، قازاقشا سۋداي عوي” دەيدى ەكەن. “مەن قازاقپىن، نايمانمىن، اتىم وتارباي” دەيدى ەكەن سوندا الگى وتتو. ماقالداپ سويلەگەندە سول كىسىلەردىڭ وزدەرىن دە تاڭعالدىرادى ەكەن. سايىن اعامىز كەيىن سول كەيىپكەرلەرىن ۇمىتپاي، كەزدەسىپ ءجۇرىپتى. ءاجىباي دا ۇيلەرىنە كەلىپ تۇرعان ەكەن. “ولار دا كىتاپتى وقىپ، كۇلىپ وتىراتىن” دەيدى اپامىز. وسى ءوڭىردىڭ تۋماسى، ۇلكەن جازۋشى ۇزاقباي دوسپانبەت “جابايى الما” رومانىن “اششى ءدامدى تىرشىلىك حيكاياسى” دەپ باعالاپتى.

نەگىزى، سايىن اعامىز سوعىس كەزىندەگى بالالاردىڭ ءومىرىن جازىپ بولىپ، سولاردىڭ سوعىستان كەيىنگى ومىرلەرىن دە جازباق بولعان ەكەن. “كەيىنگى جىلدارى دەنساۋلىعى كۇرت ناشارلاپ، تولىق جازىپ ۇلگەرە المادى” دەپ ەدى سوندا ءماريام اپكەمىز.

سايىن مۇراتبەكوۆ ومىردەن وتكەندە قۋانىش سۇلتانوۆ: “اپكە، اعانىڭ ءوزى كەتسە دە، تۋىندىلارى قالدى. قايىسا بەرمەڭىز، “جابايى المانىڭ” ءدامى اۋىزدان كەتپەيدى” دەپتى. پارتيزان جازۋشى قاسىم قايسەنوۆ پەن سول ۇيدەگى اسىل اپا ەكەۋى “جابايى المانى” كەزەكتەسىپ وقىپتى. سوندا قاسىم قايسەنوۆ: “اسىل اپاڭ سوعىس ۋاعىنداعى ادامداردىڭ تاعدىرلارىن جىلاپ وتىرىپ وقىدى. سەنىڭ بالا كەزىڭدە ءبىز سوعىستا بولدىق قوي. سول كەزدەگى وقيعالاردى مىيىڭدا قالاي ساقتاپ قالعانسىڭ؟” دەپ ءسۇيىنىشىن ءبىلدىرىپتى.

مەن ءماريام اپكەمىزدەن: ء“وزىنىڭ زامانداستارى وقىدى، ءبىز وقىدىق. ال كەيىنگى جاستار قالاي وقىپ جاتقانىن بىلەسىز بە؟” دەپ سۇرادىم.

“ەسكەلدى اۋدانىنداعى ءبىر مەكتەپتە 9-سىنىپ وقۋشىلارى جاقسى كورىنىس قويدى. “جابايى الما” وقۋلىقتارىنا كىرگەن ەكەن. ال “جۋسان ءيىسى” تومەنگى سىنىپتا وقىتىلادى” دەپ ەدى اپكەمىز. قازىر بىلمەيمىن، بۇل سول كەزدەگى اڭگىمە.

بىراق بىلتىر “ۇلت وقيتىن ءجۇز كىتاپ” جالپىۇلتتىق جوباسى جاريالانعانىن بىلەسىزدەر. سول جوباعا سايىن مۇراتبەكوۆتىڭ “جابايى الما” رومانى دا ەندى.

بيىل 16 مامىردا پرەزيدەنت قاسىم جومارت توقاەۆ “كىتاپ وقۋ مادەنيەتىن دامىتۋ جانە زەردەلى ۇلت قالىپتاستىرۋ جونىندەگى شارالار تۋرالى” جارلىققا قول قويدى. وسىنلا بالالار مەن جاستار اراسىندا كىتاپ وقۋ مادەنيەتىن دامىتۋ جانە كىتاپ وقۋدىڭ ورنىقتى داعدىلارىن قالىپتاستىرۋ جونىندەگى شارالار كەشەنىن ىسكە اسىرۋ تۋرالى ناقتى تاپسىرما بار. مۇنداي شارالاردان سايىن مۇراتبەكوۆ شىعارمالارى دا شەت قالىپ جاتپاعانىن كورىپ وتىرمىز.

سايىن مۇراتبەكوۆتى كلاسسيك جازۋشى دەپ ايتىپ جۇرگەن مەن عانا ەمەسپىن. ماسەلەن قازىرگى كەزدەگى ەڭ كورنەكتى ادەبيەت سىنشىسى امانگەلدى كەڭشىلىكۇلى: “الپىسىنشى جىلدارى قازاق پروزاسىنا جاڭالىق اكەلگەن ءۇش ءىرى سۋرەتكەر بولدى، ولار — توبىق جارماعامبەتوۆ، اقان نۇرمانوۆ جانە سايىن مۇراتبەكوۆ.

سايىن اعامىز "مەنىڭ قارىنداسىم" اتتى العاشقى اڭگىمەسىمەن-اق جاڭاشا جازۋدىڭ نەگىزىن قالاپ كەتتى. سودان باستاپ ادەبيەتكە لەك-لەگىمەن كەلىپ جاتقان الپىسىنشى جىلدارداعى تالانتتى تولقىننىڭ وكىلدەرى اۋەزوۆ پەن مايليندەردەن كەيىنگى ءداستۇرلى پروزانى جاڭاشا تۇرلەندىرۋ كەرەك ەكەنىن ىشكى ءبىر تۇيسىكپەن سەزە باستادى. باسقاشا سوزبەن ايتقاندا، سايىن مۇراتبەكوۆ تىڭنان تۇرەن سالىپ، باسقاشا جازۋدىڭ ۇلگىسىن ىزدەگەن تالانتتى جازۋشىلاردىڭ بارىنە دە  جول كورسەتىپ بەردى” دەپ جازدى.

سايىن مۇراتبەكوۆتىڭ شىعارمالارى تۋرالى قالام تارتپاعان زامانداس اقىن-جازۋشى كەمدە-كەم. 2009 جىلى وسى وبلىستىڭ قولداۋىمەن “قايدا سول ۇشقارا؟..” دەگەن ادەبي سىن كىتابى شىقتى. سوندا مۇحامەتجان قاراتاەۆ، ءابدىجامىل نۇرپەيىسوۆ، شەريازدان ەلەۋكەنوۆ، ولجاس سۇلەيمەنوۆ، اسقار سۇلەيمەنوۆ، ءبارى بار. ونىڭ كىتاپتارىنا بارلىعى دا جان سۇيسىنتەر ەسسەلەر ارناعان. سوعان ءبىر تەلەحابار ءتۇسىرىپ، ءبىر ەسسە جازىپ، 90 جىلدىق مەرەيتويىندا بايانداما جاساپ ات قوسقان ءوزىمىزدى دە باقىتتىمىز دەپ ەسەپتەيمىز!

جۇسىپبەك قورعاسبەك

Abai.kz