ىلە باعزى زاماننان بەرى اتا-بابامىزدىڭ قاسيەتتى قارا جۇرتىنىڭ ءبىرى بولعان. شىعىسىندا توبەسىن كوككە تىرەگەن اسقار تاۋلار، باتىسىندا تولقىنى شارق ۇرعان كوركەم بالقاش، باۋىرىندا ءتوسىن كەڭگە سالىپ شالقاسىنان جاتقان سۇلۋ سايرام، اق بۇيرا تولقىنى جاعاسىن جۇلمالاپ، مامىرلاي اققان ايبارلى ىلە وزەنى – وسىنىڭ ءبارى ءۇيسىن بابامىزدان قالعان شۇرايلى ولكەنىڭ اتىن اسقاقتاتىپ، داڭقىن الەمگە پاش ەتىپ كەلەدى.

ورتا عاسىردا ماحمۇت قاشقاري باباىز: «ىلە – تۇركىلەردىڭ جەيھۇنى دۇر», – دەپ باعالاسا، بەرتىندە اقىن تاڭجارىق:«بايقاساڭ، ىلە جەردىڭ ورتاسىنداي، ەگەر دە دەنە بولسا، قولقاسىنداي», – دەپ جىرلاعان قارت ىلەدە كىمدەر وتپەدى دەيسىز؟! ارعىدان ايتساق، اتا جاۋىنا قان ىشكىزگەن تۇمار حانشاداي قىز وسىرگەن ساقتار وسى ولكەدە جاساعان. ولاردىڭ ءىزىن الا ۇلى ءجۇز ءۇيسىننىڭ ءباھادۇر ۇلدارى قىلىشىن ايعا بىلەپ، حان جۇرتىنان قىز الىپ، «ۇلى ءجۇز ءۇيسىن» دەگەن تۇاقتى تىركەستى جانە ىلەنىڭ وڭ قاپتالىنداعى «ءۇيسىنتاۋ» اتاۋىن كەيىنگى قازاققا مىڭداعان جىل بويى امانات ەتىپ قالدىردى. ودان كەيىن قازاقتىڭ ۇلى ءجۇزى قۇرامىنداعى بەلدى تايپالاردىڭ ءبىرى تۇرگەشتەر ءبىر كەزەڭدە بۇل وڭىردە بيلىك قۇردى. بەرىرەكتە قالىڭ قاڭلىنىڭ ەل ورداسى المالىقتا تىگىلىپ، «وعىز، قىپشاق، قاراحان» شەجىرەسىن جازعان قاڭلىلىق جامال قارشي ءومىر ءسۇردى. نايمان كۇشلىك حان ىلەدە ات ويناتىپ، تۋ تىگىپ ۇستەمدىك جۇرگىزدى. كەيىن دۋلات تايپاسى المالىقتا توعلىق تەمىردى حان كوتەردى. قازىرگى «دۋلات وتكەلى» اتاۋى – سول دۋلات بابالارىمىزدان قالعان تاريحي مۇرا.

ال موعولستان داۋىرىندە دە ۇلى ءجۇزدىڭ كوپتەگەن تايپالارى وسى ءوڭىردى مەكەندەدى. 18-عاسىردا جوڭعاردى تۇرە قۋعان قابانباي باتىر «قابانباي شوقىسىن» قالدىرسا، سايرام بويىنداعى كۇركىلدەكتە ابىلاي حان ورداسىن تىكتى. ال بۇگىنگى كۇنى بۇل وڭىردە ۇلى ءجۇز بەن ورتا ءجۇزدىڭ قارا ورمانداي قالىڭ قازاق جۇرتى اتا ءداستۇرىن ساقتاپ، بەرەكەلى تىرشىلىك كەشىپ كەلەدى.

سول «تۇركىلەردىڭ جەيھۇنى» اتانعان ىلە وڭىرىندە كوپتەگەن كونە قالالار بوي كوتەرگەن. بۇل تۋرالى قىتاي عالىم سۋ بيحاي بىلاي دەيدى: «ارحەولوگيالىق ماتەريالدار ىلە اڭعارىندا X–XII عاسىرلاردا 56 قالانىڭ بولعانىن دالەلدەيدى. بۇل قالالار العاشىندا IX–X عاسىرلاردا سالىنا باستاعان. XI–XII عاسىرلارعا اياق باسقاندا وسى وڭىردەگى قالا مادەنيەتى ءوزىنىڭ دامۋ شەگىنە جەتتى.»(سۋ بيحاي. «قازاق مادەنيەتىنىڭ تاريحى». شىڭجاڭ حالىق باسپاسى، 2005 جىل، 332-بەت.)

