سارسەنبى, 24 شىلدە 2024
جاڭالىقتار 4172 0 پىكىر 28 تامىز, 2013 ساعات 12:20

ساياساتناما

«اعاش اتتى» ەرتتەپ ءمىنۋدىڭ تاۋقىمەتى نەمەسە تانىمال ساياساتكەر بولۋ yشiن 55 ملن تەنگە كەرەك

«ءوز ەلىمنىڭ باسى بولماسام دا، سايىنىڭ تاسى بولايىن»... بۇل –كەشەگىدەن قالعان پالسا­پالىق وي. ال بۇگىن شە؟ بۇگىن ەشكىمنىڭ دە قاتقان قارا تاس بولعىسى كەلمەيدى. كەز كەلگەن جەتكىنشەك حالىقتىڭ كوز ال­دىن­دا جۇرەتىن تانىمال تۇلعا بولۋدى ارماندايدى. ءاۋ دەيتىندەي داۋسى جوقتار انشىگە، بەتىنىڭ قىزىلى بارلار جۋرنا­ليسكە، ەندى بىرەۋلەرى ءبيشى، سىقاقشى، سۋرەتشىگە اينالىپ شىعا كەلەتىن كەزەڭدە ساياسات الەمىندە باعىن سىناپ، ساياسات­كەر بولىپ تانىلۋ قانشالىقتى قيىن؟ ءبىز وسى ساۋالدىڭ ءجىبىن ءيىرىپ كورەلىكشى...

كاسىبي ساياساتكەر بولۋ ءۇشىن...

«اعاش اتتى» ەرتتەپ ءمىنۋدىڭ تاۋقىمەتى نەمەسە تانىمال ساياساتكەر بولۋ yشiن 55 ملن تەنگە كەرەك

«ءوز ەلىمنىڭ باسى بولماسام دا، سايىنىڭ تاسى بولايىن»... بۇل –كەشەگىدەن قالعان پالسا­پالىق وي. ال بۇگىن شە؟ بۇگىن ەشكىمنىڭ دە قاتقان قارا تاس بولعىسى كەلمەيدى. كەز كەلگەن جەتكىنشەك حالىقتىڭ كوز ال­دىن­دا جۇرەتىن تانىمال تۇلعا بولۋدى ارماندايدى. ءاۋ دەيتىندەي داۋسى جوقتار انشىگە، بەتىنىڭ قىزىلى بارلار جۋرنا­ليسكە، ەندى بىرەۋلەرى ءبيشى، سىقاقشى، سۋرەتشىگە اينالىپ شىعا كەلەتىن كەزەڭدە ساياسات الەمىندە باعىن سىناپ، ساياسات­كەر بولىپ تانىلۋ قانشالىقتى قيىن؟ ءبىز وسى ساۋالدىڭ ءجىبىن ءيىرىپ كورەلىكشى...

كاسىبي ساياساتكەر بولۋ ءۇشىن...

«ساياسات – اعاش ات» دەپ جاتامىز... سول اعاش اتتى ەرتتەپ ءمىنۋ ءۇشىن ءتۋابىتتى تالانت قاجەت ەكەنىن جوققا شىعارا الماسپىز. بىراق ەشكىم دە ساياساتكەردىڭ شەكپەنىن تالانتىمەن كيە سالمايدى. «ءوز ۇيىندە سىزۋ سىزباعان ادام سىرتقا شىعا سالا ويۋ ويۋى دا مۇمكىن ەمەس. دەمەك، بەلگىسىز تۇلعا ساياساتكەرگە اينالۋى ءۇشىن، ەڭ الدىمەن، ينتەللەكتۋالدى ءبىلىمى، قوعامعا دەگەن وزىندىك كوزقاراسى، ءتۇر-تۇرپاتىندا تار­تىم­دىلىعى، حالىقتىڭ الدىندا ءسوز جۇپتار­لىق شەشەندىگى بولۋى مىندەتتى... سايا­ساتكەر دەگەنىمىزدىڭ ءوزى ناقتى ساياسي يدەولوگيانى باسشىلىققا الا وتىرىپ قوعامدىق شەشىم قابىلدايتىن كاسىپ يەسى بولعاندىقتان، بۇل سالانى ۇلكەن نارىق دەپ بىلگەنىمىز ءجون. بەلگىلى ساياسي ەكونوميست م.ۆەبەر دە بۇل سالانى كاسىپ رەتىندە قاراس­تىرىپ، «كەزدەيسوق»، «جۇمىسىنا قو­سىم­شا»، «كاسىبي ساياساتكەر» دەپ ءۇش تۇرگە ءبولىپتى. بىزگە كەرەگى – كاسىبي ساياساتكەر...

كاسىبي ساياساتكەر بولۋ ءۇشىن نە ىستەۋ كەرەكتىگىنە زەر سالالىق...

بىرىنشىدەن، بەلگىلى ءبىر ساياسي يدەيانىڭ بولۋى مىندەتتى. ەكىنشىدەن، سول يدەيانى جۇزەگە اسىراتىن ادامدى تاۋىپ، ونى تۇلعاعا اينالدىرار جولدار قاراستىرىلادى...

بۇل ورايدا ساياسي دۇرىس قادام جاساۋدى ۇيرەتەتىن پوليتەحنولوگتەر، كيىم-كيىسى مەن ءجۇرىس-تۇرىسىن رەتتەيتىن يميدجمەي­كەر­لەر، حالىق الدىنداعى ءسوزىن جازىپ بەرەتىن سپيچرايتەرلەر، ساياسي نارىقتى باعامداپ وتىراتىن ساياسي ماركەتولوگتەر­دىڭ جۇمىسى ىسكە قوسىلادى.

