ءتىل تاريحى – ارقاشان حالىقتىڭ، ونىڭ الەۋمەتتىك قۇرىلىمى مەن ساياسي بيلىگىنىڭ تاريحى. ءار داۋىردە ورىس ءتىلى شىركەۋدىڭ، مەملەكەتتىك بيۋروكراتيانىڭ، ادەبيەت پەن عىلىمنىڭ ءتىلى بولدى. الايدا XVIII–XIX عاسىرلاردا رەسەي يمپەرياسىنىڭ ءوز ىشىندە ءبىر پارادوكس قالىپتاستى: ورىس ءتىلى ۇستەم تاپتىڭ ەمەس، نەگىزىنەن باسىبايلى قۇلداردان تۇرعان قاراپايىم حالىقتىڭ تىلىنە اينالدى. ال ەليتالىق توپتار – دۆورياندار مەن ءبىلىمدى اقسۇيەكتەر – فرانتسۋزشا، كەيدە نەمىسشە نەمەسە لاتىنشا سويلەۋدى، جازۋدى جانە ويلاۋدى ءجون كوردى.

قالايشا، پاتشالىق بيلىك ورناعان يمپەريادا «حالىق ءتىلى» قورلانعان ءارى تاۋەلدى توپتىڭ تىلىنە اينالىپ، ال ەليتا ونى دەرلىك «قاراپايىم جۇرتتىڭ جارگونى» دەپ سانادى؟ وسى، قۇبىلىستى ءتۇسىنۋ ءۇشىن رەسەي مەملەكەتتىلىگىنىڭ قالىپتاسۋ تاريحىنا، باسىبايلىلىق جۇيەسىنە جانە مادەني ساياساتقا ءۇڭىلۋ قاجەت.

باسىبايلىلىق قۇقىق جانە الەۋمەتتىك پيراميدا 

XVIII عاسىرعا قاراي رەسەيدە باسىبايلىلىق ينستيتۋتى تۇپكىلىكتى ورنىقتى. حالىقتىڭ كوپ بولىگى – شارۋالار – جەرگە بەكىتىلىپ، ءىس جۇزىندە پومەششيكتەردىڭ مەنشىگىنە اينالدى. مەملەكەت ولاردىڭ تاۋەلدىلىگىن زاڭ جۇزىندە بەكىتىپ قانا قويماي، شارۋالاردى يمپەريا ەكونوميكاسىنىڭ نەگىزگى تىرەگىنە اينالدىردى.

ورىس ءتىلى، ارينە، اۋىلدىڭ، شارۋا دۇنيەسىنىڭ نەگىزگى ءتىلى بولدى. ول ارحايكالىق فورمالاردى، جەرگىلىكتى ديالەكتىلەردى جانە اۋىز ادەبيەتى ءداستۇرىن ساقتاپ قالدى. الايدا رەسەيدىڭ رەسمي جانە مادەني ومىرىندە بۇل ءتىل تەڭ دارەجەگە يە بولمادى: ول «تومەن»، «قاراپايىم حالىقتىق» ءتىل سانالىپ، اقسۇيەكتەردىڭ نازىك، سىپايى سويلەۋىنە قارسى قويىلدى.

شارۋالارعا بيلىك جۇرگىزگەن پومەششيكتەردىڭ ءوزى ورىس ءتىلىن جەتىك مەڭگەرە بەرمەيتىن. كوپتەگەن دۆورياندار ءۇشىن تۇرمىستىق ءارى مادەني تۇرعىدان انا ءتىلى فرانتسۋز ءتىلى ەدى، كەيدە نەمىس ءتىلى قولدانىلدى. اقسۇيەك وتباسىلارىندا شەتەلدىك گۋۆەرنانتتار بالالاردى ءسابي كەزىنەن فرانتسۋز تىلىندە تاربيەلەندى. «ورىسشا تاربيەلەنۋ» تومەن تەكتىلىكتىڭ بەلگىسى سانالدى. وسىلايشا ورىس ءتىلى تەك شارۋالاردىڭ ءتىلى عانا ەمەس، ەزىلگەندەردىڭ تىلىنە اينالدى.

فرانتسۋز ءتىلى – يمپەريالىق اريستوكراتيانىڭ ءتىلى

ءى پەتر رەفورمالارىنان كەيىن، اسىرەسە ءىى ەكاتەرينا تۇسىندا، رەسەيلىك دۆورياندار ەۋروپاعا، ەڭ الدىمەن فرانتسياعا كوڭىل اۋداردى. مادەني ۇلگى رەتىندە پاريج تەك كيىم مەن ونەردە عانا ەمەس، تىلدە دە ۇلگى كورسەتتى.

