سەنبى, 27 اقپان 2021
جاڭالىقتار 4014 0 پىكىر 30 جەلتوقسان, 2013 ساعات 13:53

مىنسىزدىك پەن شىنشىلدىق

جىل ەمەس، اي تۋعاندا دا جاراتقاننان جاڭا ايدا جارىلقاۋىن سۇرايتىن قازاقپىز عوي. قانشا جەردەن بۇل قازاقتىڭ جاڭا جىلى ەمەس دەسەك تە، كۇنتىزبەدەگى جىل اۋىسىمى ۋاقىتتىڭ تاعى ءبىر مەجەسىنەن اتتاعانىڭدى مويىنداتپاي قويمايدى. وسىنداي ساتتە الداعى جىلدان ۇلكەن ءۇمىت كۇتە وتىرىپ، وتكەن جىلدىڭ جەمىسى مەن كەرى ءىسىن سالماقتاپ كورەتىنىڭ راس. گازەتىمىزدىڭ جىلان جىلىن قورىتىندىلايتىن سانىندا سوڭعى كەزدەرى قوعامىمىزدا بەلەڭ العان بىرقاتار ماسەلەلەردى اڭگىمەمىزگە ارقاۋ ەتتىك. وسى ورايدا تۋىنداعان ء«بىز بىرەۋدى ماقتاساق، ءمىنسىز ادام ەتىپ كورسەتەمىز، ادەبيەتتە دە ءمىنسىز كەيىپكەرلەر سومداپ جاتامىز، شەكتەن تىس مىنسىزدىكتىڭ ءتۇبى قايدا اپارادى؟ كىسىلىك، ادامگەرشىلىك سەكىلدى قاسيەتتەر مەن ار-ۇيات سەزىمدەرىنىڭ بۇگىنگى كورىنىسى جايلى نە ايتاسىز؟ سىزدىڭشە ادام سىيلاۋدىڭ بۇگىنگى ولشەمى قانداي؟ ءبىز بۇگىن كىمدەردى سىيلاپ ءجۇرمىز؟ ناعىز تالانتتى باعالاماۋ، شالا ساۋاتتىلىق، شالاحاتتىق ماسەلەلەرىنىڭ زاردابى قانداي بولادى دەپ ويلايسىز؟» دەگەن سىڭايداعى سۇراۋلارىمىزدى قوس قالامگەرىمىزگە جولداپ، بىرىنە ومىردەن، ەكىنشىسىنە ادەبيەتتەن مىسال كەلتىرە وتىرىپ، پىكىر بىلدىرۋلەرىن وتىنگەن ەدىك.

  كادىربەك سەگىزبايۇلى، 
  جازۋشى:
 

جىل ەمەس، اي تۋعاندا دا جاراتقاننان جاڭا ايدا جارىلقاۋىن سۇرايتىن قازاقپىز عوي. قانشا جەردەن بۇل قازاقتىڭ جاڭا جىلى ەمەس دەسەك تە، كۇنتىزبەدەگى جىل اۋىسىمى ۋاقىتتىڭ تاعى ءبىر مەجەسىنەن اتتاعانىڭدى مويىنداتپاي قويمايدى. وسىنداي ساتتە الداعى جىلدان ۇلكەن ءۇمىت كۇتە وتىرىپ، وتكەن جىلدىڭ جەمىسى مەن كەرى ءىسىن سالماقتاپ كورەتىنىڭ راس. گازەتىمىزدىڭ جىلان جىلىن قورىتىندىلايتىن سانىندا سوڭعى كەزدەرى قوعامىمىزدا بەلەڭ العان بىرقاتار ماسەلەلەردى اڭگىمەمىزگە ارقاۋ ەتتىك. وسى ورايدا تۋىنداعان ء«بىز بىرەۋدى ماقتاساق، ءمىنسىز ادام ەتىپ كورسەتەمىز، ادەبيەتتە دە ءمىنسىز كەيىپكەرلەر سومداپ جاتامىز، شەكتەن تىس مىنسىزدىكتىڭ ءتۇبى قايدا اپارادى؟ كىسىلىك، ادامگەرشىلىك سەكىلدى قاسيەتتەر مەن ار-ۇيات سەزىمدەرىنىڭ بۇگىنگى كورىنىسى جايلى نە ايتاسىز؟ سىزدىڭشە ادام سىيلاۋدىڭ بۇگىنگى ولشەمى قانداي؟ ءبىز بۇگىن كىمدەردى سىيلاپ ءجۇرمىز؟ ناعىز تالانتتى باعالاماۋ، شالا ساۋاتتىلىق، شالاحاتتىق ماسەلەلەرىنىڭ زاردابى قانداي بولادى دەپ ويلايسىز؟» دەگەن سىڭايداعى سۇراۋلارىمىزدى قوس قالامگەرىمىزگە جولداپ، بىرىنە ومىردەن، ەكىنشىسىنە ادەبيەتتەن مىسال كەلتىرە وتىرىپ، پىكىر بىلدىرۋلەرىن وتىنگەن ەدىك.