ەلنۇر بەيسەنباي، ساياساتتانۋشى:

 – ءبىر ادام كوپتەگەن جىلدار بويى قوعامدىق ىستەرگە ءۇن قوسۋ ارقىلى تانىمال ساياساتكەر بولا الماي ءجۇرىپ، ءبىر-اق كۇندە لاۋازىمدى قىزمەتكە تاعايىندالا قالۋى مۇمكىن. ءبىزدىڭ حالىق وسىنداي ادامداردى تانىمال ساياسي تۇلعاعا اينالدى دەپ وي­لاي­دى. بۇل دۇرىس ەمەس. ساياساتكەر قوعام­دىق ىستەردىڭ، باستامالاردىڭ باسىندا ءجۇ­رىپ تانىلۋى ءتيىس. ال مەملەكەتتىك قىزمەتتە جۇرگەن­نىڭ ءبارى – ساياساتكەر ەمەس، شەنەۋنىك­تەر. ولار بيلىكتىڭ تاپسىرماسىن ورىنداي­تىن – اتقارۋشى مەنەدجەرلەر. وسىنى ءبو­لىپ اجىراتا بىلگەنىمىز ءجون. دەسە دە، شە­نەۋ­نىك بولا تۇرا، مەملەكەتكە جانى اشي­تىن، قوعامدىق ىستەردىڭ باسى-قاسىندا جۇرەتىن ساياساتكەرگە اينالۋىنا بولادى. بۇل – ءبىر. ەكىنشىدەن، بەلگىسىز ادامنىڭ سايا­سي ساحناعا شىعۋىنا، تانىلۋىنا ءتۇرلى ساي­لاۋ­لار كوپ مۇمكىندىك تۋعىزادى. بىزدە كوپ­تە­گەن ساياساتكەرلەرىمىز بۇكىل حالىق ات­سا­لىساتىن پرەزيدەنتتىك، دەپۋتاتتىق ساي­لاۋ كەزىندە تانىمالدىققا يە بولىپ جاتا­دى. ول كەزدە تۇلعالىق تەگىن جارناما جا­ساۋ­عا مۇمكىندىك مول.

ماركەتينگىنىڭ مۇمكىندىگى قانداي؟

ەندى ءبىر ماماندار سايلاۋ كۇندە بولمايتىندىقتان، تانىمال ساياساتكەرگە اينالۋ ءۇشىن تەك حالىقتىق سايلاۋدى كۇتىپ وتىرۋ ناتيجە بەرمەيتىنىن ايتادى. ولار­دىڭ پىكىرىنە سۇيەنسەك، تانىمال ساياساتكەر بولۋدىڭ باستى جولى يدەيانىڭ وتىمدىلىگى ەكەن. بۇل جەردە ساياسي ماركەتينگىگە (اعىل. market – بازار، نارىق) باسا ءمان بەرىلەدى. ساياسي ماركەتينگ قىزمەتى قىمبات بولعانى­مەن، ساياسات سۋبەكتىلەرىنىڭ بەلسەندىلىگىن ارتتىراتىن ءتيىمدى قۇرال ەكەنى راس. ويتكەنى بۇل سالا ساياسي جاعدايدى زەرتتەۋگە، ساياسي كونيۋنكتۋرا تۋرالى اقپارات جيناۋعا، سۋبەكتىلەردىڭ شىنايى مۇمكىندىكتەرىن ەسەپكە الا وتىرىپ ساياسي اكتسيالاردى جوسپارلاۋعا جول اشىپ بەرەدى.

ايدوس سارىم، ساياساتتانۋشى:

– كەز كەلگەن ازامات ساياساتقا كەلگەن كەز­دە بەلگىسىز ادام بولاتىنى بەلگىلى. ول ازا­مات ءتۇرلى ساياسي تەحنولوگيالار، قو­عام­دىق بەلسەندىلىگى، ءباسپاسوز قۇرال­دارى ارقىلى ءوزىن-ءوزى تانىتادى. بۇگىنگى كەزەڭدە بەيما­لىم ادامنىڭ اتىنىڭ حا­لىق­قا تەز تانىلۋىن الەۋمەتتىك جەلىلەر جەڭىلدەتىپ وتىر. ينتەرنەتتىڭ پايدا بولۋىنىڭ ارقاسىندا ءبىر مينۋتتىڭ ىشىندە بۇكىل ەلگە بەلگىلى بولا الا­سىز. عالامتوردىڭ اياسىنىڭ كەڭۋى سايا­سات­تى دا، ساياساتقا كىرۋدىڭ تەحنولوگيالارىن دا دەموكراتيالاندىرىپ جاتقانىن مو­يىن­داۋىمىز قاجەت. دەسەك تە، وسىنداي كەزدە ءبىز ساياسي نارىقتىڭ قاجەتتىلىگىن تولىعىمەن يگەرە الىپ وتىرعان جوقپىز.

راس. ساياساتكەر بولۋ تەك مۇنىمەن شەك­تەلمەيتىنى بەلگىلى. ساياسي اكتسيالار، ءتۇرلى شارالاردىڭ شىعىنىن ەسەپتەپ اۋرە بولماي، وسى ءبىر بەس سالادان شىققان ەسەبىمىزدى عانا تۇيىندەسەك، 55 ملن تەڭگەنىڭ توبەسى كورىنەدى ەكەن.