كەيىنىرەك، XVII عاسىردا جوڭعار حاندىعى داۋىرىندە عالدان سەرەن قازىرگى قۇلجا ءوڭىرى توڭىرەگىندەگى بۇلاقباسى، كوتەرمە، ابىلاش سياقتى قالالاردى سالدىرعان. بۇدان باسقا، تسين پاتشالىعى جوڭعاردى تىنىشتاندىرعاننان كەيىن ىلەنى ۋىسىنان شىعارماي، ءوز ۇستەمدىگىن ودان ءارى نىعايتىپ، ءوڭىردى ءبىرتۇتاس باسقارۋ ماقساتىندا 1762 جىلى ىلە گەنەرال-گۋبەرناتورلىعىنىڭ مەكەمەسىن قۇردى. العاشقى گەنەرال مين جۋيدەن باستاپ، سوڭعى گەنەرال چجي جۋيگە دەيىنگى 150 جىل ىشىندە ىلەدە 42 ادام 60 رەت گەنەرال قىزمەتىن اتقارعان ەكەن. سول كەزەڭدە، 1761–1780 جىلدار ارالىعىنداعى ون توعىز جىلدىڭ ىشىندە كۇرە قالاسىن ورتالىق ەتكەن توعىز قالا سالىندى. ولار: تالقى قالاسى (1761); كۇرە قالاسى (1763); بايانداي قالاسى (1766); ءسۇيدىڭ قالاسى (قازىرگى ۇقارلىق، 1766); لۋساگوۋ قالاسى (قامىستى، 1780); تۇنىقسۋ قالاسى (1780); قورعاس قالاسى (1780); قارابۇلاق قالاسى (1780); قۇلجا قالاسى (1762).

سونىمەن قاتار، ىلەدە ورنالاسقان سەگىز مانچجۋر اسكەري گارنيزونىنىڭ استىق ماسەلەسىن شەشۋ ءۇشىن قاس وزەنى مەن ىلە وزەنىنىڭ ارالىعىنا 1765 جىلى «حۋەيشۋن» (سەيپىل) قالاسى سالىندى. بۇل جەرگە تارانشىلار (مانچجۋر اسكەرلەرىن استىقپەن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن وڭتۇستىكتەن ارنايى كوشىرىلىپ اكەلىنگەن ۇيعىر ديقاندارى) ورنالاستىرىلدى.

بۇدان بولەك، ىلە وڭىرىنەن بۇگىنگە دەيىن ون مىڭنان استام كونە قورىم انىقتالعان. سونىڭ ىشىندە ءتورت مىڭعا جۋىعى ءىرى وبالار بولىپ تابىلادى. بۇل ەسكەرتكىشتەر موڭعولكۇرە، تەكەس، كۇنەس، نىلقى، توعىزتاراۋ، شاپشال، قورعاس، سايرام سياقتى وڭىرلەرگە كەڭىنەن تارالعان.

بابالاردان قالعان سول كونە قالالاردىڭ ىشىندەگى ەڭ اتاقتىسى المالىق قالاسى ەدى.

المالىق قالاسىنىڭ قاشان قۇرىلعانى تۋرالى ءارتۇرلى پىكىرلەر بار. جالپى، ولاردى ەكى كوزقاراسقا توپتاستىرۋعا بولادى. ءبىرىنشى پىكىر بويىنشا، المالىق V عاسىردا قۇرىلعان. ەكىنشى پىكىر ونى قاراقىتايلار داۋىرىندە، XII عاسىردا نەگىزى قالانعان دەپ ەسەپتەيدى. المالىق اتاۋى العاش رەت مۇعتاۋىنان تابىلعان سوعدى قۇجاتتارىندا كەزدەسەدى. كەيىن يۋان داۋىرىندە ءومىر سۇرگەن، ءداوسيزمنىڭ كورنەكتى وكىلى چيۋ ءچۋجيدىڭ «چاڭچۋن حازىرەتتىڭ باتىسقا ساپار ەستەلىگى» اتتى ەڭبەگىندە دە اتالادى. چيۋ چۋجي جەتپىس ءتورت جاسىندا باتىستاعى شىڭعىس حانعا بارىپ، وعان: «قىرعىنشىلىقتى توقتاتىپ، حالىققا قامقور بول»، – دەپ وسيەت ايتقان دانا رەتىندە تاريحتا قالعان. ونىڭ بۇل ساپارى 1220 جىلى باستالىپ، 1222 جىلى شىعىسقا قايتۋمەن اياقتالعان. وسى ساپار بارىسىندا ول المالىق قالاسى ارقىلى وتكەن.

بۇل تۋرالى ول:

«...ىلە اڭعارىنىڭ وڭتۇستىگىندە بەس كۇن ايالدادىق. سولتۇستىككە قاراي جەتپىس-سەكسەن شاقىرىم جۇرگەن سوڭ مۇنايعا كەلىپ قوندىق. كۇن سۋىق ەدى، ىشۋگە جارايتىن سۋ دا جوق بولاتىن. تاڭەرتەڭ باتىس-سولتۇستىككە قاراي شامامەن جيىرما شاقىرىم جۇرگەندە ۇشى-قيىرى كورىنبەيتىن ۇلكەن كولگە تاپ بولدىق. كولدىڭ اينالاسى بىرنەشە ءجۇز شاقىرىمعا سوزىلىپ جاتىر ەكەن. ءتورت جاعىنداعى قارلى شىڭداردىڭ ساۋلەسى كول بەتىنە ءتۇسىپ تۇردى. بۇل كولدى جۇرت ءتاڭىر كولى دەپ اتايدى. كولدى بويلاي سولتۇستىككە جۇرگەنىمىزدە وڭ جاقتاعى شوقىلار بىتىك كورىنىن تۇرادى. تاۋ باسىندا قويۋ وسكەن قايىڭدار بار، بىرقانشا وزەندەر سايعا قۇيىلىپ، الپىس-جەتپىس شاقىرىمعا دەيىن وركەشتەپ اعاتىن. ەكىنشى حانزادا شاعاتاي باتىسقا جورىق جاساعاندا، تاۋ تاستى جارىپ، اعاشتاردى كەسىپ، ەكى اربا قاتار وتەتىندەي 48 كوپىر سالدىرعان. كەشتە سايعا قوندىق. ەرتەسى جولعا شىعىپ، شىعىستان باتىسقا سوزىلعان كەڭ جازىققا كەلدىك. بۇل جەردىڭ سۋى مول، ءشوبى شۇيگىن، كوكتەم كۇندەرىنە ۇقساپ كەتەتىن ەدى. ءجۇزىم، شىلان بار ەكەن. بۇل رەتكى ساپاردا 9-ايدىڭ 27-كۇنى المالىق شاھارىنا كەلدىك... باتىس باقتا تۇنەدىك» دەپ جازادى ەستەلىگىندە.

(جاڭ شيڭلياڭ. «قىتاي مەن باتىس اراسىنداعى قاتىناستار تاريحىنا قاتىستى ماتەريالدار توپتاماسى»، 5-توم، 98-بەت.)

بۇل رەت ول باتىس باقتا تۇنەسە، قايتقان جولىندا شىعىس باققا تۇنەيدى. ول وسى جەردە شاعاتايعا ارنالعان ماداق جىرلارىن جازعان.

المالىق گۇلدەنگەن داۋىرىندە مۇندا كوپتەگەن عۇلامالار مەن ويشىلدار كەلگەن. سولاردىڭ ءبىرى – ايگىلى مەملەكەت قايراتكەرى ءارى عالىم ەليۋي چۋتساي. ول المالىقتا ءبىر مەزگىل تۇرعان، ءوز ەڭبەكتەرىن دە وسى قالادا جازعان. المالىققا ەليۋي چۋتسايدىڭ نەمەرەسى ەليۋي شيليان، چاڭ دي سياقتى كوپتەگەن بەلگىلى ادامدار دا كەلىپ كەتكەن.

سۋرەتتە: المالىق قالاسى. سۋرەت: اۆتوردىڭ مۇراعاتىنان الىندى.

دۋلات تايپاسىنان شىققان قازاق عالىمى مۇحاممەد حايدار دۋلاتي (1499–1551) ءوزىنىڭ ايگىلى «تاريح-ي راشيدي» ەڭبەگىندە بىلاي دەپ جازادى: «كەلەسى ءماشھۇر قالالاردىڭ ءبىرى – المالىق. بۇل قالادا تۇعلى تەمىر حاننىڭ مازارى ورنالاسقان. ەجەلگى قالانىڭ ىزدەرى ءالى دە سايراپ جاتىر. حان كەسەنەسىنىڭ كۇمبەزى وتە بيىك ءارى اسەم جازۋلارمەن بەزەندىرىلگەن. ونىڭ قابىرعاسىنا جازىلعان ءماتىننىڭ ءبىر بولىگى ەسىمدە قالىپتى. وندا: "بۇل عيمارات – شەبەر شەرباف توقىماشىنىڭ ونەرى" دەپ جازىلعان. وسىدان شەبەردىڭ يراقتان كەلگەنى بايقالادى. ويتكەنى يراقتا توقىماشىنى "شەرباف" دەپ اتايدى. كۇمبەزدەگى جىلنامادا ھيجرانىڭ جەتى ءجۇز الپىسىنشى جىلى (1358–1359) كورسەتىلگەن.»

قالانىڭ ورنى قازىرگى ىلە قازاق اۆتونوميالى وبلىسى قورعاس اۋدانىنىڭ بۇرىنعى كەگەن اۋىلىنا جاقىن جەردە ورنالاسقان. قالا جۇرتى وتە ۇلكەن اۋماقتى الىپ جاتىر. ونىڭ وڭتۇستىك شەتى كەگەن تاۋىنىڭ سولتۇستىك ەتەگىنەن باستالىپ، سولتۇستىگى كەگەن سايىنا دەيىن سوزىلادى. شىعىسى تۇعلى تەمىر كەسەنەسىنە دەيىن، باتىسى قاراويعا دەيىن جەتەدى. شىعىستان باتىسقا قاراي ۇزىندىعى شامامەن 5 شاقىرىم, ال سولتۇستىكتەن وڭتۇستىككە دەيىنگى ناقتى اۋماعىن انىقتاۋ قيىن. دەگەنمەن جەرگىلىكتى حالىقتىڭ ايتۋىنشا، قالا اينالاسىنىڭ ۇزىندىعى 25 شاقىرىمعا جۋىق بولعان.