  كادىربەك سەگىزبايۇلى، 
  جازۋشى:
 
«بولە بەرسەڭ، سۇتتەن دە قارا داق تابىلادى»
 
  قازاقتا «بولە بەرسەڭ، سۇتتەن دە قارا داق تا­بىلادى» دەگەن ءسوز بار. دەمەك، ومىردە ءمىنسىز ادام بولمايدى. ەڭ جاقسى دەگەن ادامنىڭ دا وزىندىك ءمىنى بار. ماسەلە سول ءمىندى تۇزەي بىلۋدە. ءار ادام الدىمەن ءوز ءمىنىن بايقاپ، ونى جوندەۋگە كۇش سالۋى ءتيىس. قوعامىمىزداعى قاي سالانى الىپ قاراساق تا، كەمشىلىكتەر جەتىپ-ارتىلادى. ەل ءىشىن جايلاپ بارا جاتقان جەمقورلىق فاك­تى­لە­رىن كۇندە كورەمىز. جوعارى لاۋازىمدى شەنەۋ­نىك­­تەردىڭ ءوزى جەمقورلىقپەن ۇستالىپ، جازالانۋى جيىلەپ كەتتى. مۇنىڭ ءبارى قوعامىمىز­دىڭ ايا­عىنا تۇساۋ، قولىنا بۇعاۋ سالاتىن ۇلكەن ءمىن. ال وسى ماسەلە كوركەم شىعارمادا ءالى كۇنگە كو­رى­نىس تابا قويعان جوق. تەك ماقالالار عانا جازىلۋدا. 
جالپى كەڭەستىك كەزەڭدە جاعىمدى كەيىپكەر، جا­عىمسىز كەيىپكەر دەگەن بولدى. جاعىمدى كەيىپ­­­كەر شىعارمانىڭ باسىندا جاقسى قىلىق­تا­رىمەن كوزگە كورىنسە، اياعىنا دەيىن سول جاقسى قالپىندا قالۋعا ءتيىس. ال جاعىمسىز كەيىپكەر شىعارمانىڭ باسىنان اياعىنا دەيىن اينالاسىنا زيانىن تيگىزىپ، كەدەرگىسىن كەلتىرىپ جۇرەدى. انىعىندا، قانشا كەمشىلىگى كوپ ادامنىڭ وزىندە ءبىر جاقسى قاسيەت كەزدەسەدى. ال جاقسى ادامدا كەرىسىنشە. مەن «بەلاسقان» دەگەن شىعارمامدى قايتا وڭدەگەندە وسى يدەيانى ۇستاندىم. باس كەيىپكەرىم – قامبار تورە دەگەن كىسى. بۇرىن بىزگە تورەلەر، قوجالار، مولدالار، باي-ماناپتار جاعىمسىز كەيىپكەر تۇرىندە كورىندى. ال شىن­دى­عىن­دا بايۋدىڭ ءوزى اقىلدى ادامنىڭ عانا قولى­نان كەلەتىنى شىندىق. ەل باسقارۋ دا سول سەكىلدى نارسە. مۇراعاتتاردى اقتارىپ، قاريالارمەن سويلەسۋ بارىسىندا قامبار تورەنىڭ وتە جاقسى ادام بولعانىنا كوز جەتكىزدىم. سىرتتان كەلگەن پەرەسەلەندەردەن قازاقتارعا ۇستالىقتى ۇيرەتكەن، العاشقى ءشوپ شابۋدى مەڭگەرتكەن، ەلدى ەگىنشىلىككە جۇمىلدىرعان، ايتا بەرسەك، وركە­نيەت­كە بەت الۋعا ۇمتىلىس جاساعان ادام ەكەن. دەي تۇرعانمەن دە، ول كىسىنىڭ جۋان ءسىڭىر ازامات رەتىندە حالىققا جاساعان قياناتى دا جەتەرلىك. ەرتىستىڭ ارعى بەتىندەگى ازاماتتاردان مال الدىرۋى، ءوزى سياقتى تورە تۇقىمىنىڭ باتىرلارىن ۇستاپ الىپ، جازالاۋى كەرەمەت دەپ وتىرعان قامبار تورەنىڭ ەكىنشى قىرىن اشادى. العاشقى باسىلىمدا كەيىپكەرىمدى مۇلدەم اپپاق، تاپ-تازا، ءمىنسىز ەتىپ كورسەتۋگە تىرىسىپپىن. كىتاپتى قايتا باسۋعا جوندەگەندە وسىعان ءبىراز ءمان بەرىپ، كەمشىلىكتەرىن دە اشىق جازۋعا تۋرا كەلدى. كەز كەلگەن ادەبي كەيىپكەر ءمىنسىز نەمەسە ءمىندى بولىپ كورىنۋى شارت ەمەس. مەنىڭ تۇسىنىگىمدە رەاليزم – شىندىقتى ايتۋ، ادامنىڭ ومىردەگى شىن بەينەسىن كورسەتۋ. ماسەلەن، ءا.نۇرپەيىسوۆتىڭ «قان مەن تەرىندە» سۋدىر احمەت جاعىمسىز قى­لىق­تارىمەن قاتار، جاقسى مىنەزدەرىمەن دە كورىنەتىن وبراز.