لوگيكالىق ەسەپ

تانىمال ساياساتكەر بولۋ ءۇشىن كەمىندە 55 ملن (شامامەن 366 مىڭ دوللار) تەڭگە قاجەت

ماماندار بەلگىسىز ءبىر ازاماتتى بەس جىلدا تا­نى­­مال ساياساتكەرگە اينال­دىرۋعا بولاتىنىن ايتادى. وسى بەس جىلدا بۇل جو­باعا قانشا قارجى جۇم­سالۋى مۇمكىن. لو­گي­كالىق ەسەپ جاساپ كورەلىك.

1. 5 جىلدا 60 اي بار. ول ازاماتتىڭ جالاقىسى 200 مىڭ تەڭگە دەپ الساق، 60 اي ىشىندە 12 ملن تەڭ­گەنىڭ قۇلاعى قالقايادى ەكەن.

2. ساياساتكەردىڭ ءيميد­جىن قالىپتاستىرا­تىن تۇ­راقتى يميدجمەي­كەر جۇ­مىس جاسايدى. ونىڭ ايلىق جا­لاقىسى كەمى – 100 مىڭ تەڭگە. وسى سومانى بەس جىل­­­دىڭ 60 ايىنا شاقسا­ڭىز، 6 ملن بولادى.

3. قازىر تانىمال پولي­تەح­نولوگتەردىڭ ءبىر كون­سۋل­تاتسياسى 2 مىڭ مەن 4 مىڭ دوللار كولە­مىندە. ورتاشا ەسەبى – 3 مىڭ دول­لار. ياعني 450 مىڭ تەڭگە. ءسىز­دىڭ بولاشاق ساياساتكەرى­ڭىز جىلىنا كەمىندە التى رەت كونسۋلتا­تسيا السا، بەس جىلدا 30 رەت پوليتەحنو­لوگ­كە جۇگىنەدى دەگەن ءسوز. ەندى وسى 30-دى 450 مىڭعا كوبەيتىڭىز. 13 ملن 500 مىڭ تەڭگە كوز الدىڭىزدا كۇلىمدەپ تۇرادى.

4. سپيچرايتەرلىكپەن ءبىر مامان اينالىسسا، ونىڭ جالاقىسى دا 100 مىڭ تەڭگەگە باعالانسا، بەس جىل­دىڭ 60 ايىنا 6 ملن تەڭگە تولەۋگە مىندەت­تىسىز.

5. ساياساتكەرىڭىز ساياسي جارناما ءۇشىن ايىنا كەمى بەس مارتە رەسپۋبليكالىق باسىلىمدارعا، الەۋمەت­تىك جەلىلەرگە ماقالا جازىپ، تەلەارنالار مەن راديو­لار­عا سۇحبات بەرۋى ءتيىس. مۇ­نىڭ كوپشىلىگى تەگىن جۇ­زەگە اسا­تىنى بەلگىلى. بىر­اق رەسپۋب­لي­كالىق گازەتتەردە ءبىر جارناما­لىق ماقالا­نىڭ 1 ميلليونعا، تەلەار­نا­­لار­دىڭ 5 مينۋ­تى 2,5 ميلليون­عا باعالاناتىنىن ەس­كەر­­سەك، اتالعان بەس مارتە­لىك قادام ءۇشىن 17 ملن 500 مىڭ تەڭگە جۇم­سالادى ەكەن.

ءتۇيىن

ساياساتكەردىڭ ءيميدجىن قالىپتاستىرۋ تەحنولوگيالارى ءبىز ايتقان جايتتارمەن تۇگەسىلىپ قالماسى بەلگىلى. ءبىز جاساعان ەسەپ تە، ناقتى ءبىر تۇلعانىڭ تانىمال بولۋىنا جەتكىلىكتى قارجىنى ايقىنداپ وتىر دەي المايمىز. تەك ۇلتتىڭ جوعىن جوقتاپ، مۇڭىن مۇڭدايتىن ساياساتكەر بولۋدىڭ وڭاي ەمەستىگىن ايتقىمىز كەلگەن بولاتىن.

 

قانات بىرلىكۇلى


 

ساياسي نارىق

سپيكەرلىك يندۋستريا بىزگە قاشان كەلەدى؟

تاقتان تۇسسە دە، اتتان تۇسپەگەن ءار ساياساتكەر­دىڭ ءسوزىنىڭ دۋاسى كەتپەيدى، ساياسي سالماعى كەمىمەيدى، ەگەر ءوز قادى­رىن ساقتاسا... وركەنيەتتى ەلدەر­دە ساياسات­كەرلەر­دىڭ «نارىق­تىق قۇنى» بولادى. ماسەلەن، لاۋازىمىمەن قوش ايتىسقان ساياساتكەرلەر­دىڭ ەلگە بەرەرى، ايتار تاعىلى­مى مول، سون­دىق­تان ءىرى كوم­پانيالار كوپتى كورگەن ساقا سايا­سات­كەردىڭ ايتقان سوزى­نە، بەرەر دارىسىنە قىرۋار اقشا تولەيدى. سايا­سات ساحناسىنداعى وسىن­داي نارىقتى «سپي­كەر­­لىك يندۋستريا» دەيدى، جالپاق تىلمەن ايتساق، «شەشەندىك يندۋستريا­سى». بۇل دىلمارلىق يندۋستريا ءبىز تۇگىل، رەسەيدىڭ وزىندە ءالى قۇلاشىن كەڭگە جايا قويعان جوق. دەگەنمەن ۋاقىت وتە كەلە، مۇنداي نارىقتىڭ اۋىلى ءبىزدىڭ ەلىمىزگە الىس بولماس. 