فرانتسۋز ءتىلى بىرنەشە قىزمەت اتقاردى: ول «جوعارى قاۋىمنىڭ» جانە سارايدىڭ ءتىلى بولدى; ديپلوماتيادا قولدانىلدى; «وركەنيەتتى» قارىم-قاتىناستىڭ بەلگىسى سانالدى.

XVIII–XIX عاسىرلارداعى رەسەي يمپەرياسىندا ءتىل ءىس جۇزىندە ەكى دەڭگەيگە ءبولىندى:

حالىقتىق ءتىل – شارۋالار، قولونەرشىلەر، ساۋداگەرلەر سويلەيتىن اۋىزشا ءتىل;

ەليتالىق ءتىل – دۆورياندار سويلەپ، جازاتىن فرانتسۋز ءتىلى (كەيدە نەمىس ءتىلى).

مۇنداي ءبولىنىس الەۋمەتتىك الشاقتىقتى كۇشەيتتى. دۆورياندار شارۋالاردى تەك ەكونوميكالىق تۇرعىدان عانا ەمەس، مادەني جاعىنان دا وزدەرىنەن تومەن قويدى. ورىس ءتىلى ولاردى «قارا توبىرمەن» بايلانىستىرعاندىقتان، تومەن مارتەبەنىڭ نىشانىنا اينالدى. بۇل جاعداي باسىبايلىلىق قۇقىق ەۋروپانىڭ كوپ ەلدەرىنە قاراعاندا ۇزاق ساقتالعان رەسەيگە ءتان قۇبىلىس ەدى. ەۋروپادا XIX عاسىرعا قاراي ۇلتتىق تىلدەر مادەنيەت پەن عىلىمنىڭ تىلىنە اينالىپ ۇلگەرگەن بولسا، رەسەيدە مۇنداي جاعداي ورىن المادى.

نەلىكتەن دۆورياندار ورىس ءتىلىن مەنسىنبەدى؟

رەسەيدە ەليتانىڭ ۇلتتىق تىلدەن الشاقتاۋىنا بىرنەشە سەبەپ بولدى:

باسىبايلىلىقتىڭ ۇزاق ساقتالۋى. شارۋالار «ءتىرى تاۋار» كۇيىندە بولعان كەزدە، ولاردىڭ ءتىلى دە تاۋەلدى تاپتىڭ ءتىلى رەتىندە قابىلداندى.

ەۋروپاعا ەلىكتەۋ. رەسەي اقسۇيەكتەرى وزدەرىنىڭ «وركەنيەتتىلىگىن» فرانتسياعا ەلىكتەۋ ارقىلى دالەلدەۋگە تىرىستى.

دۆوريان بالالارىن تاربيەلەۋ جۇيەسى. شەتەلدىك گۋۆەرنيورلەر فرانتسۋز جانە نەمىس تىلدەرىن ۇيرەتىپ، ورىس ءتىلى تومەنگى قاتارعا ىسىرىلدى.

وسىلايشا ورىس ءتىلى «باسىبايلىلاردىڭ «كرەپوستنويلاردىڭ» – ءتىلى» رەتىندە قالىپتاستى. بۇل ونىڭ كەدەيلىگى نەمەسە شەكتەۋلىلىگىنەن ەمەس، قوعامداعى قاتاڭ سوسلوۆيەلىك يەرارحياعا بايلانىستى ەدى. 1861 جىلى باسىبايلىلىق جويىلعانعا دەيىن ورىس ءتىلى شارۋالارمەن بايلانىستى ءتىل رەتىندە قابىلدانىپ كەلدى.

رەسەي يمپەرياسىندا ورىس ءتىلى شىنىمەن دە «باسىبايلى قۇلداردىڭ ءتىلى» مارتەبەسىنە يە بولدى. شارۋالار حالىقتىڭ كوپ بولىگىن قۇراعان الەۋمەتتىك قۇرىلىمنان تۋىندادى. دۆورياندار تومەنگى تاپتان سانالى تۇردە الشاقتاپ، فرانتسۋز ءتىلىن ەليتارلىقتىڭ سيمۆولى رەتىندە قابىلدادى.

بەيسەگازى ۇلىقبەك،

قازاقستان جۋرناليستەر وداعىنىڭ مۇشەسى

Abai.kz