(اقتەرەكتىڭ ارۋىنان الماتىنىڭ ايىمىنا دەيىن)

(ەسسە)

سىزدەرمەن قاناتتاس ءومىر – سۇرگەنىمە باقىتتىمىن.

راقىمجان وتارباەۆ.

ەسكى گازەت تىگىندىلەرىن اقتارىپ وتىرعانمىن، «الماتى اقشامى» گازەتى بولۋ كەرەك، 2015 جىلعى ساندارىنىڭ ءبىرى...  ايقارا بەتكە بەرىلگەن ماقالاعا كوزىم ءتۇستى. ايەل تۋرالى. اۆتورى دا ايەل، كەيىپكەر دە ايەل. اۆتورى بەلگىلى جۋرناليست، حالىقارالىق «تۇركىستان» گازەتىنىڭ اعا ءتىلشىسى تاڭسۇلۋ اپكەم – تاڭسۇلۋ الدابەرگەنقىزى ەكەن. ال،  كەيىپكەر –  گۇلزەينەپ سادىرقىزى.

بۇرىن اتىن ەستىگەنىم بولماسا، جۇزتانىستىعىم جوق ادام. ماقالانى قىزىعا وقىدىم. كەيىپكەرمەن وسىلايشا سىرتتاي تانىستىم. ول كىسىنىڭ ءومىر جولى، وسكەن ورتاسى جايلى ءبىلدىم. اسىرەسە اكەسى ءسادىر اقساقال جايلى دەرەكتەر ەرەكشە اسەر ەتتى. كەشەگى ءىى دۇنيەجۇزىلىك سوعىسىنا قاتىسقان، نەمىس تۇتقىنىنا تۇسكەن، ونان بوساپ كەلگەن سوڭ «سەنىمسىز ادامدار» تىزىمىنە ىلىگىپ سىبىرگە جەر اۋدارىلعان... سوندا ءجۇرىپ   تاتار قىزىنا ۇيلەنىپ، كوپ جىلدان كەيىن ەلگە ورالعان، تالاي جىل سوعىس ارداگەرى ەكەنىن دالەلدەي الماعان... بەيبىت كۇندەگى قۇسالىق مايدانداعى قان-قاساپ، تۇتقىنداعى تاۋقىمەتتەن كەم اسەر ەتپەگەنى راس. ءسادىر اقساقالدىڭ ىشكى كۇيزەلىسى، 9-مامىر مەيرامىندا اۋىل شالدارى مەرەكەلىك پارادقا اتتانعاندا اتىنا ءمىنىپ اۋىل شەتىنە شىعىپ كەتەتىنى مەنىڭ دە جان دۇنيەمنىڭ استاڭ-كەستەڭىن شىعاردى. كوپكە دەيىن سول كۇيدەن ارىلا الماي ءجۇردىم. سودان شارق ۇرىپ كەيىپكەردى ىزدەيىن. بىراق جولىمىز تەز ارادا تۇيىسە قويمادى. ءبىر اعامىزدان تەلەفون ءنومىرىن الىپ  قوڭىراۋ شالدىم. ءوزى تۋرالى «الماتى اقشامىندا» جاريالانعان ماقالانى وقىعانىمدى ايتتىم. اكەسى ءسادىر اقساقال تۋرالى سۇرادىم. ءبىز وسىلايشا تانىسقان ەدىك.

ستەنوگرافيستەن جۋرناليستيكاعا دەيىن

گۇلزەينەپ سادىرقىزى 1955 جىلدىڭ جەلتوقسانىندا الماتى وبلىسى، جامبىل اۋدانىنا قاراستى اقتەرەك اۋىلىندا دۇنيەگە كەلدى. اكەسى  سوعىس ارداگەرى. ال، اناسى تاتار مولداسىنىڭ قىزى. وسىنداي وتباسىندا وسكەن قىزدىڭ ۇلكەن ارمانى – ەكونوميست-قارجىگەر بولۋ ەدى. اۋىلداعى ون جىلدىق مەكتەپتى ءبىتىرىپ، ارمان قۋىپ الماتىعا كەلىپ، ءوزى اڭساعان وقۋعا تۇسپەكشى بولادى. بىراق، بايقاۋدا باعى جانباي الماتىدان اۋىلعا قايتىپ كەتۋدەن ۇيالعان نامىستى قىر قىزى اراداعى ءبىر جىلدى بەكەرگە وتكىزگەنشە دەپ الماتىداعى ستەنوگرافيستەردى دايارلايتىن ۋچيليششەگە وقۋعا تۇسەدى. ونداعى ويى وسىندا ءجۇرىپ كەلەسى جىلعى ەمتيحانعا دايىندالۋ. ايتسە دە، تالاپتى قىزدى بۇل ماماندىق قاتتى قىزىقتىرسا كەرەك، ونداعى وقۋىن ۇزدىك بىتىرەدى دە، وقۋدى تامامداعان وتىز قىزدىڭ اراسىنان ستەنوگرافيست ديپلومىن العان ءۇش ستۋدەنت قىزدىڭ ءبىرى گۇلزەينەپ سادىرقىزى بولدى. ال، قالعانى تەك ماشينيست بولىپ شىعادى. وقۋ بىتىرگەن سوڭ قازاق راديوسىنا ستەنوگرافيست بولىپ قىزمەتكە تۇرادى. ول كەزدە قازىرگىدەي تەحنيكالىق مۇمكىندىك قايدا، جۋرناليستەردىڭ قولىندا ديكتافون جوق، بارلىق جينالىستار مەن ماجىلىستەر (سەزد), تالقىلاۋلار مەن كەزدەسۋلەر، ءتىپتى تەلەفون ارقىلى الىناتىن كۇندەلىكتى حابارلار ستەنوگرافيست ماماندار ارقىلى  جازىلىپ، حاتتالاتىن. بارلىق ورىنداردا ستەنوگرافيست كادرلار تاپشى.

