بەيسەنبى, 17 ماۋسىم 2021
الاشوردا 7031 0 پىكىر 5 ءساۋىر, 2016 ساعات 14:38

قىتايلاردىڭ قولىنان قازا تاپقان قازاقتىڭ تۇڭعىش قارجى ءمينيسترى

قىتاي حالىق رەسپۋبليكاسىنىڭ قۇرامىنداعى شىنجاڭ ولكەسىندە، وتكەن عاسىردا تاۋەلسىز شىعىس تۇركىستان رەسپۋبليكاسىن قۇرۋ جولىندا ولىمگە باس تىگىپ، وتارشىل-اكىمشىل كۇشتەرگە قارسى ۇلت-ازاتتىق كۇرەسىن جۇرگىزگەن قازاق قاھارمانى وسمان باتىرمەن تاعدىرلاس تۇلعا قاجى جانىمقان تىلەۋبايۇلى 1951 جىلى، 4 ءساۋىر كۇنى ءۇرىمشى قالاسىندا اتىلدى.

ال وسپان باتىر بولسا، 25 كۇننەن كەيىن 29 ءساۋىر كۇنى اتىلعان ەدى. جانىمحان تىلەۋبايۇلى 1946 جىلى قۇرىلعان شىنجان ولكەلىك ۇكىمەتىندە قارجى ءمينيسترى بولىپ سول ۇكىمەتتە قىزمەت اتقارعان. 1946-1949 جىلدارى اراسىندا كوپتەگەن قاعاز اقشاعا توتە ارىپپەن “جانىمحان” دەپ قولىن قويعان ەدى. بۇل قازاق تاريحىندا زاماناۋي اقشادا قولى بولعان تۇڭعىش قازاق قارجى ءمينيسترى.

ءبىز اڭگىمە ەتكەلى وتىرعان جانىمحان 1888 جىلى التاي ايماعىنىڭ سارىسۇمبە اۋدانىندا تىلەۋبايدىڭ شاڭىراعىندا دۇنيە كەلدى. 23 جاسىنا قاراعان شاعىندا اكەسىنىڭ قايتىس بولىپ، كوپشىلىك تاراپىنان تىلەۋبايدىڭ ورنىنا “زالىڭ” ەتىلىپ بەلگىلەنگەن جانىمقان، مەيرىمدىلىگى، پاراساتتىلىعى جانە كىشىپەيىلدىلىگىنە بايلانىستى حالىقتىڭ قۇرمەتىنە بولەندى. جانىمحان جاستايىنان رۋحاني قۇندىلىقتاردى ساقتاۋ مەن ءبىلىم الۋ سالاسىندا قىزمەت كورسەتتى. وسى ورايدا ول “سارعۇسىن” اۋىلىندا شامامەن ءبىر مىڭ شارشى مەترلىك اۋماعى ءبىر ءدىني كومپلەكس سالدىرادى. ونىڭ قۇرامىندا بەس ۋاقىت ناماز بەن جۇما نامازى وقىلاتىن 500 ادامدىق مەشىت، 100 بالا وقيتىن مەدرەسە، جاتاقحانا جانە يمام وتىراتىن ءۇي دە بار ەدى. وعان ىرگەلەس تە ءبىر زيرات سالىنعان. اۋىل، ەرتىس وزەنىنىڭ جاعاسىنا جاقىن قالىڭ توعايى بار ءبىر اۋداندا بولعانىمەن، مەشىت، تەگىستەلگەن ءبىر توبەدە سالىنعان. ويتكەنى، ەرتىستىڭ ازعىن-تاسقىن سۋى كەي كەزدەرى جان جاقتى جايپاپ كەتەتىن. مەشىت سۋ اپاتىنان امان بولۋ ءۇشىن سولاي ىستەلىنگەن. “جانىمحان مەشىتى” دەپ اتالعان بۇل مەشىت كوپ جىلدار قۇلشىلىق عيبادات ىستەۋشىلەرگە قىزمەت اتقارىپ كەلگەن.

