جاستار ساياساتىن تەك مەملەكەتتىك باعدارلامالار مەن جاستارعا بولىنەتىن گرانتتار ارقىلى باعالاۋ جەتكىلىكسىز بولار ەدى. ونىڭ شىنايى ولشەمى — جاس ازاماتتىڭ ساپالى ءبىلىم الۋىنا، تۇراقتى جۇمىس تابۋىنا، باسپاناعا قول جەتكىزۋىنە، قوعامدىق شەشىمدەرگە ىقپال ەتۋىنە جانە ەل بولاشاعىنا سەنىممەن قاراۋىنا قانشالىقتى مۇمكىندىك جاسالعانى ارقىلى قوعامدىق ومىرىمىزدە ءوز ايشىعىن تابادى.

جاستار — ەلدىڭ ەرتەڭى عانا ەمەس، بۇگىنگى ەكونوميكانىڭ، قوعامدىق ءومىردىڭ جانە ساياسي وزگەرىستەردىڭ بەلسەندى قاتىسۋشىسى دا ەكەنىن ۇنەمى قاپەردە ۇستاۋعا ءتيىسپىز. سوندىقتان جاستار ساياساتىن مەرەكەلىك فورۋمدارمەن، كونتسەرتتەرمەن، گرانتتارمەن نەمەسە ءبىر رەتتىك جوبالارمەن ولشەۋدىڭ جەتكىلىكسىز، قايتا اقىلعا سىيمايتىن ىشكى ساياساتىمىزداعى اعاتتىق تا بولىپ سانالادى. ونىڭ جۇرت كوڭىلىن كونشىتەر شىنايى ناتيجەسى جاس ازاماتتىڭ ساپالى ءبىلىم الۋىنان، تۇراقتى جۇمىس تابۋىنان، باسپاناعا قول جەتكىزۋىنەن، ءوز پىكىرىن اشىق بىلدىرۋىنەن جانە قوعامداعى وزگەرىستەرگە ىقپال ەتە الۋىنان كورىنۋى كەرەك.

قازاقستاندا ەگەمەندىك داۋىرىندە جاستار ساياساتىنىڭ قۇقىقتىق نەگىزى قالىپتاسىپ، ارنايى مەملەكەتتىك تۇجىرىمداما قابىلدانعان سوڭ، جاستارعا ارنالعان ءتۇرلى قولداۋ تەتىكتەرى ىسكە اسىرىلا باستاعانىنا ءىشىمىز جىلي ءتۇستى. بىراق، قانشا جەردەن سولاي دەسەك تە، وسى مۇمكىندىكتەردىڭ بارلىعى بىردەي جاس ۇرپاقتىڭ كۇندەلىكتى ومىرىندەگى تۇيتكىلدەردى شەشىپ وتىر ما؟ ماسەلەنىڭ وزەگى — تاپ وسىعان كەلىپ تىرەلىپ وتىرعان جايى بار.

قازاقستان حالقىنىڭ ايتارلىقتاي بولىگىن قۇرايتىن جاستار ساناتى – مەملەكەتتىڭ ستراتەگيالىق رەسۋرسى جانە ۇلتتىڭ ەرتەڭگى الەۋەتى ەكەنى داۋ تۋدىرمايتىن اقيقات دەپ قابىلداساق، وندا،  سوڭعى جىلدارى ەلىمىزدە جاستار اياساتىن دامىتۋ ماقساتىندا جۇزدەگەن مەملەكەتتىك تاپسىرىستار مەن گرانتتار ءبولىنىپ، «جاستار رەسۋرستىق ورتالىقتارى»، «تاۋەلسىزدىك ۇرپاقتارى» باستامالارى جانە ءارتۇرلى ۆولونتەرلىك قوزعالىستار قارقىندى جۇمىس ىستەي باستادى. الايدا، وسى وڭ ۇردىستەردىڭ كولەڭكەسىندە شەشىمىن تاپپاي كەلە جاتقان جۇيەلى ماسەلەلەر دە جەتكىلىكتى ەكەنىن اشىق مويىنداۋعا ءتيىسپىز.

تەندەرلىك قۇجاتتامالارداعى ادەمى ەسەپتەر پەن وڭىرلەردەگى شىنايى احۋال اراسىندا ءالى دە بايقالاتىن الشاقتىقتىڭ ورىن الىپ وتىرعاندىعى قازاق قوعامىن ويلاندىرۋى ءتيىس. وسى ورايدا، ءسىز بولىپ، ءبىز بولىپ، بەل شەشە جۇمىلىپ، جاستاردىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق جاعدايىنا تەرەڭ تالداۋ جاساپ، ولاردى تۇبەگەيلى شەشۋدىڭ ناقتى جولدارىن بىرلەسە قاراستىرۋ اسا ماڭىزدى مىندەت بولىپ وتىر.