بىردە الماتىنىڭ ىرگەسىندەگى تالعار اۋدانىندا ۇلكەن سوت پروتسەسى وتەتىن بولىپ «سوتسياليستىك قازاقستان» گازەتىنىڭ رەداكتسياسى ستەنوگرافيست ىزدەيدى. گۇلزەينەپ سادىرقىزىنا ءوتىنىش ايتادى. كاسىبي مامان رەتىندە تاپسىرمانى تاپ-تۇيناقتاي ەتىپ ورىنداعان قىزدىڭ جۇمىسى، ۇقىپتىلىعى سول كەزدەگى گازەت رەداكتورى ساپار بايجانوۆقا بىردەن ۇنايدى دا، ونى «سوتسياليستىك قازاقستانعا» قىزمەتكە شاقىرادى. مۇندا ول قازاق ستەنوگرافياسىنىڭ نەگىزىن قالاۋشى دانابيكە بايقاداموۆا (ۇلى اۋەزوۆتىڭ ماشينيست-ستەنوگرافيستى بولعان), ءماريام يساەۆادان (ايگىلى مەملەكەت قايراتكەرى وراز يساەۆتىڭ كەلىنى) ءتالىم الادى. ۇلكەن كىسىلەردىڭ تاربيەسىنەن ءوتىپ، كاسىبي شەبەرلىك مەكتەبىن كورەدى. جاستايىنان ادەبيەتكە قۇمارلىعى بار جاس قىز ەپتتەپ ماقالا، اڭگىمەلەر جازا باستايدى. قازۇۋ-دىڭ جۋرناليستيكا ءبولىمىن سىرتتاي وقىپ بىتىرەدى. گازەتتىڭ سول كەزدەگى رەداكتورى بالعابەك قىدىربەكۇلى ونىڭ جازعان-سىزعاندارىن وقىپ، بايقاپ جۇرسە كەرەك. ءبىر كۇنى وزىنە شاقىرىپ الىپ: «قاراعىم، جاپ-جاقسى دۇنيەلەر جازىپ ءجۇرسىڭ. ونى بىلەمىن. وكىنىشتىسى، ءبىز سەنى رەداكتسياعا قىزمەتكە الا المايمىز. بىزگە ءتىلشى، رەداكتورلار تابىلار. بىراق، سەندەي ستەنوگرافيست مامان تابا المايمىز. دەگەنمەن ساعان ستەنوگرافيست ءتىلشى دەگەن كۋالىك جاساپ بەرەيىك. ءتيىستى ورىنداردان دەرەك العانىڭا جەڭىل بولسىن. جازۋىڭدى توقتاتپا» دەيدى. تۋمىسىنان كىرپياز، قىزمەتكە قاتال بولعانىمەن، قاراماعىنداعى قىزمەتكەرلەرگە ءادىل قارايتىن بالعابەك اعاسىنىڭ بۇل ءسوزى جاس تالاپكەرگە ۇلكەن شابىت پەن كۇش بەرەدى.

كەيىن «سوتسياليستىك قازاقستانعا» اتاقتى شەراعاڭ – شەرحان مۇرتازا باس رەداكتور بولىپ كەلەدى. بۇل 1980 جىلداردىڭ سوڭى، 1990 جىلداردىڭ باس كەزى (1989-1992 جىلدار). ءبىزدىڭ كەيىپكەرىمىزدىڭ باسپاسوزدە جارقىراپ كورىنىپ، گۇلزەينەپ ابدراحمانوۆا بولىپ كوپكە تانىلعان كەزى وسى تۇس. جاڭا كەلگەن رەداكتور تىم تالاپشىل، قاتال ەدى. «سوتسياليستىك قازاقستان» گازەتى تۇرلەنىپ سالا بەرەدى. قانشاما ۇلتتىق، مەملەكەتتىك مۇددەنى كوتەرگەن ماقالالار جارىق كوردى. قوعامدىق، مەملەكەتتىك  ينستيتۋتتار ايلاپ، جىلداپ شەشە الماعان ۇلتتىق مۇددەگە قاتىستى ماسەلەلەر ءبىر عانا «ەگەمەن قازاقستان» ارقىلى شەشىمىن تاۋىپ وتىردى. سەبەبى، باس رەداكتور ۇنەمى جۋرناليستەردى قايرايتىن، ەڭ كوكەيكەستى وتكىر تاقىرىپتاردى كوتەرۋدە جۇمسايتىن. جانىپ جاتقان وتقا جاسقانباي كىرەر، ءىرى دۇنيەلەرگە ىركىلمەي كىرىسەتىن باتىلدىقتى باعالايتىن. وسى تۇستا ءبىرسىپىرا جاس تالانتتار جارقىراپ كورىندى. سونىڭ ءبىرى – گۇلزەينەپ سادىرقىزى ەدى.