قازىرگى كەزدە كونە قالانىڭ كوزگە انىق كورىنەتىن بەلگىلەرى ساقتالماعان. ونىڭ كوپ بولىگى ەگىستىك القاپتارىنا اينالىپ كەتكەن.

المالىق قالاسىندا العاشقى كەڭ كولەمدى ارحەولوگيالىق قازبا جۇمىستارى 1957–1958 جىلدارى جۇرگىزىلدى. ەكسپەديتسيانى قىتاي عىلىم اكادەمياسىنىڭ ارحەولوگيا ينستيتۋتىنىڭ عالىمى حۋان ۆەنبي باسقاردى.

قازبا بارىسىندا: قىش ىدىستاردىڭ سىنىقتارى; نەستوريان دىنىنە قاتىستى قۇلپىتاستار; شاعاتاي حاندىعى ءداۋىرىنىڭ التىن جانە كۇمىس تەڭگەلەرى; اراب جازۋى قاشالعان ورتاسى تەسىلمەگەن تەڭگەلەر; يۋان داۋىرىنە ءتان ورنەكتى فارفور بۇيىمدارى تابىلدى.

ارحەولوگيالىق دەرەكتەرگە قاراعاندا، المالىق باتىس پەن شىعىس مادەنيەتتەرى، سونداي-اق كوشپەلى جانە وتىرىقشى وركەنيەتتەر توعىسقان اسا ءىرى مادەني ورتالىق بولعان. تەحنيكالىق جانە ءداستۇرلى زەرتتەۋ ناتيجەلەرى قالانىڭ سولتۇستىگى كەڭ ءارى بيىك، ال وڭتۇستىككە قاراي بىرتىندەپ تارىلىپ، ەڭىستەنە ورنالاسقانىن كورسەتتى. وزەن قالانىڭ ەكى شەتىن وراپ وتەدى ەكەن دە قايتا قوسىلادى ەكەن.

زەرتتەۋشىلەر المالىقتىڭ جالپى اۋماعى شامامەن 30 شارشى شاقىرىم بولعانىن انىقتادى. قالا ەكى بولىكتەن تۇرعان: تاۋ ۇستىندەگى بولىك; تاۋ ەتەگىندەگى بولىك. تاۋ ۇستىندەگى بولىكتەن كوشەلەر مەن ءتورتبۇرىشتى قورعانداردىڭ ورىندارى انىقتالسا، تاۋ ەتەگىنەن تۇرعىن ۇيلەردىڭ، كوشەلەردىڭ جانە قاتار ورنالاسقان عيماراتتاردىڭ قالدىقتارى تابىلعان. بۇل بولىك قالانىڭ ورتالىق اۋدانى بولعان دەپ ەسەپتەلەدى. قالانىڭ شىعىس جانە باتىس جاعىندا كوپتەگەن قورىمدار ورنالاسقان. ال كەگەن وزەنىنىڭ ەكى جاعاسىنان قولونەر شەبەرحانالارىنىڭ ورىندارى انىقتالعان. ارحەولوگتار بۇل جەردەن 280-نەن استام التىن، كۇمىس، مىس، تەمىر، قالايى، قىش، شىنى جانە تاستان جاسالعان ءتۇرلى بۇيىمداردى تاپقان.

1958 جىلدىڭ جازىندا قىتاي عىلىم اكادەمياسىنىڭ شىڭجاڭ ارحەولوگيالىق توبى وڭتۇستىك شىڭجاڭداعى جۇمىستارىن اياقتاعاننان كەيىن ىلە وڭىرىنە كەلىپ زەرتتەۋ جۇرگىزگەن. الايدا بۇل جولى قازبا جۇمىستارى جاسالماي، حالىق قولىنداعى بۇرىن تابىلعان جادىگەرلەر عانا جينالعان.

ءۇشىنشى كەشەندى زەرتتەۋ 1988 جىلدىڭ تامىزىنان 1989 جىلدىڭ شىلدەسىنە دەيىن جۇرگىزىلدى. شىڭجاڭ اۆتونوميالىق رايون مەن ىلە ايماعىنىڭ مادەني مۇرالاردى زەرتتەۋ توبى المالىق قالاسىنىڭ ورنىن قايتا تەكسەرىپ، 1957 جىلدان بەرى اۆتونوميالىق رايون دارەجەسىندە قورعالاتىن مادەني ەسكەرتكىش بولىپ سانالاتىن كونە شاھاردىڭ جۇرتى مەن قۇرىلىس ىزدەرى ساقتالعانىن انىقتادى. الايدا ولاردىڭ باسىم بولىگى الدەقاشان ەگىستىككە اينالىپ كەتكەن ەدى.

سۋرەتتە: المالىقتان تابىلعان جاسىل گۇلدى شىنى. سۋرەت: اۆتوردىڭ مۇراعاتىنان الىندى.