نەمىستىڭ FOCUS باسىلىمى اۋزى دۋا­لى ساياساتكەرلەردىڭ دارىستەرىنىڭ قۇنىن شى­عارعان ەكەن. نەمىس ساياساتكەرلەرى فران­تسۋزدىق جانە امەريكالىق ساياساتكەر­لەر­دەن از تاباتىن بولىپ شىقتى. مى­سالى، گەرمانيانىڭ ەكس-كانتسلەرى گ.شرە­دەر­دىڭ ءدارىسى 50 مىڭ ەۆرودان 75 مىڭ ەۆروعا دەيىن بارادى ەكەن. دەگەنمەن نە­مىستەردى اۋزىنا قاراتقان گەرحارد شرە­دەر شەتەلدىك ارىپتەستەرىمەن تايتالاسا ال­مايدى ەكەن. ماسەلەن، ۇلىبريتانيا ەكس-پرەمەرى توني بلەردىڭ ءباسى 200 مىڭ ەۆرودان باستالسا، 250 مىڭ دوللاردان كەم باعاعا قىزمەت ەتپەيتىن نيكوليا ساركوزي ەۋروپالىق نارىقتا كوش باستاپ تۇر. وعان وسىنداي ۇلكەن سومانى امەري­كالىق Morgan Stanley بانكى ساناپ بەرگەن ەكەن. گەرمانيانىڭ قازىرگى كانتسلەرى انگەلا مەركەلدىڭ قىزمەت قۇنى 60-80 مىڭ ەۆروعا جەتەدى. جالپى، ساياساتكەر­لەردىڭ سوزاقىسى اقش-تا جوعارى باعا­لا­نادى. ءسوزىنىڭ نارقى جاعىنان اقش-تىڭ ەكس-پرەزيدەنتى بيلل كلينتون الدىنا جان سالمايدى. مينۋتىنا 5555 دوللار تاباتىن بيلل كلينتوننىڭ كەسىمدى باعاسى – 390 مىڭ ەۆرو. بيلل كلينتون 2001 جىلى پرەزيدەنتتىك لاۋازىمىنان كەت­كەلى بەرى ءسوز سويلەپ، ءدارىس وقۋدان 89 ملن دوللار تاپقان ەكەن. كسرو-نىڭ ءبىرىن­شى جانە سوڭعى پرەزيدەنتى ميحايل گور­باچەۆ­تىڭ سوزاقىسى 100 مىڭ ەۆروعا جەتىپ جىعىلادى.

 

ءدىلمارلار نارىعى

اقش-تىڭ ەكس-پرەزيدەنتى بيلل كلينتوننىڭ ءسوز اقىسى –390 مىڭ ەۆرو.

فرانتسيانىڭ ەكس-پرەزيدەنتى نيكوليا ساركوزيدىڭ ءسوز اقىسى – 250 مىڭ ەۆرو.

ۇلىبريتانيانىڭ ەكس-پرەمەرى توني بلەردىڭ ءسوز اقىسى – 200 مىڭ ەۆرو.
كسرو-نىڭ ءبىرىنشى جانە سوڭعى پرەزيدەنتى ميحايل گوباچەۆتىڭ ءسوز اقىسى – 100 مىڭ ەۆرو.
گەرمانيانىڭ ەكس-كانتسلەرى گەرحارد شرەدەردىڭ ءسوز اقىسى – 50-75 مىڭ ەۆرو.


 

پارتيا قۇرۋعا قانشا قاراجات قاجەت؟

تاۋەلسىزدىكتەن بەرگى 20 جىلدان استام ۋاقىتتىڭ ىشىندە قازاقستاندا تالاي پارتيا قۇرىلىپ، تالايى «دۇ­­نيە سالىپ» جاتسا، بىرقا­تارى بى­رىگىپ ەڭبەكتەنۋ جولىن تاڭدادى. كەي­بىرى يدەيالىق توقىراۋدان داعدا­رىس­قا تاپ بولسا، ەندىگىسى كادرلىك رە­زەرۆ­­تىڭ جۇتاڭدى­عى­نان، ازاماتتىق بەل­­سەندى­لىكتىڭ بولماۋى­نان، ەندى ءبىرى قار­­جىلىق قيىن­دىق­تاردىڭ سال­دا­رى­نان باسەكەگە توتەپ بەرە الماي، ءبىر­جولا جوعا­لىپ كەتتى. قازىردىڭ وزىند­ە ءىس با­رىسىن­داعى پارتيالار­دىڭ با­­سىم كوپشىلىگى پاسسيۆ دەڭ­­­گەيدە جۇ­مىس جاساپ جاتىر.

ساياسي ورتادا «ءولى پارتيانى تىرىلتۋدەن گورى جا­ڭا پارتيا جاساقتاپ، جاڭا يدەيانىڭ اتىن قام­شىلاۋ ءتيىمدى بولادى» دەگەن تۇجىرىم بار. الاي­دا پارتيا جاساقتاۋدىڭ جۇگى – الپىس بات­پان.