1980 جىلداردىڭ ورتاسىندا «قازاق ادەبيەتىندە» شەرحان مۇرتازا باس رەداكتور بولىپ تۇرعان كەزدە گۇلزەينەپ سادىرقىزىنىڭ «ايەل جانى» دەگەن اڭگىمەسى جاريالانعانى بار. سول اڭگىمەنى شەراعاڭ ۇمىتا قويماعان كورىنەدى،  ءبىر كۇنى ءبولىم رەداكتورى قاينار ولجايدى وزىنە شاقىرىپ الادى دا «وسىندا ستەنوگرافيست بولىپ ىستەيتىن گۇلزەينەپتىڭ ايەل تۋرالى جاقسى ءبىر اڭگىمەسىن بىلەمىن. ۇمىتپاسام، اڭگىمەنىڭ اتى «ايەل جانى» بولۋى كەرەك. سول بالاعا ايەل تاعدىرىن جازۋعا تاپسىرما بەرىپ كورشى» دەيدى. بۇل كەزدە ءبىزدىڭ اپكەمىز ءۇشىنشى پەرزەنتىن اۋىر جاعدايدا بوسانىپ، پەرزەنتحاناداعى سۇمدىق، سوراقى جاعدايدى باسىنان كەشىپ، جۇمىسقا قايتا ورالعان كەزى-ءتىن.  رەداكتوردىڭ تاپسىرماسى بىردەن ورىندالادى. «پەرزەنتحانا پەردەسى... تالاي سىردى بۇركەپ تۇر» دەگەن سەريالى ماقالا گازەتتىڭ ءۇش نومىرىنە قاتارىنان جاريالانادى. ماتەريالعا ريزا بولعان باس رەداكتور «ەندى شوپان ايەلىنىڭ پروبلەماسىن كوتەرىپ ماقالا جازىپ كەلسىنشى» دەگەن تاپسىرما بەرەدى.

ءوزى قويشىنىڭ كەلىنى بولعان سوڭ، ول اۋىل ايەلىنىڭ جاعدايىن جاقسى بىلەتىن ەدى. بۇل تاپسىرمانى دا تياناقتى ەتىپ ورىنداپ، «ايدالادا اق وتاۋ» دەگەن ماقالا جازادى. ارتىنشا كوپ بالالى انالار تۋرالى «اتى عانا ارداقتى ما؟!» دەگەن ماقالاسى جاريالانادى. جازۋعا قابىلەتىن باس رەداكتوردان باستاپ، باسقالار دا مويىنداي باستاعان شاقتا شەرحان مۇرتازا ءبىر بۇيرىقپەن گازەتتىڭ حات   بولىمىنە ادەبي قىزمەتكەرلىككە اۋىستىرادى. رەداكتوردىڭ ءۇمىتى اقتالدى. گۇلزەينەپ سادىرقىزىنىڭ گازەت بەتىندە وتكىر دە وزەكتى ماسەلەلەردى كوتەرگەن ماقالالارى، ادەبي پورترەتتەرى ءجيى-ءجيى جاريالانىپ تۇردى. ءسوزىمىز دالەلسىز بولماس ءۇشىن بىرەر مىسال كەلتىرە كەتەيىك.

1991 جىلدىڭ شىلدە ايى. قازاقستان تاۋەلسىزدىگىن الماعان  كەز. سوۆەتتىك سولاقاي  ساياساتتىڭ سالقىنى جەلدەي ەسىپ تۇرعان ۋاقىتتا    ۇلى تاريحي تۇلعالار تۋرالى جاعىمسىز پىكىرلەر ايتىلا باستايدى. ءدال سول كەزدە  "لەنينگرادتاعى جامبىل كوشەسىنىڭ اتىن وزگەرتۋ كەرەك", ء"اليا مولداعۇلوۆا اتىنداعى مەكتەپتەگى مۇراجايدى جاۋىپ، باتىر قىزىمىز اتىنداعى كوشەنىڭ اتىن وزگەرتۋ جايلى دا  اڭگىمە شىعارىپ، ەلدى دۇرلىكتىرەدى. مۇنداي كەلەڭسىز حاباردى قازاق راديوسىنان قۇلاعى شالىپ قالعان گۇلزەينەپ سادىرقىزى بىردەن ءبولىم رەداكتورى قاينار ولجايعا بارادى.  قاينەكەڭ باس رەداكتورعا كىرىپ، ءمان-جايدى باياندايدى. شەراعاڭنىڭ مۇرتى ەدىرەيىپ: «ولاي بولسا، ءايدا، تارتسىن» دەيدى سوزگە كەلمەستەن.