ەلىمىز قايتكەن كۇندە الدىڭعى قاتارلى دا­مى­عان مەملەكەتتەر قاتارىنا قوسىلادى دەگەندى وسى كۇنى ءجيى كوتەرەمىز. بۇل ەڭ ءبىرىنشى سول مە­م­لە­كەتتى قۇرايتىن جەكە ادامداردىڭ ادام­گەر­شىلىك ۇستىنى مەن كىسىلىگىنە، ادامي قاسيەتتەرىنە بايلانىستى. وسى كۇندەگى ءبىزدىڭ شەنەۋنىكتەردىڭ جاساپ جۇرگەن قاتەلىكتەرى اينالىپ كەلگەندە بۇ­گىنگى قوعام ادامدارىنىڭ مىنەز-قۇلقى وي­دا­عى­داي ەمەستىگىن كورسەتەدى. بىزدە شەشىلمەگەن پرو­بلەمالار شاش-ەتەكتەن. جاڭا ايتىپ كەتكەندەي جەمقورلىق دەرتى اسقىنىپ تۇر. ونىمەن ءار­بىر ازامات جەكە كۇرەسۋى ءتيىس. جاقسى قوعام ورناتۋ ءۇشىن ادامداردىڭ ارقايسىسى ءوزى ءۇشىن جاۋاپ بەرۋى كەرەك جانە قاسىنداعى ادامداردىڭ جاقسى ازامات بولۋىنا ىقپال ەتۋى ءتيىس دەپ ويلايمىن.
تۇركى تىلدەرىنىڭ ىشىندەگى ەڭ بايى سانالاتىن ءتىلى­مىزدىڭ بۇگىنگى جاعدايى دا سىن كوتەرمەيدى. تە­لەديداردى قوسىپ قالعاندا، قاراپايىم ادام­دار­دىڭ قازاقشا ەكى ءسوزدىڭ باسىن قوسىپ سويلەي المايتىنىن كورىپ، قارنىڭ اشادى. بۇل ادامنىڭ ءوز ءتىلىن مەنسىنبەۋىنەن، جاۋاپكەرشىلىكتى سەزىن­بەۋى­نەن تۋاتىن نارسە. سوڭعى كەزدەرى «قارا ورىس­تار» دەگەن تەرمين شىقتى. ول ءوزى قازاق بولا تۇرا ءوز تىلىندە سويلەگىسى كەلمەيتىن، مۇرىن ءشۇيىرىپ قارايتىن ادامدار. تاۋەلسىزدىك العالى جيىرما ەكى جىل بولسا دا، انا ءتىلىمىزدىڭ، ۇلتتىق ءدىلىمىزدىڭ ماسەلەلەرى شەشىمىن تابا الماي تۇر. ءتىل ماسەلەسى­نىڭ كۇرمەۋىن شەشۋ ءۇشىن مەملەكەتتىك قىزمەتكە قابىلدايتىن ءاربىر ادامعا، ەڭ الدىمەن، «قازاق تىلىندە قالاي سويلەيسىڭ، قالاي جازاسىڭ» دەگەن كريتەري قويىلۋى كەرەك. ەكىنشى ءبىر ماسەلە – ءبىز­دىڭ تاۋەلسىزدىك مەيرامى توڭىرەگىندە. ءبىز بۇل مەي­رامنىڭ قادىرىنە شىن مانىندە جەتە الماي ءجۇر­مىز. جاڭا جىلعا دەگەن الاپات دايىندىق ءبىزدىڭ اڭساپ جەتكەن ۇلىق مەرەكەمىز – تاۋەلسىز­دىك كۇنىن كولەڭكەدە قالدىرىپ كەلەدى. ءبىز قازىر تاۋەلسىزدىكتىڭ قۇنىن جەتە تۇسىنە الماي جۇرگەن جايىمىز بار. وسى سەكىلدى قوعامىمىزدا كەزدە­سىپ جۇرگەن ولقىلىقتار – بىزدەگى قاراپايىم ادام­نان باستاپ، بيلىك باسىنداعىلارعا دەيىن­گىلەر­دىڭ بۇگىنگى بەت-بەينەسىنىڭ ايناسى. سوڭعى كەزدەرى جايلاپ بارا جاتقان تاعى ءبىر ىندەت – جاعىمپازدىق. كەز كەلگەن اۋداندىق، وبلىستىق گازەتتى الىپ قاراساق، ءبىرىنشى بەتكە