المالىق ءوز تاريحىندا قارلۇق قاعاندىعىنىڭ، كەيىن قاڭلى مەملەكەتىنىڭ، ودان سوڭ شاعاتاي حاندىعى مەن موعولستاننىڭ ماڭىزدى ورتالىقتارىنىڭ ءبىرى بولدى. سونىمەن قاتار ول شىعىس پەن باتىستى جالعاستىرعان حالىقارالىق قاتىناس جولىنداعى اسا ءىرى ساۋدا ورتالىعى قىزمەتىن اتقاردى.

«موڭعولدىڭ قۇپيا شەجىرەسىندە» شاعاتاي داۋىرىندە المالىقتا باتۋعا (باتۋ سارايىنا) باراتىن ارنايى بەكەت بولعانى ايتىلادى. ورتا عاسىرلاردا بۇل قالا جەتىسۋ ارقىلى موڭعولياعا، باتىس سىبىرگە جانە ەرتىستىڭ جوعارعى اعىسىنا قاتىنايتىن كەرۋەن جولدارىنىڭ بويىنداعى اسا ماڭىزدى ساۋدا ورتالىعى سانالعان.

1966 جىلى تۇرپانداعى استانا قورىمىنان تابىلعان ءبىر قۇجات المالىقتىڭ بۇدان دا ەرتەرەك كەزەڭدەردەن باستاپ ساۋدا ورتالىعى بولعانىن دالەلدەيدى. بۇل قۇجات تاڭ اۋلەتىنىڭ ليندە ءداۋىرىنىڭ ەكىنشى جىلىنا جاتادى. وندا قۇچۋادان (يدىقۇد) انچي اكىمشىلىگىنە جولدانعان رەسمي حاباردىڭ ساقتالعان بولىگى بەرىلگەن.

قۇجاتتا تيان لۋشانعا قاتىستى جىبەك ماتالاردىڭ المالىقتان قۇشارعا تاسىمالدانعانى، جولدا داۋ تۋعانى جانە بۇل ىسكە لي سان، بي سا جانە شاو جيڭ اتتى ادامداردىڭ قاتىسقانى باياندالادى. سونداي-اق قۇچاداعى باسقارۋ اكىمشىلىگىنىڭ بۇل وقيعا جونىندە انچي باسقارماسىنا حابارلاعانى جازىلعان.

قۇجاتتىڭ ساقتالعان ۇزىندىلەرىندە:

المالىقتان 275 توپ جىبەك ماتا جونەلتىلگەنى;

جۇك ەكى تۇيە، ءتورت سيىر جانە ءبىر ەسەكپەن تاسىلعانى;

لي سان سەرىكتەرىمەن بىرگە المالىقتان قۇشارعا اتتانعانى;

بي سا مەن باسقا ادامداردىڭ اراسىنداعى جانجال جونىندە مالىمەتتەر

كورسەتىلگەن.

ء(ادىل مۇحاممەت. «شىڭجاڭداعى بايىرعى قالالاردىڭ ارحەولوگيالىق مادەنيەتى». شىڭجاڭ حالىق باسپاسى، 2015 جىل، 299-بەت.)

بۇل ۇزىندىدەن-اق المالىقتىڭ 655 جىلدىڭ وزىندە-اق جىبەك ماتالارىن ساتىپ، قايتا وتكىزەتىن ءىرى ساۋدا ورتالىعى بولعانىن كورۋگە بولادى. دەمەك، قالانىڭ نەگىزى V عاسىردا، ءتىپتى ودان دا ەرتەرەك قالانعان دەگەن تۇجىرىم جاساۋعا نەگىز بار.

المالىقتا ءار داۋىردە بيلىك قۇرعان مەملەكەتتەر وزدەرىنىڭ ساۋدا اينالىمىنا ارنالعان تەڭگەلەرىن سوعىپ وتىرعان. ماسەلەن، ارحەولوگ حۋان ۆەنبي 1975 جانە 1977 جىلدارى المالىقتان يۋان داۋىرىنە (1279–1368) جاتاتىن ءبىر جارماق پەن بەتىنە «المالىق» دەگەن جازۋ قاشالعان التى مىس تەڭگە تاپقان. 1988 جىلدىڭ كۇزىندە قورعاس اۋدانى ءسۇيدىڭ بازارى لەڭگەر اۋىلىنان قىش قۇمىرا ىشىنە جاسىرىلعان كوپتەگەن تەڭگەلەر تابىلدى. ولاردىڭ بەتىنە ارابشا جازۋلار مەن ءتۇرلى ورنەكتەر تۇسىرىلگەن. ديامەترى 2,1–2,3 سم, سالماعى شامامەن 2 گرامم بولاتىن بۇل تەڭگەلەردىڭ سىرتقى بەتىنە: «ءلا ءيلاھا يللاللاھ، مۇحاممادۋر راسۋلۋللاھ» دەگەن سوزدەر ەكى قاتار ەتىپ قاشالعان. ارحەولوگتار بۇل تەڭگەلەردى يۋان داۋىرىندە المالىقتا سوعىلعان دەپ ەسەپتەيدى. بۇعان دەيىن تابىلعان تەڭگەلەرمەن سالىستىرعاندا، بۇل جولعى ولجا الدەقايدا مول بولدى. سونىمەن بىرگە، 1977 جىلى سانجىداعى كونە قالادان تابىلعان 1370 كۇمىس تەڭگەنىڭ جارتىسىنا جۋىعىندا «المالىق» دەگەن تاڭبا بولعان. سونداي-اق سىر بويىنداعى وتىرار قالاسىنان تابىلعان قازىنانىڭ اراسىندا دا المالىقتا سوعىلعان تەڭگەلەر شىققان.