سودان ءتىلشى كوپ ۇزاتپاي  ىسساپارعا شىعادى. سول كەزدە گازەتتە ىستەيتىن ارىپتەس اعاسى رىسبەك سارسەنبايۇلى "قانداي-قانداي زامان بولادى، جامبىل بابامىزدىڭ  زيراتىنان ءبىر ۋىس توپىراق الا كەت" دەپ كەڭەس بەرەدى. سودان نە كەرەك، بەتورامالعا تۇيگەن توپىراعى بار، مويىنعا العان جاۋاپكەرشىلىگى بار، سوعىس جىلدارى قورشاۋدا قالعان تاعدىرلى قالاعا  جول تۇسەدى. الدىمەن اتاقتى جىراۋ اتىنداعى كوشە بويىنداعى گۇلزارعا بارىپ، ەلدەن اكەلگەن ءبىر ۋىس توپىراقتى  ءوسىپ تۇرعان جاس تالدىڭ تۇبىنە سالىپ تۇرىپ،  جامبىل باباسىنىڭ ارۋاعىنان مەدەت تىلەيدى. ىشتەي شيرىعىپ لەنينگراد قالالىق اتقارۋ كوميتەتىنىڭ جانىنداعى ونوماستيكا جونىندەگى كوميسسياعا بارادى. ونداعىلار ءبارىن كەسىپ-ءپىشىپ دايىن وتىر ەكەن. گ.نيكيتەنكو دەگەن مامان: «ەگەر لەنينگراد قالاسىنىڭ اتى وزگەرەتىن بولسا، جامبىل كوشەسىنىڭ اتى وزىنەن-ءوزى الىنىپ تاستالادى. ال، 1978 جىلى بەرىلگەن ءاليا مولداعۇلوۆا  اتىنداعى كوشەنى   مىندەتتى تۇردە وزگەرتەمىز. سەبەبى، ءبىز وسى ەسىمدى ايتقاندا دا، جازعاندا دا قاتتى قينالامىز. ونىڭ اتىنا ىلىنگەن تاقتا دا جەتكىلىكتى. ال، جامبىل كوشەسىنىڭ الىنۋ-الىنباۋى تۋرالى بۇرىنىراقتا ءسوز بولعانى راس. ءبىزدىڭ ادەبيەتشىلەر «ولەڭ، اۋدارما – ونى كىمنىڭ جازعانى بەلگىسىز» دەگەندى ايتادى» دەگەن جاۋاپ الادى. شاماسى جەتكەنشە ايتىسىپ-تارتىسىپ،  بۇل ماسەلە جونىندە جوعارى جاقتاعىلارعا شاعىمداناتىنىن، ءارى گازەت بەتىندە بۇل ماسەلەنى كوتەرەتىنىن ايتىپ شىعىپ كەتەدى.

سودان باتىر قىزىمىز وقىعان ءا. مولداعۇلوۆا اتىنداعى №140 مەكتەپكە سول كەزدەگى لەنينگرادتاعى "قازاق ءتىلى" قوعامدىق ۇيىمىنىڭ توراعاسى تاستەمىر ابىشوۆپەن بىرگە بارادى.  مۇراجاي جابىلعان. ول سىنىپتا   ساباق ءجۇرىپ جاتىر ەكەن. ءۇزىلىستى كۇتىپ كىرەدى.  كىرسە، وقۋشىلار باتىر قىزدىڭ ءبيۋستىن ات قىپ ءمىنىپ ويناپ ءجۇر ەكەن. مۇرنىن تەسىپ، اۋزىن بوياپ تاستاعان. ءون بويىندا جازىلماعان، سىزىلماعان جەر جوق. بۇل كورىنىس زىعىردانىن قايناتادى. مەكتەپ ديرەكتورىنىڭ مۋزەيدىڭ بۇكىل زاتتارىن راديورۋبكاعا تىعىپ تاستاعانىن بىلەدى. سودان لەنينگراد قالالىق اتقارۋ كوميتەتىنىڭ جانىنداعى مۋزەي مەن كوركەمسۋرەت باسقارماسىنىڭ باسشىسى ب.نازارتسەۆ دەگەنگە كىرىپ، جاڭاعى ءوزى كورگەن سوراقى جاعداي مەن مەكتەپ ديرەكتورىنىڭ تەرىس ارەكەتەرىن جەتكىزەدى. كوزى اتىزداي بولىپ شاراسىنان شىعىپ كەتە جازداعان باسقارما باسشىسى اقتالىپ الەك بولسىن. ءسويتىپ، قۇزىرلى ورگاندارعا كىرىپ، ناقتى ماسەلەنى ايتىپ، جاۋاپ بەرۋلەرىن تالاپ ەتەدى. كورگەن-بىلگەنىن ديكتوفونعا جازىپ، تاسپالاپ الادى. ەلگە كەلگەسىن «ەگەمەن قازاقستان» گازەتىندە قاتارىنان ەكى ماقالا جاريالايدى. ەكەۋىنە ورتاق   «تۋ ەتۋ مەن تۇل ەتۋ» دەگەن اتاۋ قويىلادى. ماقالا شىعىسىمەن ەلىمىز بەن رەسەيدىڭ اقپارات كەڭىستىگىندە ۇلكەن قوعامدىق پىكىرتالاس تۋىندايدى. وكىمەت ادامدارى قۇلاعدار بولادى. اقىرى  لەنينگراد قالاسىنىڭ كراسنوگۆاردەيسك اۋداندىق مادەنيەت كوميتەتىنىڭ ءتورايىمى مەن اۋداندىق ءبىلىم بەرۋ كوميتەتىنىڭ توراعاسى بار ارنايى ۇكىمەتتىك دەلەگاتسيا الماتىعا كەلەدى. ەكىجاقتى كەلىسسوز ءجۇرىپ، اتالعان ەكى ماسەلە دە وڭ شەشىمىن تابادى. ءسويتىپ، «ەگەمەن قازاقستان» ءجۋرناليسى ءابدىراحمانوۆا جامبىل مەن ءاليانىڭ كوشەلەرىن قورعاپ قالادى. ۇلى جىراۋدىڭ قۇرمەتىنە ارنالعان كوشەگە  ەسكەرتكىش تاقتا ءىلىنىپ، الگى جامبىل قابىرىنەن الىنعان توپىراق سەبىلگەن گۇلزارعا ەسكەرتكىشى ورناتىلادى.

