XXI عاسىردىڭ گەوساياسي ساحناسى بۇرىنعىداي ەكى ءپوليۋستى ەمەس، كوپقاباتتى، قۇبىلمالى ءارى قايشىلىققا تولى بولىپ تۇر. مۇنداي ورتادا قازاقستان سەكىلدى قۇرلىقتىڭ ءدال ورتاسىندا ورنالاسقان مەملەكەت ءۇشىن سىرتقى ساياسات – تەك ديپلوماتيا ەمەس، ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك پەن ۇزاق مەرزىمدى دامۋدىڭ تىرەگى. اقش، قىتاي جانە رەسەي – الەمدىك ىقپالى زور ءۇش دەرجاۆا. وسى ۇشەۋىنىڭ اراسىندا تەپە-تەڭدىك ساقتاۋ قازاقستان ءۇشىن امالسىز تاڭداۋ ەمەس، سانالى ستراتەگيا بولۋى ءتيىس.

قازاقستاننىڭ گەوساياسي ارتىقشىلىعى – ونىڭ جاعراپياسىندا دەپ تۇسىنبەيىك، تاريحي تاجىريبەسىندە. ەل تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى جىلدارىنان باستاپ كوپۆەكتورلى ساياساتتى ۇستانىپ كەلەدى. بۇل – وزگەگە قارسى تۇرۋ نەمەسە بىرەۋگە جاقىنداۋ ەمەس، ۇلتتىق مۇددەنى بارىنشا كەڭ الاڭدا قورعاۋ ۇستانىمى. كوپۆەكتورلىقتى ءالسىزدىڭ ايلاسى دەپ ويلاماۋ كەرەك، پاراساتتى مەملەكەتتىڭ تاڭداۋى، – دەپ تانۋ ابزال.

رەسەي – قازاقستاننىڭ ەڭ ءىرى كورشىسى، تاريحى مەن ينفراقۇرىلىمى تەرەڭ بايلانىسقان سەرىكتەس. كەڭەستىك مۇرا، ورتاق شەكارا، ەكونوميكالىق ينتەگراتسيا، مادەني-گۋمانيتارلىق قاتىناستار – وسىنىڭ ءبارى ەكى ەلدىڭ اراقاتىناسىن ەرەكشە ەتەدى. ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداق اياسىنداعى ىنتىماقتاستىق تا ءوزارا تاۋەلدىلىكتى ارتتىردى.

الايدا جاقىندىق اۆتوماتتى تۇردە بىرجاقتى تاۋەلدىلىككە اينالماۋى ءتيىس. قازاقستان ءۇشىن باستى قاعيدا – ەگەمەن شەشىم قابىلداۋ قۇقىعىن ساقتاۋ. رەسەيمەن قاتىناستا پراگماتيزم مەن سالقىنقاندىلىق قاجەت. ەكونوميكالىق بايلانىستاردى ءارتاراپتاندىرۋ، لوگيستيكانى بالاما رەتىندە شىعارۋ – وسى تاۋەلدىلىكتى تەڭ ۇستاۋدىڭ ناقتى جولدارى.

سونىمەن قاتار قازاقستان رەسەيمەن قاتىناستا ەموتسياعا ەمەس، قۇقىققا سۇيەنۋى كەرەك. مەملەكەتارالىق كەلىسىمدەر، حالىقارالىق نورمالار مەن ءوزارا قۇرمەت – ۇزاقمەرزىمدى تۇراقتىلىقتىڭ كەپىلى دەيمىز.

قىتاي – الەمدەگى ەكىنشى ەكونوميكا، ءوندىرىس پەن تەحنولوگيانىڭ الىپ ورتالىعى. قازاقستان ءۇشىن قىتاي – ينۆەستيتسيا، ترانزيت جانە ەكسپورت نارىعى.

الايدا قىتايمەن قارىم-قاتىناستا دا تەپە-تەڭدىك اۋاداي قاجەت. ەكونوميكالىق تيىمدىلىك ساياسي نەمەسە دەموگرافيالىق الاڭداۋشىلىققا ۇلاسپاۋى ءتيىس. قازاقستان قىتايمەن جوبالاردى اشىقتىق، ۇلتتىق زاڭناما جانە قوعامدىق كەلىسىم قاعيداتتارى ارقىلى جۇزەگە اسىرۋى قاجەت.

قىتايدى تەك قاۋىپ نەمەسە تەك مۇمكىندىك رەتىندە كورۋ – ءۇستىرت كوزقاراس. دۇرىسى – ونى ناقتى شارتتارمەن، ناقتى مۇددەلەر اياسىندا قاراستىرۋ. قازاقستان ءۇشىن باستىسى – شيكىزات رەتىندە اينالىپ كەتپەۋ، كەرىسىنشە قوسىلعان قۇنى جوعارى ءوندىرىس پەن تەحنولوگيالىق سەرىكتەستىككە ۇمتىلۋ.