ءجيى-ءجيى اكىمنىڭ سۋرەتىن باسادى. بۇنىڭ ار جاعىندا ۇلكەن جاعىمپازدىق تۇر. جاعىمپازدىق – اقيقاتتى بۇركەمەلەۋ دەگەن ءسوز. قازىر ءار باسشى ءوز قارا­ما­عىنداعى حالىقتىڭ قامىن ويلاۋدان بۇرىن وزىنەن جوعارى باسشىنىڭ ءتىلىن تابۋدى كوزدەيدى. اسىرەسە، «ەرتەڭ وسسەم-اۋ» دەيتىن ازاماتتاردىڭ وسى جاعىمپازدىق مىنەزى قاتتى بەلەڭ الىپ كەتتى. جالپى، ءوز باسىم، ادامدى قىزمەت-بەدە­لىنە، اتاق-مانسابىنا ەمەس، تەك قانا كىسىلىگىنە قاراپ سىيلاۋ قاجەت دەپ ويلايمىن. جاقىندا قر پارلامەنت دەپۋتاتتارىنىڭ ءبىرى «ماكە، تاكە، ساكە» دەگەنگە قارسى شىقتى. مەنىڭ تۇسىنىگىمدە بۇل حالقىمىزدا عاسىرلار بويى قالىپتاسقان ادام سىيلاۋدىڭ ۇلگىسى. ونى ماسەلە ەتىپ كوتەرىپ، ءتىپتى ۇلكەن مىنبەدە ءسوز ەتۋدىڭ ءوزى ۇيات. قازاقتا بالەن­باي تۇگەنبايۇلى دەپ، اكەسىنىڭ اتىن باجىرايتىپ قوسا ايتىپ وتىراتىن سالت بولماعان. بىراق قازىر وسى وعاش ءۇردىس قالىپتاسىپ بارادى. ادامدى كىسىلىگىنە عانا قاراپ سىيلاۋ كەرەك. وسەك، وتىرىك ايتاتىن ەكىجۇزدىلەرگە قىلىعىن بەتىنە باسىپ ايتىپ وتىرعان ءجون سياقتى. بۇدان باسشىنى سىيلاماۋ كەرەك دەگەن وي تۋماۋ كەرەك. بىراق تىم-تىم جىلپىلداماي، شەكتەن شىقپاي، قىزمەت بابىنداعى قارىم-قاتىناس بارىسىندا ءار نار­سە­نىڭ ورنى، شەگى بار ەكەنىن ەستە ۇستاساق دەيمىن. اعايىننىڭ ءوزارا سىيلاستىعى قازاقتا ەجەلدەن كەلە جاتقان كەرەمەت ءداستۇر. قاراپ وتىرساق، وزگە حالىقتاردا قۇدالار ءبىر-بىرىمەن ارالاسا بەرمەيدى. ال قازاق قۇداسىن قۇدايىنداي سىيلايدى. بالانىڭ اتا-اناسىن قۇرمەتتەۋى، ولاردىڭ الدىندا ءوزىن بورىشتى ساناۋى ءبىزدىڭ ەرەكشە قاسيەتىمىز ەدى. قازىر قارتايعان اتا-انانى قارت­تار ۇيىنە اپارىپ تاستاۋ، جاڭا تۋعان شارانانى كوشەگە نەمەسە بالالار ۇيىنە قالدىرىپ كەتۋ دەيتىن سۇمدىق شىعا باستادى. بۇل – وزگە حالىق­تان جۇققان جيىركەنىشتى دەرت، اكە مەن بالانىڭ ارا­سىنا تۇسكەن سىزات. ءبىز ۇلتتىق رۋحىمىزدى جوعارى ۇستاي بىلەتىن بولساق، مۇنىڭ بارىنەن بىرتە-بىرتە ارىلۋعا بولادى دەپ ويلايمىن. ول ءۇشىن اتا-اناسىنان، باۋىر ەتى بالاسىنان باس تارتقان تاسباۋىرلار حالىق الدىندا ايىپتالىپ وتىرۋى ءتيىس. جۋىردا كوپشىلىككە تانىمال ءبىر ازاماتىمىزدىڭ بالا-شاعاسى بولا تۇرا قارتتار ۇيىنە بارىپ قايتقانىنا ءبارىمىز كۋا بولدىق. بۇل – ءبىزدىڭ ۇلتتىق تراگەديامىز.