گۇلزەينەپ سادىرقىزىنىڭ جۋرناليست رەتىندە ەڭ كوپ قالام تارتقان تاقىرىبىنىڭ ءبىرى – دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسى. 1990 جىلداردىڭ باسىندا 21 جاستاعى بويجەتكەننىڭ قازاسىنا وراي جازىلعان «سوقتاسى سولقىلداعان سىزداۋىق» اتتى سىني ماقالاسى رەسپۋبليكانىڭ مەديتسينا سالاسىن ءبىر سىلكىپ العان ەڭبەكتىڭ ءبىرى. دەنساۋلىق ساقتاۋ مينيسترلىگىن تەزگە سالىپ، ءمينيستردى تاۋبەسىنە كەلتىرگەن سول ماقالانى سول كەزدەگى اقپارات ءمينيسترى التىنبەك سارسەنبايۇلى جوعارى باعالاپ، تالاي باسپاسوزگە ۇلگى ەتكەن.  ال «كوشى-قون كەرى بۇرىلىپ كەتپەسە ەكەن» دەگەن ماقالاسى ءۇشىن التىنبەك سارسەنبايۇلى قر جۋرناليستەر وداعى سىيلىعىنا ۇسىنعان. سول ماقالانىڭ ىقپالى بويىنشا پارلامەنتتە تۇڭعىش رەت قازاق تىلىندە كوشى-قون زاڭى  قابىلدانادى.

«مانشۇك نەگە ەكى جەرلەندى؟» دەگەن اتاقتى ماقالاسى دا بۇگىندە رەسپۋبليكا جۇرتشىلىعىنىڭ، زامانداستارىنىڭ ەسىندە. ارينە، مۇنداي مىسالداردى ونداپ، جۇزدەپ كەلتىرۋگە بولادى. ونىڭ گازەت بەتىندە كوتەرگەن پروبلەمالارى، جازعان تاقىرىپتارى  سان الۋان. ءومىردىڭ ءار سالاسىنا قالام تارتىپ، ونى تەرەڭ زەرتتەپ-زەردەلەپ، سول كەزدەگى شەشىم كۇتىپ وتىرعان الەۋمەتتىك ماسەلەلەردى، مەديتسينانى، قازاق كوشى-قونىن، ونوماستيكانى، رەسپۋبليكاداعى ايەلدەر ءومىرىن، ءبارى-ءبارىن قالامىنا ارقاۋ ەتتى. قازاققا تانىس ءارى بەيمالىم دانابيكە بايقاداموۆا   (قازاقتىڭ تۇڭعىش ستەنوگرافيسى), اتاقتى بالەت ءبيشىسى  التىناي اسىلمۇراتوۆا سەكىلدى تۇلعالار تۋرالى پورترەتتىك ەسسەلەر جازدى.

ءوزىنىڭ بۇكىل سانالى عۇمىرىن قازاق جۋرناليستيكاسىنا ارناعان، وزىنە ءتان قولتاڭباسىن قالىپتاستىرعان جۋرناليست-جازۋشىنىڭ ءوز سوزىمەن ايتساق، «سوتسياليستىك قازاقستانعا» تارىداي بولىپ  كىرىپ، كەيىن ءتىلشى، ادەبي قىزمەتكەر، شولۋشى بولىپ «ەگەمەن قازاقستاننان» تاۋداي بولىپ، ارداگەر جۋرناليست رەتىندە زەينەت دەمالىسىنا شىقتى. ءبىر سوزىندە «ەگەمەن قازاقستان» مەنىڭ ءومىرىم دەپتى. ءبىزدىڭ كەيىپكەر راس ايتادى. ول ۇلتتىڭ باس باسىلىمىنىڭ قازاق جۋرناليستيكاسىنىڭ شەجىرەسىنە اينالعان كەشەگى اعا بۋىنداردىڭ، ابىزداردىڭ جالعاسى دا. بۇگىنگى جاس جۋرناليستەردىڭ اقىلشى اناسى دا.

«ومىردە جازىق جالعىز، قيا قىرىق،

كەلمەيدى شابىت شىركىن ءجيى اعىلىپ.

