باسى: الاش فيلوسوفياسى – ۇلتتىق دامۋ فيلوسوفياسى

جالعاسى: الاش فيلوسوفياسى: بوكەيحانوۆ فەنومەنولوگياسى
ء(ۇشىنشى تراكتات)

ەلدىمىز تاۋەلسىزدىك العان كەزدەن باستاپ الاش قايراتكەرلەرىنىڭ ءومىرى، شىعارمالارى، ساياسي كوزقاراستارى تەرەڭىنەن زەرتتەلە باستادى: شىعارمالارى قايتا جارىق كورىپ، حالىقتىڭ يگىلىگىنە اينالدى. تاريحي زەرتتەۋلەر الاش قايراتكەرلەرىنىڭ  الاساپىران زاماندا قازاق  ۇلتىنىڭ بولاشاق دامۋ جولدارىن ىزدەگەن جانكەشتى قىزمەتىن ۇعۋعا، ونى باعالاۋعا، ودان ءتالىم الۋعا ارنالعان.  ول، مەملەكەتتىك دەڭگەيدە قابىلدانعان «مادەني مۇرا» باعدارلاماسى اياسىندا جۇزەگە اسىرىلدى.

بىراق، الاش قايراتكەرلەرىنىڭ دۇنيەتانىمدىق‑فيلوسوفيالىق ويلارى اكادەميالىق زەرتتەۋلەردە بولماسا، بۇقارالىق ويدا كولەڭكەدە قالىپ وتىردى. سەبەبى، ونى زەرتتەۋ ءۇشىن بەلگىلى ءبىر دەڭگەيدە قوعامنىڭ وعان دايىندىعى بولۋى ءتيىس ەدى ‑ سول كەز ەندى تۋدى. قازىر  قازاق دانالىعىن «الاش فيلوسوفياسى» ارقىلى  جالعاستىرۋ – ءوزىمىز ءومىر ءسۇرىپ جاتقان ورتانى جانە قوعامدى كەڭىنەن تانۋعا جول اشاتىن ءبىلىم قۇرالىنا اينالادى. بۇگىنگى تاقىرىپتىڭ كوتەرەر ماسەلەسى وسى.

ءاليحان بوكەيحانوۆ:

«ادام بالاسى وزگە حايۋانداردان ايىرىلعاندا بۇلاردان اقىلدى بولىپ، قولى شەبەر بولىپ ايىرىلادى»

بۇل تەزيستەن نەنى ۇعامىز؟

اۋەلى، وسى ويدان اليحانعا رەسەيدەگى استىرتىن رەۆوليۋتسيالىق ۇيىمداردا تالقىلاناتىن ماركسيزم ءىلىمىنىڭ ءبىرشاما ىقپالى بار ەكەنىن كورەمىز. ول ‑ چ.ءدارۆيننىڭ ەۆوليۋتسيالىق تەورياسىن نەگىزگە الىپ جازىلعان فريدريح ەنگەلستىڭ «مايمىلدىڭ ادامعا اينالۋ پروتسەسىندەگى ەڭبەكتىڭ ءرولى» (1876 ج.) ەڭبەگى. وندا ادامنىڭ تابيعي جانە الەۋمەتتىك شىعۋ تەگى، ياعني انتروپوگەنەزى ماتەرياليستىك تۇرعىدان تۇسىندىرىلگەن، ادامنىڭ قالىپتاسۋىنا ەڭبەك قىزمەتى شەشۋشى رول اتقارعانى عىلىمي نەگىزدەلگەن:

تىك جۇرۋگە كوشۋ: ەڭبەكتىڭ باستاپقى فورمالارىندا ادامتەكتەستەر الدىڭعى اياقتارىن زاتتاردى ۇستاۋ ءۇشىن بوساتتى. ول ونى تىك جۇرۋگە الىپ كەلدى.

قولدىڭ جەتىلۋى: قول تەك ەڭبەك قۇرالى عانا ەمەس، سونىمەن قاتار ەڭبەكتىڭ جەمىسى بولدى. ول ۇرپاقتان-ۇرپاققا بەرىلىپ، جەتىلدىرىلە ءتۇستى.