شىن تالانتتاردى مويىنداماۋ مەن ساۋاتسىز­دىق، شالاحاتتىق ماسەلەسى ءوز الدىنا بولەك اڭگىمە. جالپى، ادامنىڭ قانىندا بار دارىن­دى­لىق تۇبىندە جارىپ شىقپاي قويمايدى. كەڭەستىك كەزەڭدە قازاقتىڭ كەرەمەت ءداستۇرى ايتىس ونەرى جوعالىپ كەتتى. ايتىس ونەرى وسىلاي قۇريتىن بولدى-اۋ دەپ قورقاتىنمىن. بىراق كەيىننەن قايتا جاندانىپ، حالىقپەن قاۋىشتى. قازىر ايتىس اقىندارىنىڭ الدىڭعى تولقىنىنىڭ ءوزى قارت­تاردىڭ قاتارىنا قوسىلىپ قالدى. كۇنى كەشە عانا تاۋەلسىزدىك مەرەكەسىنە وراي وتكەن ايتىستا جاستاردىڭ قارقىنىنا، قابىلەت-قارىمىنا قاراپ وتىرىپ، ءسۇيسىندىم. اقىن-جازۋشىلا­رى­مىزدىڭ ىشىندەگى دارىندىلاردى دا تانىماي قالۋ مۇمكىن ەمەس. ءسوزىنىڭ شۇرايى، ويىنىڭ وتى بار قالامگەرلەر قاشان دا حالىق نازارىنان تىس قالماعان. ايتالىق، جانات احمادي دەگەن جازۋشى بار. قازاقى ءسوزدىڭ قايماعىن قالقىپ ءىشىپ جۇرگەن ازامات. توگىپ-توگىپ جازادى. بۇل جىگىت­تىڭ كەزىندە كورمەگەنى جوق، بىراق قۇداي بەرگەن دارىن تۇبىندە مويىنداتپاي قويمادى. قالاي ايتساق تا ارعى بەتتەگى قازاقتاردىڭ تىل­دەرى ورامدى كەلەتىنى راس. دەگەنمەن دە، حالىق مويىن­داعان كەيبىر ازاماتتاردىڭ، ونەر ادام­دارى­نىڭ ەكرانداردان كورىنبەي كەتۋى ءجيى كەز­دە­سەدى. ونىڭ سەبەبى، قازاقتا باقتالاستىق دەيتىن جامان قاسيەت بار. تالاي ازاماتتارىمىزدى بالاعىنان تارتاتىن سول باقتالاستىق دەرتى.
ال ساۋاتسىزدىقتىڭ باسى بالاباقشا مەن مەكتەپتەن باستالۋدا. بالاباقشاعا بالاڭدى ورنالاستىرۋ ءۇشىن باسشىسىنا اقشا بەرۋىڭ كەرەك. پەرزەنتىڭدى تاڭداۋلى مەكتەپتە وقىتقىڭ كەلە مە قۇنىن تولەي عوي. بۇل بۇگىن ەشكىمگە جاسىرىن ەمەس. ەڭ سۇمدىعى، بالاڭ مەكتەپتى جاقسى ءبىتىرسىن دەسەڭ دە اقىسىن بەرۋگە ءتيىسسىڭ. بۇدان بالانىڭ عىلىمعا-بىلىمگە دەيتىن جاۋاپكەرشىلىگى ازايادى. ال جوعارى وقۋ ورىندارىنداعى جەمقور­لىق ءتىپتى اسقىنىپ كەتتى. ديپلومىن ساتىپ العان ماماندار تولىپ ءجۇر. ءوزى ەشنارسە بىلمەيتىن ۇستاز بالاڭىزعا نە ۇيرەتەدى دەپ كۇتەسىز. تاۋەل­سىز­دىك العاننان بەرى ءبىلىم جانە عىلىم ءمينيسترى ون ءۇش رەت اۋىستى. ونىڭ ارقايسىسى ءوز رەفورماسىن الا كەلگەنىمەن، ءىسىن اياعىنا جەتكىزە الماي كەتىپ جاتتى. وسىنىڭ بارلىعى شاكىرتتىڭ سورى دەگەن ءسوز. قازىر كەز كەلگەن وقۋ ورنىندا عىلىم دوكتورلارى، پروفەسسورلار كوپ. ءبىزدىڭ كەزىمىزدە ۋنيۆەرسيتەتتىڭ وزىندە ءار عىلىم سالاسىندا 1-2-دەن عانا پروفەسسور بولاتىن. ول كەرەمەت قۇر­مەت­­كە يە ەدى. «انە، پروفەسسور كەلە جاتىر» دەپ، ءبا­رىمىز ءيىلىپ سالەم بەرىپ تۇراتىنبىز. قازىر ەكىنىڭ ءبىرى عىلىم دوكتورى. ەڭ سۇمدىعى، ءبىزدىڭ جو­عارى شەندى، لاۋازىمدى ازاماتتارىمىزدىڭ ءبارى وسىنداي اتاقتار الىپ الدى. وسىنىڭ ءبارىن مەن عالىم ەكەن دەپ مويىنداي المايمىن. ەلى­مىز­دە مىقتى-مىقتى شىن عالىمدار بارى راس. ولار­دىڭ ەڭبەگىن باعالاۋ، ەلەپ-ەسكەرۋ ءبىزدىڭ قوعام­نىڭ الدىندا تۇرعان ماسەلە.