جىر جازدىم كۇيبەڭمەنەن كۇلدى-كومەش،

بالا الىپ، قازان-اياق جيا ءجۇرىپ» دەپ شىعىس تۇركىستان قازاقتارى پوەزياسىنىڭ كورنەكتى وكىلى، حالىقارالىق «الاش» ادەبي سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى ءشامشى اپام – ءشامشابانۋ قامزاقىزى جىرلاعانداي، بۇل كىسى دە انا بولا، ءارى جۋرناليستيكانىڭ قازانىندا قايناي ءجۇرىپ كوركەم پروزاعا قالام تارتتى.

گۇلزەينەپ سادىرقىزى قازاق پروزاسىنا 1980 جىلداردىڭ ورتاسىندا كەلگەن جازۋشى. ءسوز باسىندا ايتقانىمىزداي العاشقى اڭگىمەسىنىڭ ءوزىن شەرحان مۇرتازا ۇناتىپ، «قازاق ادەبيەتى» گازەتىنە جاريالاۋى تەگىننەن-تەگىن ەمەس ەدى. اڭگىمەنىڭ اتى – «ايەل جانى». سول تۋىندىسىنان كەيىن از دا ەمەس، كوپ تە ەمەس ءبىراز حيكايات جازدى. ول جازعاندارى «اكەسى ولگەن قانداي-دى...»، «ماحابباتىم جۇرەگىمدە»، «ايەل جانى»، «ايبيكە»، «اققۋ عۇمىرلى تاعدىر» سەكىلدى پروزالىق شىعارمالارعا ۇلاستى. "قازاق ادەبيەتى" گازەتىندە جاريالانعان «اقتوقال» اڭگىمەسىن     قازاق پروزاسى كلاسسيكتەرىنىڭ ءبىرى  ساۋىربەك باقبەرگەنوۆ جوعارى باعالاعان. ال "اكەسى ولگەن قاندايدى..." ەسسەسى  ءومىر مەن ءولىمنىڭ فيلوسوفياسىنان تۇراتىن شىعارما. ءومىردى قالاي سۇيسەڭ، ءولىمدى دە سولاي قابىلدا   دەگەن وي بۇل شىعارمانىڭ وزەگى. ۇلى مۇقاعاليدىڭ «ءومىردى قالاي سىيلاساڭ، ءولىمدى سولاي جات كورمە» دەيتىنى بار ەمەس پە؟ مۇنى شىعارماشىل تۇلعالاردىڭ وي ۇندەستىگى دەپ ايتۋعا بولار.

گۇلزەينەپ  سادىرقىزىنىڭ پروزاسى نەگىزىنەن ايەل تاقىرىبىنا ارنالعان. ءوزى جۇرگەن ورتاداعى ايەل زامانداستارىنىڭ ءومىرىن تەرەڭ زەرتتەپ، وزىمەن زامانداس ايەلدەردىڭ تاعدىر-تالايىنا، ىشكى پسيحولوگياسىنا تەرەڭ ۇڭىلەدى. سول ارقىلى بۇگىنگى ايەلدەردىڭ كوركەم بەينەسىن جاساۋعا ۇلەس قوسىپ جۇرگەن قالامگەر. قازاق پروزاسىنداعى كەشەگى «اقبىلەك»، «شۇعا»، «ۇلپان»، «ايشا» سەكىلدى كوركەم بەينەلەردىڭ قاتارىن جازۋشىنىڭ جاساعان ايبيكە وبرازى تولىقتىردى دەپ ويلايمىز. ارينە، جازۋشىنىڭ پروزالىق شىعارمالارى تۋرالى الداعى كۇندەردە ارنايى ماقالالار جازىلاتىنى ءسوزسىز. جازۋشىنىڭ پروزالىق شىعارمالارى تۋرالى بەلگىلى ادەبيەت سىنشىلارى ءامىرحان مەڭدەكە مەن سەرىك نۇعىمانۇلى باسپاسوزدە جاقسى ايتىپ، جىلى لەبىزدەر بىلدىرگەن بولاتىن.

شەراعاڭنىڭ قىزىل شاپانى

گۇلزەينەپ سادىرقىزى ۇزاق جىلعى جۋرناليستىك عۇمىرىندا ءبىراز رەداكتورلاردىڭ ۇستاحاناسىندا شىڭدالدى. ساپار بايجانوۆ، بالعابەك قىدىربەكۇلى، كورىك دۇيسەەۆ،  شەرحان مۇرتازا، ءابىش كەكىلباەۆ، نۇرلان ورازالين، ءۋاليحان قاليجان، ساۋىتبەك ءابدراحمانوۆ، دارحان قىدىرالى سەكىلدى باسشىلارمەن جۇمىس ىستەدى. ەرجۇمان سمايىل، جانبولات اۋپباەۆ، قاينار ولجاي، قالي سارسەنباي، ءامىرحان مەڭدەكە، ت.ب.   بەلگىلى قالامگەرلەرمەن اقپارات مايدانىندا قاتار ءجۇرىپ، جارىسا قالام سەرمەدى. ارىپتەستەرى اراسىندا وتكىرلىگىمەن، وجەتتىگىمەن، تاۋىپ ايتاتىن، كەي كەزدەرى قاۋىپ ايتاتىن ايتقىشتىعىمەن دە ەرەكشەلەنەدى.  سونداي ءبىر وقيعا وتكەن عاسىردىڭ 80 جىلدارى بولىپتى.