جالپى، قازاقستاندا پارتيا جاساقتاۋ ءۇشىن ونىڭ 10 ادامنان تۇراتىن باستاماشىل توبى جا­نە رەسپۋبليكا بويىنشا 50 مىڭنان كەم بول­ماي­تىن جالپى مۇشەلەرى بولۋى كەرەك. سونىمەن قاتار ەلدىڭ ءار ايماقتارىندا فيليالدار اشى­لىپ، ءاربىرىنىڭ قۇرامىندا كەمى 800-1000 ادام­نان بولۋى قاجەت. بۇل – زاڭدىق تالاپ. سونىمەن قا­تار پارتيانىڭ العاشقى ۇگىت-ناسيحات جۇمىستا­رىنا قىرۋار قارجى مەن قاجىرلى ەڭبەك قاجەت بولاتىنى ايتپاسا دا تۇسىنىكتى. ال العاشقى بەلەستەن ءوتىپ، تىركەلىپ، پارلامەنت قاتارىنان از دا بولسا مانداتقا يە بولعان پارتيانى ۇكىمەت قارجىلاندىرا باستايدى. ۇكىمەتتەن بولىنەتىن قارجىنىڭ كولەمى پارتيانىڭ پارلامەنت سايلا­ۋىندا جيناعان داۋسىنىڭ پايىزىنا بايلانىس­تى. پارتيانى جاڭادان جاساقتاۋ قانشا قيىن بول­سا، ونى ۇستاپ تۇرۋ، ءىسىن ورگە دومالاتۋ دا وڭاي ەمەس. كوپ جاعدايدا قارجىلىق قيىندىقتار قول­بايلاۋ بولاتىنى تۇسىنىكتى. ءبىز پارتيانىڭ قولى­نا ۇكىمەتتەن نەمەسە دەمەۋشىلەردەن بولەك، مۇ­شەلىك جارنا ارقىلى تۇسەتىن قارجىعا ەسەپتىك شولۋ جاساعان ەدىك.

پارتيا تۋرالى لوگيكالىق ەسەپ-قيساپ

بيلىكتىڭ نەگىزگى پارتياسى بولىپ وتىرعان «نۇر وتانعا» بولەك ەسەپ قاجەت ەكەنى انىق. ءدال قازىر ءبىز وزگە پارتيالاردىڭ جاعدايىن شامامەن ەسەپكە سالىپ كورسەك دەپ ەدىك. قازاقستان زاڭنا­ما­سى بويىنشا تىركەۋگە وتىرۋشى پارتيانىڭ قاتارىندا 50 مىڭ ادام مۇشەلىكتە بولۋ كەرەك. قازاقستانداعى توعىز پارتيانىڭ اراسىنان رەسمي تىركەۋدەگى مۇشەلەرىنىڭ سانى ەڭ ازى قازاقستان كوممۋنيستىك حالىقتىق پارتياسىنا 54 مىڭ ادام تيەسىلى. كوپتىگى جاعىنان «نۇر وتاننان» كەيىن «اق جول» تۇر – 175 مىڭ ادام، ودان سوڭ «پاتريوت­تار» پارتياسى – 172 مىڭ. ورتا ەسەپپەن العاندا، ءار پارتيادا 90 مىڭ ادامنان بار. كەز كەلگەن پار­تيادا مۇشەلىك جارنا دەگەن بولادى. پارتيا قاتا­رىنا وتكەن قازاقستاندىقتار پارتيانىڭ سايا­ساتىن دامىتۋ ءۇشىن، ۇرانىن ىسكە اسىرۋ ءۇشىن ءوز قالتاسىنان اقشا شىعارادى. ەڭ تومەنگى جار­نا 500 تەڭگەنى قۇرايتىن بولىپ شىقتى. 90 مىڭ مۇشەسى بار پارتيانىڭ مۇشەلىك جارنادان ءبىر جىل­دا جينايتىن قارجىسى 45 ملن تەڭگە بولۋى كە­رەك ەكەن. الايدا مۇشەلىك جارنانى تولەۋ ەرىك­تى تۇردە جۇزەگە اسىرىلادى. ياعني پارتيا مۇشەسى ونى تولەمەيمىن دەسە دە ءوز ەركى. شىندىعىنا كەل­گەندە، پارتيالىق جارنانىڭ 50 پايىزدايى جينالسا دا، جاقسى كورسەتكىش بولار ەدى. الايدا كەيبىر پارتيا قىزمەتكەرلەرىنىڭ ايتۋىنشا، 50 پايىزى دا جينالمايدى. دەگەنمەن ءبىز وسى 50 پايىز كورسەتكىش بويىنشا ەسەپكە سالىپ كورسەك، جىلىنا 22-23 ميلليون تەڭگە شىعادى ەكەن. پارتيانىڭ ءىسىن ورگە دومالاتۋ ءۇشىن بۇل كوپ اقشا ما، پارتيانىڭ ساياساتىن حالىققا جەتكىزۋ جولىن­دا ءتۇرلى شارالار جاساۋعا 22 ميلليون تەڭگەگە نە ىستەۋگە بولادى؟