نۇرجان قۋانتايۇلى،
پروزاشى، اقىن

ەكى قۇلدىڭ قايسىسىنا
قوجايىنى سياپات بەرۋى كەرەك؟

ءيا، بىرجاقتى جاقسى نەمەسە بىرجاقتى جامان كەيىپكەر جاساۋ ءۇردىسى ءالى دە جوق ەمەس. اسى­رە­سە، ءبىزدىڭ تاريحي رومانداردا ءمىنسىز كەيىپ­كەرلەردەن اياق الىپ جۇرە المايسىز. جالپى، تاريحي پەرسوناجدار قاشان دا كۇمان تۋعىزادى. ماسەلەن، «سوعىس جانە بەيبىتشىلىكتەگى» ناپولەون – ومىردەگى ناپولەون ەمەس. ول – تولىعىمەن تولستوي شىعارماشىلىعىنان تۋعان كەيىپكەر، ول – تولىعىمەن تولستويدىڭ كونتسەپتسياسى. بى­راق جازۋشىنىڭ ءحىح جانە حح عاسىرداعى ورىس ءتىلدى وقىرماندارى تاريحي ناپولەوندى ءدال سول رومانداعىداي دەپ قابىلدادى.
اريستوتەلدىڭ جازۋىنشا، تاريحشى مەن اقىننىڭ ايىرماشىلىعى مىنادا: بىرەۋى بول­عان وقيعانى اڭگىمەلەيدى، ەكىنشىسى بولعان وقي­عانىڭ «كوركەمدەلگەن» نۇسقاسىن جازادى. بۇل «كلاسسيكالىق شەكارانى» كەيىنگى ادەبيەت بۇز­دى. اسىرەسە، ول حح عاسىردا كورىنىس بەرەدى.
حح عاسىردىڭ قالامگەرى اۆتوبيوگرافيانى، باس­قا دا ومىرلىك، بەلگىلى وقيعانى دەرەكتى جانرعا عانا ەمەس، ادەبي شىعارماعا دا تۇتاسىمەن پاي­دالانا الدى.
«قىلمىس پەن جازاداعى» راسكولنيكوۆتىڭ «جا­­عىم­دى الدە جاعىمسىز» كەيىپكەر ەكەنىن وقۋشى العاشىندا تاپ باسىپ ايتا المايدى. تۇر­مىسى ناشار، دەنساۋلىعى ءالسىز، ارمانشىل، قي­يالي جاس جىگىتتىڭ اۋەلى ۇنامدى كەيىپكەر رەتىن­دە كورىنەتىنى راس. بىراق ءبىرازدان سوڭ-اق ونىڭ ساناسىنداعى وي تارتىسى، پسيحولوگيالىق قو­بال­جۋلارى كەيىپكەردىڭ كۇردەلى پەرسوناج ەكە­نىن سەزدىرەدى. «قىلمىس پەن جازاداعى» وسى كەيىپ­كەردىڭ ىشكى جان دۇنيەسىندەگى ارپالىس پروتسەسى دوستوەۆسكيدىڭ وزگە شىعارمالارىندا­عى­داي ەرەكشە ەكپىنمەن جۇرەدى. ويتكەنى، راسكولنيكوۆ – ءمىنسىز كەيىپكەر ەمەس. جالپى، دوستوەۆسكي كەيىپكەرلەرىندەي كۇردەلى وبرازدار قازاق ادەبيەتىندە ءالى جاسالعان جوق. وزى­مىز­­گە-ءوزىمىز قانشا سۇيسىنسەك تە، وسى شىندىقتى مويىنداۋىمىز كەرەك.
ءوزى جاساعان ءحVى عاسىردا عانا ەمەس، اعىلشىن ادەبيەتى تاريحشىلارىنىڭ جازۋىنشا، ءحVىىى عا­سىردىڭ ورتاسىنا شەيىن شەكسپيردىڭ اتى ەۋروپادا جەر جارىپ شىققان ەمەس ەكەن. ءحVىىى-ءحىح عا­سىرعا دەيىن ول بەلگىسىز بولماسا دا، ەل نازارى اۋعان، اتاقتى دراماتۋرگ سانالعان ەمەس دەي­دى.
ءحىح عاسىردا، ياعني ءوز زامانىندا فەدور تيۋت­چەۆ­تىڭ پوەزياسى ورىس ادەبي سىنىنىڭ جوعارى باعاسىن الا الماعان. مەنىڭشە، شىعارما­لارى­نىڭ ءوز تۇسىندا لايىقتى باعاسىن الماۋىنىڭ ۇلكەن ءبىر سەبەبى، ونىڭ شەتەلدە ۇزاق جۇرۋىنەن (گەرمانيادا كوپ جىل ەلشىلىكتە قىزمەت اتقار­عان، ت.س.س.), سول كەزدە «ادەبي ورتا» سانالاتىن ادە­بي جۋرنالداردىڭ توڭىرەگىندە ءجيى كورىن­بەۋىنەن بولسا كەرەك. ونىڭ ۇستىنە تيۋتچەۆ­تىڭ ءوزى كوزگە كورىنە بەرۋدى ۇناتا بەرمەيتىن، بىرتوعا ادام بولعان. كەرىسىنشە، بەنەديكتوۆ، نادسون، سەۆەريانين سەكىلدى زامانداستارىنىڭ سول كەزدە اتى دۇرىلدەپ تۇردى. سىنشىلار سولاردىڭ شى­عار­ماشىلىعىن اڭگىمە قىلىپ جاتاتىن. بىراق ۋاقىت وتە كەلە ءبارى ساباسىنا ءتۇستى. سەۆەريا­نين­دەردىڭ ەسىمى ادەبي ءومىردىڭ ورىسىندە كورىنە دە بەرمەيدى.