اقش – الەمدىك قارجى، تەحنولوگيا جانە قاۋىپسىزدىك ارحيتەكتۋراسىنىڭ نەگىزگى ويىنشىسى. قازاقستان ءۇشىن اقش-پەن ارىپتەستىك – ينۆەستيتسيا تارتۋ، ەنەرگەتيكا، تسيفرلاندىرۋ جانە ءبىلىم سالاسىنداعى ىنتىماقتاستىقتىڭ نەگىزى.

اقش-پەن قاتىناستا قازاقستان اشىق ديالوگ پەن پراگماتيكالىق سەرىكتەستىكتى ۇستانۋى ءتيىس. بۇل قاتىناستار بىرەۋگە قارسى باعىتتالماۋى كەرەك. كەرىسىنشە، ايماقتىق تۇراقتىلىق، يادرولىق قارۋسىزدانۋ، تەرروريزممەن كۇرەس سەكىلدى ورتاق پروبلەمالارعا نەگىزدەلۋى قاجەت.

سونىمەن بىرگە، قازاقستان ءوز ىشكى دامۋىن سىرتقى قۇندىلىقتار ەكسپورتىنىڭ وبەكتىسىنە اينالدىرماۋى ءتيىس. دەموكراتيا، قۇقىق ۇستەمدىگى – ىشكى سۇرانىستان تۋىنداعاندا عانا ورنىقتى بولادى. اقش-پەن ديالوگتا ءوز جولىن، ءوز مودەلىن قورعاۋ – ۇلتتىق نامىستىڭ بەلگىسى.

ءۇش الپاۋىتتىڭ اراسىندا ارالىق ۇستاۋ – ارقان ۇستىمەن ءجۇرۋ ەمەس. بۇل – ناقتى قاعيداتتارعا سۇيەنگەن جۇيەلى ساياسات. قازاقستان ءۇشىن مۇنداي قاعيداتتار ايقىن: ەگەمەندىك، اۋماقتىق تۇتاستىق، ەكونوميكالىق ءارتاراپتاندىرۋ، مادەني دەربەستىك.

تەپە-تەڭدىك – بارىنە ۇناۋ دەپ ويلاماۋ كەرەك. كەيدە ۇستانىمىڭدى اشىق ايتۋ، كەيدە ءۇنسىز قالۋ، كەيدە كوپجاقتى الاڭداردى پايدالانۋ – ديپلوماتيانىڭ قۇرالدارى. قازاقستان بۇۇ، شىۇ، ەاەو، تۇركى مەملەكەتتەرى ۇيىمى سياقتى پلاتفورمالاردى ءوز مۇددەسىن ىلگەرىلەتۋ ءۇشىن ءتيىمدى قولدانا الادى.

سىرتقى ساياساتتىڭ تابىسى ىشكى تۇراقتىلىققا تىكەلەي بايلانىستى. ەكونوميكاسى ءالسىز، قوعامى الاۋىز ەلدىڭ كوپۆەكتورلى ساياسات جۇرگىزۋى قيىن. سوندىقتان, قازاقستان ءۇشىن باستى مىندەت – ىشكى رەفورمالاردى تەرەڭدەتۋ، ءبىر ءتىلدى قوعامعا اينالۋ، ءبىلىم مەن عىلىمدى دامىتۋ، ءادىل ەكونوميكا قالىپتاستىرۋ.

كۇشتى ەكونوميكا – دەربەس ساياساتتىڭ كەپىلى. ارتاراپتانعان ەكسپورت، دامىعان وڭدەۋ ونەركاسىبى، ادامي كاپيتال – سىرتقى قىسىمدارعا توتەپ بەرەتىن قالقان.

قازاقستاننىڭ اقش، قىتاي جانە رەسەيمەن اراقاتىناسى – ۋاقىتشا مانەۆر ەمەس، ۇزاقمەرزىمدى ستراتەگيا. بۇل ستراتەگيانىڭ وزەگى – ۇلتتىق مۇددە. بىرەۋدىڭ كولەڭكەسىندە قالماي، بىرەۋمەن جاۋلاسپاي، ءوز جولىمەن ءجۇرۋ – قيىن، بىراق مۇمكىن.

تاريح كورسەتكەندەي، جاعراپيا بىزگە تاعدىر ەمەس، مۇمكىندىك. سول مۇمكىندىكتى پاراساتپەن پايدالانا العان حالىق عانا تاۋەلسىزدىگىن باياندى ەتە الادى. قازاقستان ءۇشىن – تەپە-تەڭدىك ساياساتى ول السىزدىكتى كورسەتپەيدى، قايتا كەمەلدىلىك بەلگىسى.

بەيسەنعازى ۇلىقبەك

قازاقستان جۋرناليستەر وداعىنىڭ مۇشەسى

Abai.kz