ءتۇيىندى پروبلەمالار: جۇمىسسىزدىق، باسپانا جانە الەۋمەتتىك اپاتيا

بۇگىنگى تاڭدا وسكەلەڭ ۇرپاقتىڭ ءومىر ساپاسىنا جانە قوعامداعى بەلسەندىلىگىنە تۇساۋ بولىپ وتىرعان باستى ماسەلەلەر قاتارى تومەندەگىدەي باعىتتاردى قامتيدى. ەندى وسىلاردى جىپكە تىزە كەتەيىك:

جوعارى وقۋ ورىندارى مەن كوللەدجدەردى بىتىرگەن تۇلەكتەردىڭ ماماندىعى بويىنشا جۇمىس تابۋى شەشىمىن تابا المايتىن اسا ۇلكەن پروبلەماعا اينالىپ ۇلگەردى. جۇمىس بەرۋشىلەردىڭ جاس ماماندارعا سەنىمسىزدىك تانىتىپ، «تاجىريبەسى بار كادرلاردى» تالاپ ەتۋى تۇلەكتەردىڭ جولىن ارقاشان تاسقامال ەتىپ مىقتاپ جابادى. سرنىڭ سالدارىنان جاستاردىڭ بەلگىلى ءبىر بولىگى ءوز ماماندىعى بويىنشا جۇمىس تابا الماي، كەز كەلگەن ۋاقىتشا تابىس كوزىنە نەمەسە فريلانسكە كەتىپ، الەۋمەتتىك تۇراقسىزدىققا تاپ بولاتىن جاعدايعا ۇشىرادى.

جاس وتباسىلار مەن جاس ماماندار ءۇشىن باسپانا ماسەلەسى ەڭ وتكىر شەشۋىن تاپپاس ءتۇيىن كۇيىندە قالىپ وتىرعان جايى بار. مەملەكەتتىك يپوتەكالىق باعدارلامالاردىڭ شارتتارى ءبىر قارعاندا ۇقانشا جەردەن جاقسى بولعانىمەن، باستاپقى جارنانى جيناۋ نەمەسە اي سايىنعى تابىسى تومەن جاستار ءۇشىن بانك تالاپتارى مۇلتىكسىز ورىنداۋ ءۇشىن اسقان اۋىرتپالىقتىڭ جۇگىن مويىنا تۇسىرەدى. بۇل جاستاردىڭ دەربەس ءومىر باستاۋىنا جانە دەموگرافيالىق وسىمگە كەرى اسەرىن تيگىزەتىن جاعىمسىز فاكتورعا انيالىپ وتىر.

رەسپۋبليكالىق ماڭىزى بار قالالار مەن شاعىن وڭىرلەردەگى (اۋىل، اۋدان ورتالىقتارى) جاستاردىڭ دامۋ مۇمكىندىكتەرى جەر مەن كوكتەي دەسەك، اقيقاتتىڭ اۋىلىنان ەش الشاق كەتپەيمىز. وڭىرلەردە ساپالى ءبىلىم بەرۋ ورتالىقتارى، كوۆوركينگ الاڭدارى، بوس ۋاقىتتى ءتيىمدى وتكىزۋ ينفراسترۋكتۋراسى مەن زاماناۋي IT-حابتاردىڭ جەتىسپەۋشىلىگى سالدارىنان تالانتتى جاستار ءىرى قالالارعا نەمەسە شەتەلگە جاپپاي كوشىپ كەتىپ جاتقانىن جاسىرىپ جابۋعا بولمايدى.

جاستاردىڭ بەلگىلى ءبىر بولىگى مەملەكەتتىك باستامالار مەن ساياسي پروتسەستەرگە ەنجارلىق تانىتىپ، مۇلدەم سەنىمسىزدىكپەن قارايدى. ولار ءوز داۋىستارىنىڭ، باستامالارىنىڭ نەمەسە ۇسىنىستارىنىڭ مەملەكەتتىك دەڭگەيدە ەلەنبەيتىنىنە بارىنشا سەنىمدى، بۇل ءوز كەزەگىندە جاستاردىڭ قوعامدىق-ساياسي ومىردەن شەتتەلىپ، ءپاسسيۆتى پوزيتسيا ۇستانۋىنا اكەپ سوعاتىن زاردابى زور فاكتور بولىپ سانالادى.