زاماننان زامان وتە كەلە كوركەم ادەبيەتتى وقۋشى جۇرتتىڭ اقىن-جازۋشىلارعا دەگەن قىزىعۋشىلىعى وزگەرىپ جاتاتىنى كەزدەيسوق دۇنيە ەمەس. ادەبي تابىستىڭ دا، تانىمال­دى­لىق­تىڭ دا ءتۇرلى-ءتۇرلى فاكتورى بار. ءار داۋىردەگى قوعامدىق ءومىردىڭ تۇرلەنىپ جاتۋىنا وراي وقىرمان جۇرتتىڭ پىكىرى دە قۇبىلىپ وتىرادى. مىسالى، حح عاسىرداعى ورىس ادەبيەتىنىڭ ەڭ اتاقتىسى، ەڭ الىبى لەۆ تولستوي بولدى. تولستوي – دولى تەڭىزدىڭ بۋىرقانعان تولقىنى تەپسىنىپ كەلىپ سوقسا دا، ءمىز باقپايتىن قارا جارتاس. سوۆەت داۋىرىندە ادەبيەتتىڭ پايعامبارى دارەجەسىنە دەيىن كوتەرىلدى (ولجاس سۇلەيمەنوۆ سە­كىلدى جاستاردىڭ جازۋشىنىڭ 90 تومدىعىن ءۇتىر-نۇكتەسىنە دەيىن قالدىرماي وقيتىن كەزى). سول تولستوي ءححى عاسىردا وقىلۋدان قالىپ بارادى.
ءحىح عاسىردا الەم ادەبيەتىنىڭ دامۋىنا زور اسەرىن تيگىزگەن فرانتسۋز ادەبيەتى (ستەندال، بالزاك، فلوبەر) قازىر سول باتىستىڭ وزىندە وقىلا بەرمەيدى. ويتكەنى، زامان باسقا، ادەبيەت جاڭا. قانشا مويىنداعىمىز كەلمەسە دە، ادەبيەتكە، ادەبيەتتىڭ ءتۇرلى اعىمدارىنا دەگەن مودا كلاسسيكالىق دەپ سانالعان ادەبيەتتى كولەگەيلەپ تۇرادى.
ال حح عاسىردىڭ 60-80-جىلدارىندا حۋليو كورتاسار، كارلوس فۋەنتەس، ماريو ۆارگاس لوسا، گابريەل گارسيا ماركەس سەكىلدى الەم ادەبيەتىندە لاتىن-امەريكالىق سەرپىلىس (boom latinoamericano) اكەلگەن اتىشۋلىلار تۋرالى، ولاردىڭ، بىرەۋى لايىقتى، بىرەۋى لايىقسىز، اتاققا شىعىپ جاتۋى – ءوز الدىنا ءبىر كىتاپقا جۇك بولاتىن، ۇزاق اڭگىمە.
ادەبي تابىسقا، ادەبي اتاققا جەتۋدىڭ ءتۇرلى فاكتورى بار ەكەنىن ادەبيەت تاريحىن زەرتتەۋ­شىلەر جوققا شىعارمايدى. بۇل تاراپتا بەلگىلى ءبىر اۆتوردىڭ ءوز شىعارماسىنىڭ (نەمەسە ادەبي باعىتىنىڭ) ەرەكشەلىگىن، جاڭاشىلدىعىن ايتىپ ايعايدى سالىپ، «مالىمدەمە» جاساپ، دابىرا كوتەرىپ جاتۋى دا ەلدىڭ نازارىن ەرىكسىز اۋداراتىنىن ايتادى زەرتتەۋشىلەر. ەگەر، دەپ جازادى يۆان روزانوۆ، جاڭاشىل جازۋشى ادەبيەتتە ايعاي-شۋسىز، ءۇن-ءتۇنسىز، ءوز جولىمەن كەتىپ بارا جاتسا، سىنشىلار دا، وزگەلەر دە ۇزاق ۋاقىت بويى ونى بايقاماۋى مۇمكىن. ال ەندى ول ەسكە­گى­مەن كوك شالعىندى جايپاپ، «ەسكىشىلدەرگە» ۇرى­نىپ، دۇربەلەڭ تۋدىرىپ جاتسا (ماسەلەن، پۋش­كين، نەكراسوۆ، ءسيمۆوليزمنىڭ كوسەمدەرى), وندا ول ادەبيەتتە كوپشىلىكتىڭ نازارىن وزىنە اۋدارۋى دا مۇمكىن. ءسويتىپ، كەيبىرەۋى اتتاققا شىعىپ، زامانداستارىنىڭ اراسىنا تانى­مال­دى­لىققا يە بولۋى ىقتيمال; بۇل جەردە، دەپ جا­زادى روزانوۆ، اقىلدى باستان گورى ايعايى كۇشتى كومەي كەرەك بولادى (حح عاسىر باسىنداعى فۋتۋريستەردىڭ مالىمدەمە جاساپ، دابىرا تۋدىرىپ جاتقانىن ەسەپكە العانى). بۇل ايتىلعان ويلاردىڭ نەگىزى جوق ەمەس، جەل سوقپاسا، ءشوپتىڭ باسى قيمىلدامايدى، ونىڭ شەت-جاعاسىن ءوزىمىز دە كورىپ ءجۇرمىز... رەسمي وكىمەتتىڭ قالامگەر­لەر­دىڭ جالىنان سيپاپ الدىنا جەم تاستاۋى، بۇ­قا­رالىق اقپارات قۇرالدارىنىڭ اسپەتتەپ قوعامدىق پىكىر تۋعىزۋى اتى-ءجونىن دابىرالاتۋعا ىقپالىن تيگىزىپ جاتادى. مۇنىڭ ءبارى بىراق – وتكىنشى دۇنيە.