بەلگىلى قالامگەر سابىرجان شۇكىردىڭ «كىشى 37 ەمەس پە...» دەگەن   سىن ماقالاسى جارىق كورەدى. ماقالادا الماتى وبلىسى، شەلەك اۋدانى، سارىبۇلاق كەڭشارىنىڭ ديرەكتورى زاڭسىز قىزمەتتەن الىنىپ قۋدالانعانى جازىلعان. اۆتور ماقالاسىندا ءوز كەيىپكەرىن اقتاپ شىعادى. ماقالا بىردەن ورتالىق كوميتەتتىڭ نازارىن اۋدارىپ، ورتالىق كوميتەتتىڭ بيۋروسىندا قارالادى دا، كەڭشار ديرەكتورى قايتا قىزمەتكە كىرىسەدى. مىنە، سول كەڭشار ديرەكتورى «سوتسياليستىك قازاقستان» گازەتىنىڭ رەداكتسياسىنا العىس رەتىندە گازەت ۇجىمىن اۋىلعا شاقىرىپ، ءوڭىر وقىرماندارىمەن كەزدەسۋ ۇيىمداستىرادى. كەزدەسۋگە تەك شىعارماشىل توپ بارۋى كەرەك. بىراق سابىرجان اعاسى كەلىپ: «قارا قىز، كەزدەسۋگە سەن دە ءجۇر. شەراعاڭا ءالى ۇيرەنىسە الماي جاتىرمىز. ۇجىم كەڭشارمەن العاش رەت كەزدەسۋگە بارا جاتىر. ەپتەپ ءان سالاتىنىڭدى بىلەمىن. وقىرماندارعا دومبىرامەن ءان ايتىپ بەرسەڭ» دەپ قولقا سالادى. ءوزى دە دەكرەتتىك دەمالىستان جاڭا كەلىپ، ۇجىمدى ساعىنىپ جۇرگەن شاعى ەكەن، بىردەن كەلىسە كەتەدى.

اۋىلدا وقىرماندارمەن كەزدەسۋ ويداعىداي وتەدى. سوڭىرا قوناقتارعا ارناپ داستارقان جايىلادى. باس رەداكتور مەن ۇجىمنىڭ العاش رەت ىسساپارعا شىعۋى، قاھارلى باسشىدان ءبارى قايمىعا ما، ايتەۋىر تىم-تىرىس. شىبىننىڭ ىزىڭىنان باسقا داۋىس ەستىلمەيدى. توردە - شەراعاڭ مەن اۋداندىق اتقارۋ كوميتەتىنىڭ وكىلى وتىرادى. اندا-ساندا عانا شەراعاڭ ءفوتوتىلشى سيەز باسىبەكوۆتى «سىرىم داتۇلىنىڭ ۇرپاعى» دەپ سوزگە تارتادى. باسقالار ءۇنسىز. انشەيىندە ءازىل-قالجىڭنان داۋىل تۇرعىزاتىن ارىپتەس اعالار موپ-موماقان. ءبارىن باس رەداكتوردىڭ – شەراعاڭنىڭ مىسى باسقانداي. نۇرلان ونەرباەۆ قانا گيتارامەن اندا-ساندا ءان سالىپ وتىرادى. سودان ءبىر كەزدە شەراعاڭمەن قاتار وتىرعان اۋدان باسشىسىنىڭ الدىنا داياشى  ەبەگەيسىزدىگىنەن  كەسەدەگى ءشايىن الدىنا توگىپ الادى. ۇلكەن كىسى وتە ىڭعايسىز جاعدايدا قالادى. ەشكىمدە ءۇن جوق، ءلام-ميم دەگەن بىرەۋى جوق. وسى كەزدە ءبىزدىڭ كەيىپكەر شىداي الماي «اۋ، توراعا، كۇيىپ قالعان جوقسىز با؟  بولماسا، ەرتەڭ «سوتسياليستىك قازاقستاندى» ايىپتاپ جۇرمەڭىز» دەپ قويىپ قالادى. تىعىلىپ ازەرگە وتىرعان جۇرت دۋ ەتە تۇسەدى. شەراعاڭنىڭ دا ەزۋ تارتادى. سىرەسكەن سەڭ كوبەسى سوگىلگەن سوڭ اڭگىمە جاراسىپ، وتىرىس جايماشۋاقتانا تۇسەدى. گۇلزەينەپ اتتىڭ باسىن جىبەرىپ، ءازىل-قالجىڭدى تۇيدەكتەتىپ توگەدى. جاس كەلىنشەكتىڭ قىلىعىنا ىرزا بولعان شەرحان مۇرتازا «ۆولچيتسا، مىنا بالا قاسقىر عوي» دەپ سۇق ساۋساعىمەن نۇقىعان ەكەن. قاھارلى باسشىدان ماقتاۋ ەستىگەن سوڭ ونان سايىن قىزا تۇسەدى. دومبىرامەن دە، گيتارامەن دە ءان سالادى. شەراعاڭ دا وتالىپ، تارعىل داۋسىمەن تاتارشا ءان ايتادى.