سۋرەتتە: المالىقتا سوعىلعان تەڭگەلەر. سۋرەت: اۆتوردىڭ مۇراعاتىنان الىندى.

بەلگىلى شىعىستانۋشى ۆ. ۆ. بارتولد زەرتتەۋىندە: «1345 جىلى المالىق قالاسىندا سوعىلعان تەڭگەدە قالا بيلەۋشىسى ماحمۇدتىڭ ەسىمى كەزدەسەدى. بىزدىڭشە، بۇل المالىقتا سوعىلعان ەڭ سوڭعى تەڭگە بولسا كەرەك»، – دەپ جازادى. بۇل ماحمۇد – تۇعلى تەمىر حاننىڭ نەمەرەسى.

ال قازاقتىڭ ۇلى عالىمى شوقان ءۋاليحانوۆ 1858 جىلعى جەتىسۋ ساپارى كەزىندە المالىققا كەلىپ، بىرنەشە كونە تەڭگەلەردى قولعا تۇسىرگەن. ول بۇل جونىندە «جوڭعاريا وچەركتەرى» اتتى ەڭبەگىندە: «مەن ەجەلگى المالىق قالاسىنىڭ ورنىنان بىرنەشە التىن بۇيىمدار مەن التىن اقشالاردى قولعا ءتۇسىردىم. بۇل تۋرالى كەيىن ارنايى ماقالا جازباقپىن»، – دەپ جازادى.

شوقان ءۋاليحانوۆ المالىق تۋرالى تاعى دا بىلاي دەيدى: «ورىس جوڭعارياسىندا كوشپەلى تۇرمىس ۇستەم بولا تۇرسا دا، وندا ازداپ وتىرىقشىلىقتا بولعان. بۇل تۋرالى اتاپ ايتقاندا، شيعا قالاسى تۋرالى العاشقى تاريحي مالىمەتتى ءبىز قىتاي تاريحىنان كورىپ وتىرمىز. بۇل قالا ىستىقكولدىڭ شىعىس جاعىندا بولۋى كەرەك جانە ونى ءۇيسىن كۇنبيىنە ارناپ قىتاي جۇمىسشىلارى سالعان بولۋى ءتيىس. ورتا عاسىرلاردا مۇندا، اسىرەسە ىلە القابىندا وتىرىقشىلىق كەڭ ءورىس العان. المالىق (ال قازىرگى تۇركىستان سەلونياسى), قوناقاي مەن قايناق (قازىر دە بار) جانە الماتى (قازىرگى ۆەرنىي بەكىنىسى تۇرعان جەر) قالالارى وزدەرىنىڭ ساۋدا-ساتتىعى جاعىنان اتى شىققان جانە بۇلار گەنۋە كوپەستەرى قىتايعا، قىپشاق ەلشىلەرى ۇلى حانعا بارىپ تۇرعان ۇلكەن جولدىڭ بويىنداعى ستانتسيالارى بولعان»، – دەيدى ءوزىنىڭ «جوڭعاريا وچەركتەرى» اتتى ماقالاسىندا. (شوقان ءۋاليحانوۆ. «ماقالالار مەن حاتتار». جاڭا ءومىر باسپاسى، 1956 ج.، 115-بەت.)

ال قالىڭ قاڭلىنىڭ ورتاسىندا وسكەن اتاقتى تاريحشى، عالىم جامال قارشي (1230–1315) ءدال وسى المالىق قالاسىندا تۋعان. سونىمەن قاتار بەلگىلى عالىم ماۋلانا يۋسۋف ساككاكي (1160–1229) دە وسى قالادا دۇنيەگە كەلگەن. جامال قارشي ءوزىنىڭ «مۋلحاقات ءاس-سۋراح» («سوزدىككە قوسىمشا») اتتى ەڭبەگىندە: «XII عاسىردىڭ باسىنان XIII عاسىردىڭ سوڭىنا دەيىن قاڭلىلار جەتىسۋداعى ەڭ قۋاتتى ۇلىس بولىپ، بۇكىل ءوڭىردى المالىقتان بيلەدى»، – دەپ جازادى. قاراقىتايلاردىڭ شاپقىنشىلىعى كەزىندە قاڭلىلار قارلۇقتارمەن بىرلەسىپ، سول كەزدەگى ساۋلەتتى استانا بالاساعۇندى قورعاۋعا قاتىسقان.