سانا مەن ميدىڭ دامۋى: ەڭبەك پروتسەسىندە ادامدار بىرىگەدى، ءوزارا كومەكتەسەدى. بۇل ادامنىڭ ويلاۋ قابىلەتىن ارتتىرادى.

ءتىلدىڭ پايدا بولۋى: ەڭبەك پروتسەسىندە ادامداردا «تىلدەسۋ» قاجەتتىلىگى تۋدى. وسىلايشا ۇجىمدىق سويلەۋ ءتىلى مەن دىبىستىق قاتىناس قالىپتاستى.

قوعامنىڭ قۇرىلۋى: ادامداردىڭ ءوزارا بىرلەسىپ ەڭبەك ەتۋى (مىسالى، اڭ اۋلاۋ، قورعانۋ) العاشقى قاۋىمدىق قوعامنىڭ ۇيىسۋىنا نەگىز بولدى.

ەنگەلس ادامدى تابيعاتتىڭ ءپاسسيۆتى بولىگى ەمەس، ەڭبەك ارقىلى تابيعاتتى وزگەرتۋشى جانە وزىنە باعىندىرۋشى بەلسەندى سۋبەكت رەتىندە قاراستىردى. ونى تابيعات ديالەكتيكاسى ەڭبەگىنەن تابامىز.

ارينە، ءا.بوكەيحانوۆ ءوزىنىڭ جوعارىداعى ويى وسى تۋرالى ەكەنى داۋسىز. بۇل، جالپى ماعىناسىندا، اعارتۋشىلىق فيلوسوفيالىق تەوريالىق ويعا جاتادى.

بىراق، ءبىز ءا.بوكەيحانوۆتىڭ كانىگى ساياساتكەر ەكەنىن دە ۇمىتپاۋىمىز كەرەك. ەگەر، ماسەلەنى وسى تۇرعىدا الار بولساق، وندا بوكەيحانوۆتىڭ ويى استارلى تۇردە الەۋمەتتىك ماسەلەگە ۇشتاساتىنىن بايقايمىز:

بوكەيحانوۆ حالقىنىڭ تاۋەلسىز الاش رەسپۋبليكاسى اتانۋى ءۇشىن كۇرەستى، سونىڭ كوشباسىندا تۇردى.  ەندەشە، ول حالقىنا وزگەشە ويدى ۇسىنادى: ول – دەربەس ەل بولۋ ماسەلەسى!

ياعني، ءبىز بوكەيحانوۆتىڭ فيلوسوفياسىن مىناداي ماعىنادا ترانسفورماتسيالاي الادى ەكەنبىز:

ول:  «قازاق حالقى ءوز الدىنا دەربەس ەل بولىپ، وتارشىل ەزگىدەن قۇتىلعاندا ءوزىن وتارلاعان ەلدەن بولەك شىققاندا ‑ اقىل‑ويى ودان كەم بولماي (ياعني، عىلىمى مەن ءبىلىمى كەم بولماي), قولى شەبەر (ياعني، نەبىر كاسىپتى مەڭگەرگەن، وزىنە قاجەتتى ءوزى وندىرەتىن، ەكونوميكالىق دەربەستىگى مىعىم) ەل بولىپ اجىراۋى كەرەك» دەگەن ىرگەلى وي.

مىنە، وسى ءتۇيىندى وي ءا.بوكەيحانوۆتىڭ فيلوسوفيالىق ويىنىڭ بار مازمۇنىن قۇراپ تۇر: قازىر دە تاۋەلسىز قازاقستان رەسپۋبليكامىز الەمدىك تەحنولوگيا قارقىنىنان قالىپ قالماۋعا، نەشە ءتۇرلى ءوندىرىس سالالارىن دامىتۋعا بارىنشا كۇش سالۋدا.