وسىنداي كوتەرىڭكى كوڭىل-كۇيدە الماتىعا بەت الادى. جولاي ءبىر ايالداماعا توقتاپ، جولاۋشىلار بەل جازادى. بۇرىنعىداي ەمەس، قىز-جىگىتتەر قىزىپ العان، گۋ-گۋ اڭگىمە... شەراعاڭدى قاۋمالاپ، وزدەرىمەن الا شىققان سارقىتتارىن ۇرتتاپ-تارتىپ جاتقاندار دا بار. ءبىر كەزدە شەراعاڭ  جۇرگىزۋشىسىن جۇمساپ كولىكتەن شاپان الدىرتادى. ەلدىڭ ءبارى «بۇل شاپاندى كىمگە جابار ەكەن؟» دەپ ەنتەلەپ تۇر. سول كەزدە شەرحان اعامىز: «ال، جىگىتتەر، بۇگىنگى كەزدەسۋ دە، وتىرىس تا جاقسى ءوتتى. باياعىدا نارىنقولدان ءبىر توپ جازۋشى كەلە جاتىپ، وسى جەردە عابەڭ – عابيت مۇسىرەپوۆ «وسى قارا بالاعا كيگىزسەم» دەپ مەنىڭ يىعىما شاپانىن جاۋىپ ەدى. بۇگىن مەن سول ءداستۇردى جالعاستىرىپ، مىنا قىزىل شاپاندى وسى قارا قىزدارىڭىزعا جاپسام دەيمىن. ايتىڭىزدارشى، وسى قىزىمىز بۇگىنگى وتىرىستى گۇلدەندىرىپ جىبەردى ەمەس پە؟» دەپ ءبىزدىڭ كەيىپكەردىڭ يىعىنا وزىنە كيگىزگەن شاپانىن جابادى.

ءبىز بۇل وقيعاعا قايتا اينالىپ سوققانىمىزدىڭ سەبەبى، كەيىپكەرىمىزدىڭ بولمىسىن اشا تۇسسەك دەگەن وي بولاتىن. ول ءوزى دە وسى ءبىر ءسات تۋرالى «شەراعاڭنىڭ قىزىل شاپانى» دەپ اتالاتىن تاماشا ەسسە جازعانى بار. سول ەڭبەگى شەراعاڭنىڭ 80 جىلدىعىنا ارناپ جامبىل وبلىسى اكىمدىگى ۇيىمداستىرعان رەسپۋبليكالىق ادەبي بايقاۋدا باس جۇلدە الدى. بۇل بايگە جالپى گۇلزەينەپ سادىرقىزىنىڭ پروزاشى رەتىندەگى العاشقى جەڭىسى. ونان كەيىن «القا» باسپاسى ۇيىمداستىرعان ايەل تاقىرىبىنداعى ۇزدىك تۋىندىلار بايقاۋىندا دا جەڭىمپاز بولدى. «ءايبيبى» شىعارماسى سول باسپادان كىتاپ بولىپ شىعىپ، بۇگىندە وقىرمان ىقىلاسىنا يە بولعان تۋىندىنىڭ بىرىنە اينالدى.

گۇلزەينەپ سادىرقىزىنىڭ جۋرناليستيكاداعى ەڭبەگى وكىمەت تاراپىنان بولسىن، ارىپتەستەرى تاراپىنان بولسىن ءاردايىم ەلەنىپ، باعالانىپ كەلەدى. قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ اقپارات سالاسىنىڭ ۇزدىگى، قازاقستان جۋرناليستەر وداعى سىيلىعىنىڭ ەكى مارتە يەگەرى، حالىقارالىق جامبىل اتىنداعى سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى بولدى. «جامبىل اۋدانىنىڭ "قۇرمەتتى ازاماتى» دەگەن اتاعى تاعى بار.

قازاقتىڭ اسا كورنەكتى قالامگەرى، جازۋشى-دراممتۋرگ راقىمجان وتارباەۆ ءبىر سوزىندە «سىزدەرمەن قاناتتاس ءومىر سۇرگەنىمە باقىتتىمىن» دەپتى. ءبىز دە اقتەرەكتىڭ ارۋىنان الماتىنىڭ ايىمىنا اينالعان اپكەمىزبەن  قاناتتاس، قاتارلاس ءومىر سۇرگەنىمىزگە باقىتتىمىز. ءبىزدىڭ حالىقتا ارقاشاندا اپكەنىڭ ورنى بولەك. ونى قادىر تۇتقان. ءبىز قادىرى دە، ورنى دا بولەك زەينەپ اپكەمىزدىڭ مەرەيلى جاسىمەن قۇتتىقتاپ، ول كىسىگە مىقتى دەنساۋلىق، شىعارماشىلىق تابىس تىلەيمىز!

سەرجان تولەبي،

سىنشى، راقىمجان وتارباەۆ اتىنداعى ادەبي سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى

 Abai.kz