1211 جىلى المالىق بيلەۋشىسى شىڭعىس حانعا ءوز ەركىمەن قاقپاسىن اشىپ، بۇكىل اسكەرىمەن ونىڭ جاعىنا وتكەن. وسى ەڭبەگى ءۇشىن شىڭعىس حان جوشىنىڭ ۇلكەن قىزى بيكەنى قاڭلى بيلەۋشىسى تۇعىرىلدىڭ ۇلى سۋناق تەگىنگە ۇزاتىپ، قاڭلى بەكتەرىنە ايرىقشا قۇرمەت كورسەتكەن. بۇعان دەيىن نايمان حانى كۇشلىك قاراقىتاي مەملەكەتىن باسىپ الىپ، ىلە القابىنا كەلگەن كەزدە قاڭلى حانى ورازدى اڭ اۋلاپ جۇرگەن جەرىندە قولعا ءتۇسىرىپ ولتىرگەن بولاتىن. ال شىڭعىس حان كۇشلىككە جانە حورەزمگە قارسى جورىققا شىققاندا، سۋناق تەگىن قالىڭ قولىمەن وعان كومەككە بارعان.

جامال قارشيدىڭ المالىقتا ءبىلىم الىپ، تاربيەلەنگەنىن ەسكەرسەك، بۇل قالادا سول ءداۋىردىڭ ءىرى وقۋ ورىندارى بولعانىن اڭعارۋعا بولادى. كەيىن ول سۋناق تەگىننىڭ ورداسىندا قىزمەت اتقارعان.

ءدال وسى قالادا شىڭعىس حاننىڭ ۇرپاعى تۇعلى تەمىر ون سەگىز جاسىندا دۋلات امىرلەرىنىڭ قولداۋىمەن حان كوتەرىلىپ، شاعاتاي ۇلىسىنىڭ بيلىگىن نىعايتتى. سونداي-اق ول ءوزىنىڭ قاراماعىنداعى ادامدارمەن بىرگە يسلام ءدىنىن قابىلدادى. بۇل ارەكەتى وزگە موڭعول اقسۇيەكتەرىنە ۇناماي، اقىرىندا تۇعلى تەمىر حان ورداسىندا وتباسى مۇشەلەرىمەن بىرگە قاستاندىقپەن ءولتىرىلدى. بۇل وقيعا تۋرالى مۇحاممەد حايدار دۋلاتي «تاريح-ي راشيدي» ەڭبەگىندە جان-جاقتى باياندايدى.

تۇعلى تەمىر كەسەنەسى بۇگىندە كونە المالىق قالاسىنىڭ ورنىندا ءالى دە اسقاق تۇر. دەرەكتەرگە قاراعاندا، كەسەنەنى حاننىڭ جارى باتىفاري حانىم يراقتان ارنايى شاقىرىلعان شەبەرلەرگە 1365 جىلى سالدىرعان. كەيىن باتىفاري قايتىس بولعان سوڭ، ونىڭ سۇيەگى كۇيەۋىنىڭ جانىنا جەرلەنگەن.

كەسەنە كەشەنىندە: وڭ جاقتاعى ۇلكەن كەسەنە – تۇعلى تەمىر حانعا; جانىنداعى اق ءتۇستى شاعىن كەسەنە – باتىفاري حانىمعا ارنالعان. كەسەنە شامامەن 150 شارشى مەتر اۋماقتى الىپ جاتىر. نەگىزگى ولشەمدەرى: ۇزىندىعى – 15 مەتر; ەنى – 10,7 مەتر; بيىكتىگى – 19 مەتر; ىرگەسىنىڭ اينالاسى – 60 مەتر.

عيماراتتىڭ ىرگەسى ءتورتبۇرىشتى ەتىپ كوتەرىلىپ، ءۇستى كۇمبەزبەن جابىلعان. قۇرىلىستا تىرەۋىش باعاندار قولدانىلماعان. ىشكى جاعىنداعى اينالمالى باسپالداق ارقىلى كۇمبەزگە كوتەرىلۋگە بولادى. كەسەنەنىڭ ىشىندە ءتورت قابىر ورنالاسقان.

سىرتقى قابىرعالارى 26 ءتۇرلى جىلتىر قىشپەن قاپتالىپ، 21 ءتۇرلى ورنەكپەن بەزەندىرىلگەن. ەسىگى شىعىسقا قاراتىلعان. كىرەبەرىس ماڭدايشالىعىنا اينالدىرا ەكى جولدى قۇران اياتى جازىلعان. وڭ جاقتاعى اياتتىڭ اۋدارماسى: «ۇلى پاتشام، ءسىز ۇلى ءىس ءىلتيپاتتىڭ تەڭىزىسىز، يسلام ءدىنىنىڭ قورعاۋشىسىسىز، اللانىڭ ۇلى كالامى (قۇرانعا) سەنىمدى پەندەسىسىز، يسلام ءدىنىنىڭ اتاق-داڭقى جانە ماقتانىشىسىز». ال سول جاقتاعاسىنىڭ اۋدارماسى: «پاتشامىزدىڭ حانيكەسى باتيفاري (حانيكە)گە باعىشتايمىز: كۇنالارىڭىزدى كەشىرگەيسىز، ءداۋىرىمىزدىڭ حانيكەسى، زامانىمىزدىڭ بيلەۋشىسى (سۇلەيمەن پاتشانىڭ سۇلۋ حانىمى) اقىل-پاراساتتى، پاك، دۇنيەدە ايەلدەر ىشىندە تەڭدەسى جوق باتيفاري قاتىننىڭ اتاق-داڭقى، مارتەبەسى ماڭگى ساقتالعاي، ءومىرى شەكسىز ۇزىن بولعاي، بۇل دۇنيەدەن ول دۇنيەگە دەيىن قام-قايعىسىز جاساعاي...» (اياتتاردى چين جيڭگو ءوزىنىڭ «يۋان پاتشالىعى داۋىرىندەگى المالىق شاھارىنىڭ ورنى تۋرالى» دەگەن ماقالاسىن جاريا ەتەر كەزدە تىلەگەر، اقىن يمان تۇرسىن جانە ورتالىق ۇلتتار ينستيتۋتى ۇلتتىق ءتىل فاكۋلتەتىندەگى ليۋ شۋ جين قاتارلىلار ءتارجىمالاپ بەرگەن).