 

1937 جىلعى قاجىلىق ساپار. 2 قاتار ورتاداعى كىسى جانىمقان قاجى

بەس ۋاقىت نامازىن قازا جىبەرمەي ۋاقىتىندا وقيتىن، كۇن سايىن “دالەل حايرات” زىكىر كىتابىن وقىپ تۇراتىن، جىلىنا 3 اي ورازا ۇستاۋدى ادەتكە اينالدىرعان جانىمحان 1937-شى جىلى، ۇلدارىنان 15 جاسار دالەلحاندى ەرتىپ ءبىر توپ قازاقپەن بىرگە مۇسىلمانداردىڭ قاسيەتتى ورنى مەككەگە يسلام ءدىنىڭ بەس پارىزىنىڭ ءبىرى سانالاتىن قاجىلىق مىندەتىن ورىنداۋعا اتتاندى. ول كەزدە قاجىلىققا قازاقستان، ۋكراينا، تۇركيانى كەمە جانە پويىز ارقىلى كوكتەي ءوتىپ ءبىر جىلعا سوزىلاتىن-دى. جانىمحان قاجىمەن قاسىنداعىلار ىستامبۇلدا قاراكوي كەمە پورتىنا جاقىن ماڭدا ءبىر قوناق ۇيدە جاتىپ سوندا فوتوعا تۇسكەن ەكەن. جانىمحان قاجىنىڭ ۇلى دالەلحان جانالتاي 1969 جىلى ىستامبۇلعا بارعاندا، سول قوناق ءۇيدى تاپقان. سوندا قوناق ءۇيدىڭ قوجايىنى ۇلىنا الگى فوتونى اماناتتاپ كەتىپتى، ولاردىڭ ۇرپاقتارى ءبىر كۇن ىستامبۇلعا كەلەدى، سوندا فوتونى بەر دەپ. بۇگىن وسى فوتو ۇلكەن مۇرا بولىپ وتىر.

 

جانىمقاننىڭ قولى قويىلعان اقشا

پاراساتتى جانىمحان قاجى تەك ءدىن جولىندا عانا ەمەس، سول قاتاردا زاماناعا ساي ساياسي ىستەرگە، اسىرەسە وقۋ-اعارتۋ ىستەرىنە دە ەرەكشە كونىل بولگەن. وسىعان بايلانىستى قىستاۋعا جاقىن جەردە ۇل جانە قىزدارعا ارناپ ەكى باستاۋىش مەكتەبى سالدىرعان. قىزدار مەكتەبى “جاڭا گۇل”، ۇلدار مەكتەبى دە “جاڭا كۇش” دەپ اتالعان. ارالارى جاقىن بولعان مەكتەپتەردىڭ ىرگەسىندە ءبىر تەاتر زالى جانە مۇعالىمدەر جاتاقحاناسى بولعان. جوسپارلى تۇردە سالىنعاندىقتان مەكتەپتەر ءالى كۇنگە دەيىن قىزمەت ەتۋدە كورىنەدى.

1911-شى جىلعى توڭكەرىستىڭ ناتيجەسىندە قىتايدا پاتشالىق جۇيە قۇلاپ رەسپۋبليكالىق جۇيە ورناسا دا، بىراق شىڭجانداعى مانچۋ حاندىعىنىڭ زاڭ-جۇيەسى ءبىرشاما ۋاقىتقا دەيىن ساقتالدى. سوعان ساي التاي ايماعىندا “زالىڭ”، “ۇكىرداي” جانە “تايجىلىك” مارتەبەگە دەيىن كوتەرىلگەن جانىمقان تىلەۋبايۇلى كەيىن ۇلتتىق كوتەرىلىستەر ناتيجەسىندە قۇرىلعان قازاق، ۇيعىر جانە قىتاي ارالاس ۇكىمەتتە قارجى ءمينيسترى قىزمەتىن دە اتقاردى.