وقۋشى جۇرتتىڭ پىكىرى مىقتى بولسا دا، قا­لام­­­گەردىڭ تانىمالدىلىعىنا وقىرمان باس شۇلعىپ جاتسا دا، ادەبي شىعارمانىڭ قۇندىلى­عىن ءدال وسىلارمەن ولشەۋگە نەگىز جوق. كور­كەم­دىگى اسىل شىعارمانىڭ ءوز زامانىندا ۇلكەن تا­بىس­قا جەتە بەرمەۋى ابدەن مۇمكىن دەگەن توماس مانن.
تالانتتى مويىنداماۋ قاي زاماندا دا بول­عان. بولا بەرەدى دە. بىراق سىنشىلار تالانتتى مويىن­دامايدى ەكەن دەپ جازباي كەتكەن قالام­گەر بار ما؟ جوق. بەلگىلى اقىن-جازۋشىلاردىڭ بيوگرافياسىنا ۇڭىلەيىكشى. دوستوەۆسكيدىڭ ءوزىن زامانىندا كەيبىر سىنشى جەردەن الىپ، جەرگە سالعان. بالا كۇنىنەن تۇرمىسى اۋىر بولىپ، ارتىنان ايداۋدا ءجۇرىپ كەلگەن جازۋشىنىڭ تاۋانى قايتتى ما؟ قايتقان جوق. سول اۋىر تۇر­مىس­تا ءومىرىن وكسىتسە دە، ءوزىنىڭ ادەبيەتكە نە ءۇشىن كەلگەنىن جاقسى ءبىلدى، سىنشىلار ايتتى ەكەن دەپ مويىعان جوق، جاسىعان جوق. ولمەس شىعارمالارىن جازا بەردى.
...ەجەلگى ريم داۋىرىندە باقىر تيىندى «تالانت» دەپ اتاعان ەكەن. وسىعان وراي مىنانداي اڭىز بار: ءبىر باي قوجايىن ءوزىنىڭ قۇلدارىنىڭ ەكەۋىنە ءبىر-ءبىر باقىر تالانتتان بەرىپ، وسى تالانتتى ءبىر جىلدان سوڭ قايتارىپ بەرگەنگە سياپاتىم بار دەپتى. قۇلدىڭ بىرەۋى الگى تالانتقا ءوز ءىسىن اشىپ، ءبىر جىلدان سوڭ قوجايىنعا ارتى­عى­مەن قايتارىپ بەرىپتى. ەكىنشىسى اقشانى جو­عال­تىپ الامىن-اۋ دەگەن ۇرەيمەن العان تالانتىن جەرگە كومىپ تاستاپ، ءبىر جىلدان كەيىن قازىپ الىپ قوجايىنىنا قايتارىپ بەرىپتى. ال ەندى وسى ەكى قۇلدىڭ قايسىسىنا قوجايىنى سياپات بەرۋى كەرەك؟
ادەبي شىعارماشىلىق تا وسىعان ۇقساس. قۇ­داي بەرگەن تالانتتى جەرگە كومىپ تاستاماي، جان­كەشتى ەڭبەكپەن جالتىراتىپ، جارقىراتىپ وتىرۋ كەرەك، ياعني ادەبي شەبەرلىك ءومىر بويى جەتىلدىرىلىپ وتىرۋى قاجەت. قازىرگى ەسترادادا ءورىپ جۇرگەن «جۇلدىز» انشىلەردىڭ حالتۋراسى ادەبيەتتە دە بار. پروديۋسەر جەتەكتەگەن «جۇل­دىز» قالامگەر ءححى عاسىردا كوبەيىپ كەلەدى. ەۋروپادا دا، امەريكادا دا. قازىر ولاردان رەسەي قالىسپاي تۇر. وقىرمانىنان اجىراعان ءبىزدىڭ جەتىم ادەبيەت تاقىمىن قىسىپ ۇيدە وتىر...

دايىنداعان اينارا اشان.

"قازاق ادەبيەتى" گازەتى

0 پىكىر