پارتيانىڭ جارناسى ەكى كولىك الۋعا نەمەسە 1 شاقىرىم جول سالۋعا عانا جەتەدى

ميلليون دەگەن اتى بولماسا، تەڭگە جۇزىندەگى بۇل اقشانىڭ ۆاليۋتالىق قۇنى ۇلكەن ەمەس ەكەنى انىق. دوللارعا شاققاندا 150 مىڭ اقش ۆاليۋ­تاسى شىعادى. بۇل اقشا مەملەكەتتىك تاپسىرىسپەن ەكى كولىك الۋعا عانا جەتەر ەدى. ال الماتى قالاسى اكىمشىلىگىنىڭ ەسەبىنە سالساق، بۇل اقشا ءبىر شاقىرىم جول سالۋعا عانا جەتەدى. ياعني پارتيا مۇ­شەلەرى پاتريوتتىق تانىتىپ، پارىزىن ورىن­داپ، جىلدىق جارناسىن ادال جيناپ بەرگەن اقشا­عا ءبىر شاقىرىم عانا جول سالۋعا بولادى. ارينە، ءبىزدىڭ پارتيالار جول سالىپ جاتقان جوق، ەندەشە، بۇل اقشانى قايدا، قالاي جۇمساپ جاتىر، ونى دا رەداكتسيامىزدىڭ ەسەبىنە سالىپ كورەلىك. كەز كەلگەن پارتيانىڭ رەسپۋبليكامىز­دىڭ ءار ايماقتارىندا فيليالدارى بولادى. دەمەك، رەسپۋبليكا بويىنشا 14 وكىلدىك بار. ونىڭ بىرەۋى – نەگىزگى ورتالىق. ورتالىق بولىم­شە­دە 20 شاقتى قىزمەتكەر بار. پارتيا باسشىسى، ورىن­باسار­لارى، حاتشى، بىرنەشە زاڭگەر مەن ەسەپ­شى، ەڭ اقىرى ەدەن جۋشى. ال ايماقتاعى بو­لىم­شەلەردە ورتا ەسەپپەن بەس قىزمەتكەردەن بولۋى كەرەك. ياعني جالپى ەسەپتە ءبىر پارتيانىڭ بارلىق كەڭسەلەرىندە جالپى سانى 80-100-گە جۋىق ادام تۇراقتى جۇمىس جاسايدى. بارلىق قىزمەتكەرلەر­دىڭ ورتاشا جالاقىسىن 80 مىڭ دەپ الايىق. سوندا ولارعا تولەنەتىن جالاقىنىڭ جالپى ەسەبى 1 ميلليون تەڭگە كولەمىندە بولادى. جىلىنا 12 ميلليون تەڭگە. ياعني مۇشەلىك جار­نا­دان جينالعان 22 ميلليون تەڭگەنىڭ 12 ميل­ليونى جالاقى ەسەبىندە تولەندى. ار جاعىندا 10 ملن تەڭگە (65 مىڭ دوللار) قالدى. ونىڭ ءبىرشاماسى بولىمشە­لەر ورنالاسقان كەڭسەلەردى جالعا الۋعا تولەنەدى. ياعني پارتيا ءوز ساياساتىن ىلگەرى جىلجىتۋ ءۇشىن دەمەۋشىلەردىڭ كومەگىنە جۇگىنۋگە ءماجبۇر.

ال پارلامەنت قاتارىنا وتكەن پارتيالاردىڭ جاعدايى ءدال وسىنداي مۇشكىل دەپ ايتا المايمىز. سەبەبى ول پارتيالارعا ۇكىمەتتەن تولەنەتىن قارا­جات تىم بولماسا قىزمەتكەرلەردى ۇستاپ تۇرۋعا جەتەتىنى جوعارىدا ايتىلدى.

ارينە، مۇشەلەرىنىڭ سانى بويىنشا دا، بيلىك­تەگى دەڭگەيى بويىنشا دا «نۇروتان» پار­تيا­سىن وزگەلەرمەن سالىستىرۋعا كەلمەيدى. رەسمي ەسەپ بويىنشا، «نۇر وتان» حدپ قاتارىندا 900 000 ادام بار. سونىڭ 50 پايىزى مۇ­شەلىك جارنا تولەيتىن بولسا، 225 ميلليون تەڭگە بو­لار ەدى.

پارتيانى جاساقتاۋ، وعان قولداۋشى ەلەك­تورات قالىپتاستىرۋ، دەمەۋشىلەر مەن قارجى كوز­دەرىن ىزدەپ، پارتيانى ۇستاپ تۇرۋ ماسەلەسى جونىن­دە ساياساتكەرلەردىڭ جەكە پىكىرىن دە بىلگەن ەدىك. ساراپشىلارىمىزدىڭ ءبىرى – پارتيانى تىركەۋ ما­سەلەسىنىڭ ماشاقاتىن سەزىنىپ جۇرسە، ەكىنشىسى تاۋەل­سىز قازاقستاننىڭ پارتيالار تاريحىنا شولۋ جاساۋمەن بولعان.

 

ماماندار پايىمى

مەلس ەلەۋسىزوۆ، ەكولوگ:

– شىندىعىنا كەلگەندە، پارتيامىزدى قۇرا الماۋدىڭ نەگىزگى سەبەبى حالىقتىڭ كوڭىل كۇيى بولعان جوق. ياعني پارتيا قۇرۋ ءۇشىن قاجەتتى تالاپتاردىڭ بارلىعىن ورىنداي الما­دىق، قول جيناۋ قيىن بولدى. الايدا ءۇمىتىمىز وشكەن جوق. ەلىمىزدە ەكولوگيا ماسەلەسىنىڭ ماڭىزدى ەكەندىگى ءجيى ايتىلا باستادى. حالىق تۇسىنە باستادى. ونىڭ ۇستىنە «EXPO 2017» كورمەسىنىڭ قازاق­ستاندا وتكىزىلۋى ەكولوگيالىق تاقى­رىپ­تى ودان ارى پى­سىق­تاپ جاتىر. پارتيا قۇرۋ ءۇشىن سەنىمدى دەمەۋشىلەردىڭ بولعانى دۇرىس. سەبەبى پارتيانى قۇرعاننان كەيىن دە ونىڭ جۇمىستارىن ىلگەرى دومالاتۋ ءۇشىن قىرۋار قارجى، قىرۋار ەڭبەك قاجەت. سوعان قاراماستان، قازاقستان­نىڭ ساياسي نارىعىنداعى مۇمكىندىكتەردى، پارتيالىق مۇم­كىن­دىكتەردى جوعارى باعالايمىن. بىزدەگى پارتيالار پارلا­مەنتكە ءوتىپ، مەملەكەتتىڭ قارجىسىنا قول جەت­كىزگەننەن كەيىن بوساڭسىپ كەتەدى. باسشىلارىنىڭ پارتيا جۇمىستارى­مەن اينا­لىسۋىنا ۋاقىتى بولماي جاتادى. بۇل دۇرىس ەمەس. ەكىنشى جاعىنان، قازىر كاسىپ­كەر­لەرى ءتۇرلى كاسىپورىندار پارتيالارعا دەمەۋشىلىك جاساماي­دى. سەبەبى سەنبەيدى. بىراق ول جاعداي دا ماڭگى ەمەس، وز­گەرىستەر بار. ءوز باسىم كوپ ۇزاماي «تابيعات پارتيا­سىنىڭ» اشىلاتىنىنا جانە ساياسي الاڭدا ءتيىمدى جۇمىس جۇر­گىزەتىنىنە سەنىمدىمىن.

دوس كوشىم، ساياساتتانۋشى:

– پارلامەنتكە وتكەن بولسا، العان پايىزعا باي­لا­نىستى مەملەكەت قارجىلاندىرادى. ناقتى كولەمىن بىل­مەي­مىن، بىراق وڭاي قارجى ەمەس. تىم بولماسا، شەنەۋ­نىك­تەرىن ۇست­اپ تۇرۋعا جەتەرلىك اقشا دەپ ەستىدىم. جالپى ايتقاندا، قا­زاق­ستاننىڭ ساياسي نارىعىندا پارتيالىق مۇمكىندىكتەر تو­مەن دەپ ايتپاس ەدىم. ارينە، ءبارى سايلاۋلاردىڭ ادىل­دى­گىنە كەلىپ تىرەلەدى. بۇل دا ۋاقىت تالابىنا ساي وزگەرە جاتار.

عاني قاليەۆ، «اۋىل» پارتياسىنىڭ توراعاسى:

– پارتيانىڭ جۇمىسىنا ەڭ ءبىر اۋىرتپاشىلىق تۇسى­رە­تىن ماسەلە، ول – قاراجات ماسەلەسى. قازاقستاننىڭ جاع­دايىندا پارتياعا جەكە دەمەۋشى تابۋ وتە قيىن. سون­دىقتان وعان سەنۋ­گە بولمايدى. ال ۇكىمەت تەك پارلا­مەنت­كە وتكەننەن كەيىن عانا قارجىلاندىرادى. ياعني وسى ارادا قيىندىقتار بار. «اۋىل» پارتياسىنا كەلسەك، حا­لىقپەن قارىم-قاتىناس­قا ءتۇسىپ جۇمىس جاساۋ ءۇشىن ءبىز ءوزى­مىزدىڭ مۇشەلەرىمىزدىڭ كۇشىنە عانا سەنەمىز. بىرەۋ شا­را­نىڭ ورنىن الىپ بەرەدى، ەندى بىرەۋ تاعى ءبىر قاجەت­تىل­ىكتى كوتەرەدى. ءبىزدىڭ پارتيانىڭ جۇمىسى ءونىمدى بولۋى ءۇشىن اۋىل-اۋىلدى ارالاپ، ءتۇرلى شارالار وتكىزىپ، ءتۇرلى باس­تامالار كوتەرۋ ءۇشىن ۇزاق ۋاقىت بويى قارجى جي­ناقتاۋىمىز قاجەت. پارتيالاردىڭ نەسيە الۋى مەن سالى­عى دا جەڭىلدەتىلمەگەن. ياعني تازا ەرىك-جىگەر­گە، ەڭبەككە سۇيەنۋگە تۋرا كەلەدى.

سادۋاقاس كەبەكباي


 

حالىققا قانداي يدەيا ءوتىمدى دەپ ويلايسىز؟

ماقسات جاقاۋ، ساياساتتانۋشى، «اق جول» قدپ الماتى قالالىق فيليالى توراعاسىنىڭ ورىنباسارى:

– حالىق ءۇشىن قىمباتشىلىقتى تومەندەتەتىن ەكونوميكالىق جاڭعىرۋ، جاسامپاز كاسىپكەرلىك، الەۋمەتتىك رەفورمالار باعىتىنداعى يدەيالار ءوتىمدى.