شىنجاڭدى تۇنشىقتىرىپ قاندى قولمەن باسقارعان شىڭ شى ساي تۇسىنداعى ادىلەتسىز، زورلىق-زومبىلىق ساياسات-شارالارى جەرگىلىكتى حالىقتاردىڭ اشۋ-ىزالارى مەن نارازىلىقتارىن تۋدىرۋمەن بىرگە كوتەرىلىستىك ارەكەتتەردىڭ پايدا بولۋىنا سەبەپ بولدى. مۇنداي الاساپىراندىق، تۇراقسىز جاعدايلاردى بەيبىت جولدارىمەن شەشۋ جونىندەگى ءىس-ارەكەتتەرگە، كەلىسسوزدەرگە ات سالىسقان جانىمحان قاجى الدىمەن 1940-شى التاي گۋبەرناتورى، كەيىن 1946-جىلى ۇرىمشىدە قۇرىلعان “شىنجاڭ ارالاس ولكەلىك ۇكىمەتتە” قارجى ءمينيسترى ەتىلىپ تاعايىندالدى. 1946-49 جىلدارى شىققان ولكەلىك قاعاز اقشالاردا قارجى ءمينيسترى رەتىندە قول تاڭباسى ورىن الدى.

 

قاجىلىق ساپار كەزىنەن. ارتتا تۇرعان بالاسى دالەلقان

ولكەدەگى شيەلەنىستەردى باسەڭدەتىپ ساياسي، شارۋاشىلىق جانە الەۋمەتتىك جاعدايلاردى دۇرىستاۋ بارىسىندا شارالار جاسالىپ جاتقانىمەن، بىراق ىشكى قىتايداعى تۇراقسىزدىق اسىرەسە، 1949 جىلعى ماو تسزە دۋن باسشىلىعىنداعى كوممۋنيستىك توڭكەرىستىك ارەكەت ۇلعايىپ شىنجاڭعا ەداۋىر قاۋىپ-قاتەر توندىرە باستادى. مۇنىڭ الدىن الۋ ءۇشىن ۇرىمشىدە “كوممۋنيزيم جانە كوممۋنيستتەرگە قارسى قوعام” قۇرىلدى. ونىڭ قۇرامىندا التاي گۋبەرناتورى وسپان باتىر مەن قارجى ءمينيسترى جانىمحان قاجى دا بولدى. قىزىل ارميا ۇرىمشىگە باسىپ كىرىپ بۇرحان ءشاحيدى ۇكىمەتىن وزىنە باعىندىرماس الدىن بۇل قوزعالىس باركول جاققا ويىستى.

بىراق وكىنىشكە وراي وسپان باتىر جەتەكشىلىگىندەگى انتي-كوممۋنيستىك قوزعالىستىڭ اسكەري كۇش-قۋاتىنىڭ ازدىعى، دۇشپان قۋاتىنىڭ باسىمدىلىعى سالدارىنان وسپان باتىردىڭ سىرتىنداعى باسشىلار “ازات دۇنيەگە” كوشۋگە بەل بايلادى. كوش جولىندا 1950 جىلى 1 شىلدە كۇنى بيسان تاۋىنىڭ داراقتى دەگەن اۋدانىندا جانىمحان تىلەۋبايۇلى قىزىل اسكەرلەر جاعىنان قولعا تۇسىرىلەدى. ءبىرشاما ۋاقىتتان كەيىن وسپان باتىر دا قولعا تۇسەدى. ۇرىمشىگە اپارىلىپ تەرگەلىپ سوتتالعان جانىمحان تىلەۋبايۇلى مەن وسپان باتىر 1951 جىلدىڭ ءساۋىر ايىندا اتىلادى. اقپارات بويىنشا، جانىمقان قاجى 1951 جىلدىڭ ءساۋىر ايىنىڭ ءتورتىنشى كۇنى، ال وسپان باتىر بولسا ءساۋىر ايىنىڭ 29-ءى كۇنى اتىلىپ ءشايىت بولدى. وتانى ءۇشىن قىرشىن ەتكەن ەسىل ەرلەردىڭ جاتقان جەرى تورقا، بارعان جەرى ۇجماق بولعاي!

جانىمحان قاجىنىڭ ونەرحان، سەتەرحان، حاميت، دالەلحان، ءماجيت جانە شاپاعات اتتى التى ۇلدارىنان تاراعان ۇرپاقتارى قازىرگى تاڭدا شىعىس تۇركىستان، قازاقستان، تۇركيا جانە ەۋروپا ەلدەرىندە ءومىر سۇرۋدە.

ءاليحان جانالتاي جانىمحانۇرپاعى

ميۋنحەن – گەرمانيا

Kerey.kz

0 پىكىر