شەشۋ جولدارى مەن جۇيەلى ۇسىنىستار

بۇل ءتۇيىندى پروبلەمالاردى ەڭسەرۋ ءۇشىن تەك قارجى قۇيۋمەن نەمەسە ناۋقاندىق شارالارمەن شەكتەلمەي، ءادىل دە ناتيجەگە باعىتتالعان مەحانيزمدەردى ىسكە قوسۋ قاجەت ەكەنى داۋ تۋدىرمايتىن اقيقات. سوندىقتان:

كاسىپورىندار مەن بيزنەس سۋبەكتىلەرى ءۇشىن جاس ماماندى جۇمىسقا قابىلداعان جاعدايدا سالىقتىق جەڭىلدىكتەردى نەمەسە سۋبسيديالاۋ كولەمىن ۇلعايتۋ قاجەت. جوو مەن كوللەدج تۇلەكتەرىن ءوندىرىس ورىندارىندا مىندەتتى تۇردە تاجىريبەدەن وتكىزۋدى بيزنەسپەن بىرلەسىپ، دۋالدى وقىتۋ فورماتىندا جولعا قويۋ وسى باعىتتاعى ماڭىزدى قادامداردىڭ ءبىرى بولىپ تابىلادى.

تاعى ءبىپ نازاردان ەش شىعارۋعا بولمايتىن جايت. بۇل «تۇرعىن ءۇي» ساياساتىن يكەمدەۋ جانە الەۋمەتتىك جالعا بەرۋدى دامىتۋ: جاستارعا ارنالعان ساتىپ الۋ قۇقىعى بار نەمەسە جەڭىلدەتىلگەن ۇزاق مەرزىمدى جالعا بەرىلەتىن پاتەرلەردىڭ سانىن كۇرت ارتتىرۋ، سونداي-اق جاس كاسىپكەرلەر مەن وتباسىلارعا تومەن پايىزبەن كەپىلسىز نەسيە بەرۋ تەتىكتەرىن كەڭەيتۋدى ورىستەتۋ ءوز ناتيجەسىن كوپ ۋاقىت وتكىزبەي بەرە باستايدى.

ءاربىر اۋدان مەن اۋىلدىڭ ناقتى ەرەكشەلىگىنە قاراي جاستار بيۋدجەتىن دەربەس بولۋگە مۇمكىندىك بەرۋدى جولعا قويا ءبىلۋ قوردالانعان تالاي پروبلەمالدى تەز ارادا شەشىپ بەرەدى. شالعاي ەلدى مەكەندەردە تسيفرلىق داعدىلار مەن كاسىپكەرلىك نەگىزدەرىن تەگىن ۇيرەتەتىن ءموبيلدى ءبىلىم بەرۋ ورتالىقتارىن كوبەيتۋدىڭ بەرەر جەمىسى مول.

ءسوز ءتۇيىنى: قورىتا ايتقاندا، جاستار ساياساتى – بۇل تەك ءبىر مينيسترلىكتىڭ نەمەسە وڭىرلىك باسقارمانىڭ عانا ەمەس، بۇكىل قوعامنىڭ ورتاق ستراتەگيالىق جاۋاپكەرشىلىگى بولىپ سانالادى. ەگەر ءبىز جاستاردىڭ بۇگىنگى پروبلەمالارىن ۋاقتىلى شەشىپ، ولاردىڭ الەۋەتىن اشۋعا لايىقتى جاعداي جاساي الساق، وندا بۇل تىرلىگىمىز تاۋەلسىز ەلىمىزدىڭ ۇزاق مەرزىمدى ەكونوميكالىق ءوسىمى مەن ساياسي تۇراقتىلىعىنىڭ مىزعىماس كەپىلىنە اينالادى. تەندەرلىك قاراجات پەن مەملەكەتتىك رەسۋرستار فورمالدى ەسەپ ءۇشىن ەمەس، ءاربىر جاستىڭ ناقتى ومىرىنە وڭ وزگەرىس اكەلەتىن شىنايى الەۋمەتتىك اسەرگە (Social Impact) قىزمەت ەتكەندە عانا ساپالى سەرپىلىس پەن جارقىن بولاشاققا قول جەتكىزە الامىز.

ءابىل-سەرىك الىاكبار

Abai.kz