ۇلتتىق يدەيانىڭ كىرپىشى قالانعان كەزدە ۇلكەن جەتىستىكتەرگە جول اشىلاتى­نى الەمدىك تاجىريبەدەن ءمالىم. دامۋشى ەلدەردەن يندۋستريالدى دامىعان ەلدەر­گە ۇمتىلاتىن ۇلت رەتىندە اۋەلى جاڭاشىل ءبىلىم، وتاندىق ءونىم، باسەكەگە قا­بىلەتتى تەحنولوگيا مەن مەنەدجمەنت اسا قاجەت. زەينەتاقى رەفورماسىنىڭ ازا­ماتتىڭ مۇددەسىن ەسكەرىپ، مەملەكەتتىك بيۋدجەتكە سالماق تۇسىرمەيتىندەي ەتىپ جا­سالۋى، جەرگىلىكتى ايماقتاردا كاسىپكەرلىكتىڭ دامۋىنا جول اشۋ، كاسىپكەردىڭ قوعام­دىق جاۋاپكەرشىلىگىن ەرىكتى تۇردە ورناتۋ ماڭىزدى جايتتاردىڭ ءبىرى. ون­سىز دا جۇمىس تاۋىپ بەرىپ وتىرعان كاسىپكەردىڭ قالتاسىنا اكىمشىلىكتىك، سالىق­تىق سالماق سالۋ الەۋمەتتىك ارىپتەستىكتى ارتتىرمايدى، كەرىسىنشە، ايماقتىڭ بيۋد­جەتىنە، الەۋمەتتىك ورىندارىنا ۇلەس قوسۋ ارقىلى جاۋاپكەر­شىلىگىن سەزىنۋگە مۇم­كىندىك جاساعان ابزال. قىزمەت كورسەتۋ جانە تاۋار ءونىمىنىڭ ساپالى­لىعىنا جاع­داي تۋعىزسا، كاسىپكەر ارزان ءارى ساپالى ءونىمدى كورسەتۋى مۇمكىن. ال بۇل اسى­را سىلتەگەن قىمباتشىلىقتى تۇساۋلاپ، حالىققا قولجەتىمدى باعانى جاسايدى.

بەرىك اعىباەۆ، بولاشاق رق-نىڭ جاستار قاناتىنىڭ جەتەكشىسى:

– ءاربىر بەسىنشى قازاق وزگە ەلدە ءومىر سۇرەدى. مەنىڭشە، ولاردىڭ تىلدەرى، دىندەرى، سالت-ءداستۇر مەن الداعى جوسپار-ماقساتتارى بىزدىكىمەن ورتاق بولۋى كەرەك. ول ءۇشىن بىزدەر ءبىر كىتاپتان سۋسىنداۋىمىز قاجەت دەپ ويلايمىن. ءبىزدىڭ قوزعالىس وسىدان بىرنەشە جىل بۇرىن وسى ويمەن الماتى قالاسىنداعى تيپوگرافيا، كىتاپحانالار جانە جەكە اۆتورلاردان 15000-عا جۋىق قازاق تىلىندەگى زاماناۋي كىتاپ جيناپ، شەكارامىزدان تىس قالىپ قويعان رەسەي، موڭعوليا، وزبەكستان قازاقتارىنا تەگىن تاراتىپ بەرگەن ەدى. مەنىڭشە، بىزگە وسىنداي يدەيالار اسا ماڭىزدى بولسا كەرەك. قازىر ءساتى ءتۇسىپ، سول يگى باستا­مامىز جالعاسىن تاۋىپ جاتىر. بىراق تا بۇل جولى كىتاپتاردى شەتەل قازاق­تارىنا ەمەس، ءوز ىشىمىزدەگى شالعاي اۋىلداردا وتىرعان قازاقتارعا جەتكىزىپ جاتىرمىز. ياعني ءبىز ءۇشىن ورتالىقتان الىس اۋىلدارعا ءمان بەرۋ، قول ۇشىن سوزۋ يدەياسى دا ءوتىمدى دەپ ويلايمىن. كوبىنە مۇنداي يگى باستامالار اۋىزبەن ايتىلىپ، ىسكە اسپاي جاتادى. سول سەبەپتى دە يدەيانى ايتىپ قانا قويماي، ويى­مىزدى ىسكە اسىرۋدىڭ توتە جولىن تابا بىلگەنىمىز ءجون.

ءامىرجان قوسانوۆ، تاۋەلسىز ساياساتكەر:

– قازىرگى قازاقستان ءۇشىن ەڭ ءبىر كوكەيكەستى يدەيا – ۇلتتىق يدەيا. اڭگىمە تەك قانا رۋحاني ء(تىل، مادەنيەت، تاريح) سالامەن شەكتەلمەۋى كەرەك. ونىڭ اۋقىمى مەيلىنشە كەڭ بولىپ، ەكونوميكا، الەۋمەتتىك سالا، گەوساياسي باسىمدىقتار (تاۋەلسىزدىكتى قورعاۋدى قوسا) سەكىلدى پروبلەمالاردى قامتۋى ءتيىس. قازىرگى قوعامدا وسى ماسەلەلەردى جۇيەلى تۇردە زەرتتەپ، نەگىزگى ماقساتتاردى انىقتاي الاتىن كۇشتەر ءپىسىپ-جەتىلدى. ەڭ باستىسى – قوعام جاعىنان سۇرانىس تا ەرەكشە. وسىنىڭ ءبارىن XXI عاسىر تالاپتارىنا ساي، وركەنيەتتى ءارى جوعارى ينتەل­لەكتۋالدىق دەڭگەيدە جۇزەگە اسىرۋعا ابدەن بولادى.

"الاش ايناسى" گازەتى

0 پىكىر

ۇزدىك ماتەريالدار

اباي مۇراسى

اباي ىلىمىندەگى ءومىر ماقساتى نە؟

دوسىم وماروۆ 1400
وي تۇرتكى

المەرەك ابىزدىڭ ورالۋى - ەلگە ءدىننىڭ ورالۋى

باقتىباي اينابەكوۆ 2195
كورشىنىڭ كولەڭكەسى

رەسەي تىلدىك ءھام ساياسي ەكسپانسيانى قالاي جۇرگىزدى؟

بەيسەنعازى ۇلىقبەك 2217