(مىسالى، بيىل استانا قالاسىندا العاشقى جاساندى ينتەللەكت ۋنيۆەرسيتەتى اشىلىپ، وعان العاشقى باكالاۆرلەر مەن ماگيسترانتتار قابىلدانا باستادى. ەكسپو عيماراتتارىنان وعان ورىن بەرىلۋى دە قيسىنعا كەلەدى).

احمەت بايتۇرسىنۇلى:

«ادام قانشا دانا، ءبىلىمدى بولسا دا، قانشا قاھارمان، قايراتتى بولسا دا، الەۋمەت ونىڭ ماقساتىن ۇقپايتىن بولسا، قايراتكەر قامالعا جالعىز شاپقان باتىرداي الەك بولادى».

ارينە، بۇل جەردە الدىمەن اباي دانالىعى ويعا ورالادى ‑ ابايدىڭ «ءوز ءسوزىم وزىمدىكى» دەگەنى — ونىڭ ءبىرىنشى قارا سوزىندەگى حالىقتىڭ ەنجارلىعىنان ءتۇڭىلىپ، رۋحاني ەركىندىكتى تاڭداۋىن بىلدىرەتىن فيلوسوفيالىق ويى. بۇل سوزدەر ونىڭ كەيىننەن ۇرپاققا امانات رەتىندە 45 قارا ءسوزىن جازۋعا تۇرتكى بولعان، ءوزىنىڭ اقىل-كەڭەسىن تىڭدامايتىنداردان شارشاعانىن بىلدىرەدى.

مىنە، وسى ويدى ا.بايتۇرسىنوۆ تا باسقاشا تۇردە، بىراق، سول ماعىنادا قايتالاپ ايتادى...

جالپى، بۇل يدەيانى قوعام ءومىرىنىڭ قاي كەزىندە دە وزەكتى، عاسىردان عاسىرعا جالعاسىپ كەلە جاتقان فيلوسوفيالىق زاڭدىلىق دەسەك تە بولادى. سەبەبى، ءاربىر زامان تاريحقا ءوز بەينەسىن الىپ كەلەدى: عىلىم مەن ءبىلىمنىڭ دامۋى قوعام الدىندا ۇنەمى دە جاڭا گوريزونتتاردى اشىپ وتىرادى. مىنە، وسى كەزدە قوعام مەن مەملەكەتتىڭ رۋحاني‑مادەني پوتەنتسيالى ءبىر دەڭگەيدەن تابىلىپ وتىرۋى ماڭىزدى.

مىسالى، ءبىزدىڭ ەلىمىزدە جىل سايىن جۇزدەگەن زاڭدار قابىلدانادى، ەلىمىز ادىلەتتى ءارى قۇقىقتىق مەملەكەت قۇرۋدى كوزدەيدى. ول مەملەكەتكە دەموكراتيالىق سيپاتتاعى، ادام قۇقىن قورعايتىن زاڭداردى قابىلداۋ مىندەتىن جۇكتەسە، قوعام ءوز تاراپىنان سول زاڭداردى «قولدانۋدى»، ونى ءوزىنىڭ قۇقىن قورعاۋعا پايدالانۋدى وزىنە مىندەتتەيدى. ول ءۇشىن قوعام دەڭگەيى وعان ساي بولۋى كەرەك – ءاربىر ازامات ءوزىن قورعايتىن زاڭداردى ءبىلىپ قانا قويماي، ونى قولدانا الۋى كەرەك.

وعان مەملەكەت بارلىق جاعدايدى جاساۋى ءتيىس: قۇقىقتىق كومەك كورسەتۋ، ادام قۇقىن قورعاۋ، قۇقىقتىق اعارتۋشىلىق قىزمەتىن دامىتۋ جانە زاڭداردىڭ بارلىق ازاماتتار ءۇشىن تەڭ بولۋىن قامتاماسىز ەتۋ مىندەتتەرىن جۇزەگە اسىرادى.

بۇل – دامىعان دەموكراتيالىق، ازاماتتىق، قۇقىقتىق مەملەكەت قۇرۋدىڭ نەگىزى. ا.بايتۇرسىنوۆتىڭ فيلوسوفيالىق ويى دا وسى تۇيىنگە تىرەلەدى.