بۇل ساۋلەت ەسكەرتكىشى 1957 جىلى مەملەكەتتىك دارەجەدە قورعالاتىن مادەني مۇرالار تىزىمىنە ەنگىزىلگەن.

المالىق حالىقارالىق ماڭىزى بار تاريحي قالالاردىڭ ءبىرى سانالادى. مۇندا ءارتۇرلى ۇلت وكىلدەرى بىرگە ءومىر ءسۇرىپ، ءوزارا ساۋدا-ساتتىق جۇرگىزگەن. قالادا مالشارۋاشىلىعى مەن قاتار ەگىنشىلىك پەن باۋ-باقشاشارۋاشىلىعى دا جاقسى دامىعان. سونىمەن بىرگە المالىق ءتۇرلى ءدىن وكىلدەرى بەيبىت قاتار ءومىر سۇرگەن مادەني ورتالىق بولعان.

بەلگىلى شىعىستانۋشى ۆ. ۆ. بارتولدتىڭ جازۋىنشا، وسى قالادا 1334 جىلى تۇعلى تەمىر حاننىڭ ۇلى سانالاتىن جاڭعىشى حان تاققا وتىرعان. ونىڭ بيلىگى كەزىندە المالىقتا كاتوليك ءدىنى دە كەڭ تاراي باستاعان. پاپا تاعايىنداعان جوعارى دارەجەلى ءدىنباسىلار كاراسمون مەن يوانن وسى قالادا قىزمەت ەتكەن. المالىق حانى جاڭعىشى ولارعا قالا ماڭىنان كەڭ جەر سىيلاپ، كەيىن سول جەردە ساۋلەتتى شىركەۋ سالىنعان.

ودان كەيىن المالىققا يسپانيادان، سكانديناۆيادان، بۋرگۋنديادان جانە پورتۋگاليادان كوپتەگەن ەپيسكوپتار، موناحتار مەن ءدىن قىزمەتكەرلەرى كەلگەن. ارحەولوگيالىق زەرتتەۋلەر بارىسىندا جەر استىنان بەتىنە كرەست بەلگىسى قاشالعان تاس قۇلپىتاستار تابىلدى. كولەمى 126 شارشى سانتيمەتر، سالماعى شامامەن 8 كيلوگرامم بولاتىن بۇل تاستاردىڭ ورتاسىنا كرەست بەينەسى ويىلىپ، ونىڭ اينالاسىنا سيريا (سيريالىق ارامەي) جازۋىمەن مارقۇمنىڭ اتى-ءجونى مەن قايتىس بولعان جىلى جازىلعان. بۇل جادىگەرلەردىڭ نەستوريان حريستياندارىنىڭ مادەني مۇراسى ەكەنى انىقتالعان.

المالىق قالاسىنىڭ اۋماعى شامامەن 25 شارشى شاقىرىم بولعانىن، قازبا جۇمىستارى كەزىندە التىن جانە كۇمىس تەڭگەلەر، قىشتان جاسالعان ىدىستار مەن اشەكەيلەر، سونداي-اق تەمىر مەن مىستان سوعىلعان بالتا، قانجار، پىشاق سەكىلدى قارۋ-جاراقتار تابىلعانىن جوعارىدا جازدىق. بۇل دەرەكتەر المالىقتا ساۋدامەن قاتار مەتالل وڭدەۋ مەن قولونەر كاسىبىنىڭ دە جوعارى دەڭگەيدە دامىعانىن كورسەتەدى.

المالىقتىڭ كۇيرەۋى، اقساق تەمىر مەن موعولستان حانى قىزىر قوجا (تۇعلى تەمىردىڭ ۇرپاعى) اراسىنداعى اۋماقتىق قاقتىعىستارمەن بايلانىستى. سوعىستىڭ ناتيجەسىندە اقساق تەمىر المالىقتى باسىپ الىپ، قالانى قيراتادى. وسىدان كەيىن موعولستاننىڭ ساياسي ورتالىعى المالىقتان بەسبالىققا كوشىرىلەدى.

ەرمەك شاياحمەت

Abai.kz