بۇگىندە جاستار اراسىندا قىلمىس كوبەيۋدە دەپ قوعام الاڭداۋلى. ونىڭ دا ءبىر سەبەبى وسى – جاستار وزدەرىنىڭ زاڭدىق قۇقىن بىلمەيدى، مەملەكەتتىك زاڭداردى تۇسىنبەيدى، نەنىڭ ءدۇرىس، نەنىڭ بۇرىس ەكەنىنە زاڭدىق، مورالدىك، ەتيكالىق، تىپتەن، ەستەتيكالىق تۇرعىدا باعا بەرۋگە قابىلەتتەرى مەن ءومىر تاجىريبەسى جەتپەيدى...

ءبىز قازىر مەملەكەتشىل ازاماتتاردى تاربيەلەۋگە ءزارۋمىز. بىراق، ءوزىمىزدىڭ تاۋەلسىز مەملەكەتتىك جانە ەلدىك سيپاتىمىزدى جاستاردىڭ ساناسىنا سىڭدىرمەيمىز. ناتيجەسىندە، جاستار ساناسى ۇلتتىق مۇددە تۇرعىدا قورعاۋسىز قالۋدا. ونىمەن بىرگە، جات اعىمدار جەتەگىنە كەتۋ قاۋپى ارتا تۇسەدى.

سونىڭ اسەرىنەن وسى ماسەلەنى كوتەرىپ جۇرگەن ويلى ازاماتتاردىڭ دا ءسوزى «جارتاسقا باردىم، كۇندە ايقاي سالدىم» دەگەننىڭ كۇيىن كەشۋدە.  (ابايدىڭ 1896 جىلى جازىلعان بۇل ولەڭى — اقىننىڭ ءوز ورتاسىنا، زامانا شىندىعىنا دەگەن وكىنىشى مەن رۋحاني جالعىزدىعىن سۋرەتتەيتىن ەڭ تەرەڭ فيلوسوفيالىق تۋىندىلارىنىڭ ءبىرى. ولەڭدەگى جارتاس — اقىننىڭ ايتقان سوزدەرىنىڭ حالىق تاراپىنان تۇسىنىستىك تاپپاي، وزىنە تەك بوس دىبىس بولىپ قايتۋىن بىلدىرەتىن، سەزىمسىز قوعامنىڭ سيمۆولى).

مىنە، ا.بايتۇرسىنوۆ وسىنى ايتتى: ەگەر، بيلىك قانشاما دۇرىس زاڭدار شىعارىپ، رەفورمالار جاساسا دا، ونى حالىقتىڭ ساناسىنا جەتكىزە الماسا – ول «جەكە باتىر» بولىپ قالا بەرمەك.

قازىر ونداي مىسالدار ءجيى كەزدەسەدى:

ءبىر جاعىنان، بيلىكتىڭ مەملەكەتشىل جىگەرى جەتكىلىكسىز بولسا،

ەكىنشى جاعىنان، حالىقتىڭ دا ازاماتتىق پوتەنتسيالى ءالسىز كۇيدە قالىپ وتىر. ونى مويىنداۋ كەرەك.

سونىمەن، بۇگىنگى ماقالادا ءا.بوكەيحانوۆ پەن ا.بايتۇرىنۇلىنىڭ  فيلوسوفيالىق ويلارىن تالقىلادىق. ودان ءارى سوزا بەرسەك، ماقالا كىتاپقا اينالار ءتۇرى بار – الاش قايراتكەرلەرىنىڭ ويلارى تىم تەرەڭ ءارى اۋقىمدى. سوندىقتان، ماقالا (پۋبليتسيستيكا) جانرىن ساقتاي وتىرىپ، ءبىز ونى كەزەڭ‑كەزەڭمەن جۇزەگە اسىراتىن بولامىز. بۇگىنگى وي وسىمەن ءتامام.

ءابدىراشيت باكىرۇلى، فيلوسوف‑پۋبليتسيست

Abai.kz