لۋيزيانانى ساتىپ الۋ (1803) – امەريكا تاريحىنداعى شەشۋشى ءسات

1803 جىلى اقش پرەزيدەنتى توماس دجەففەرسون لۋيزيانا اۋماعىن فرانتسيادان ساتىپ الۋ تۋرالى شەشىمگە كەلدى.

2 ميلليون شارشى شاقىرىمنان اساتىن اۋماعىبار لۋيزيانا ساتىپ الۋ جاڭادان پايدا بولعان مەملەكەت ءۇشىن ماڭىزدى وزگەرىس بولدى، بۇل امەريكانىڭ  كونتينەنتتىك دەرجاۆاعا اينالۋىنا باسپالداق بولدى.

لۋيزيانا كولونياسى فرانتسيانىڭ سولتۇستىك امەريكاداعى ەڭ ءىرى تەرريتورياسى ەدى. دەگەنمەن، فرانتسيا باقىلاۋىنداعى سەنت-دومينگە (قازىرگى گايتي) ارالىنداعى بىرنەشە رەت قۇل كوتەرىلىستەرى جانە ۇلىبريتانيامەن سوعىس قاۋپى فرانتسۋز كوسەمى ناپولەون بوناپارتتى ونى امەريكا قۇراما شتاتتارىنا ساتۋعا يتەرمەلەدى.

1803 جىلى لۋيزيانانى فرانتسيادان ساتىپ الۋ جاس امەريكا قۇراما شتاتتارىنىڭ العاشقى ءىرى ەكسپانسياسىن ءبىلدىردى.

ول كەزدەگى لۋيزيانا قازىرگى لۋيزيانا شتاتىنان الدەقايدا ۇلكەن بولدى، ميسسيسيپي وزەنى مەن روككي تاۋلارى اراسىندا ورنالاسقان 15 زاماناۋي شتاتتى قامتىدى.

بۇل جەرگە يە بولۋ دجەففەرسوننىڭ باتىسقا قاراي ەكسپانسيا امبيتسيالارى ءۇشىن وتە ماڭىزدى نەگىز بولدى; ول ونىڭ امەريكانىڭ بولاشاعىن بەينەلەيتىنىنە سەندى. 1803 جىلدىڭ قاراشاسىندا اقش پەن فرانتسيا ۇكىمەتتەرى لۋيزيانانى 15 ميلليون دوللارعا ساتىپ الۋ تۋرالى كەلىسىمگە كەلدى، بۇل بۇگىنگى تاڭداعى 400 ميلليون دوللاردان استام سوماعا تەڭ.

بۇل اۋقىمدى ساتىپ الۋ جاس مەملەكەتتىڭ اۋماعىن ەكى ەسەگە جۋىق ۇلعايتتى.

مەكسيكانىڭ جەرىن جاۋلاۋ (1848)

1840 جىلدارعا قاراي امەريكاندىقتار باتىستان تىنىق مۇحيتى جاعالاۋىنا دەيىن كەڭەيۋ «تاعدىر تاڭداۋى» دەگەنگە يمانداي سەندى. بۇل سايىپ كەلگەندە مەكسيكانىڭ ەسەبىنەن جۇزەگە استى.

اقش شەكاراسىن كەڭەيتۋدىڭ ەڭ بەلسەندى جاقتاۋشىلارىنىڭ ءبىرى پرەزيدەنت دجەيمس ك. پولك بولدى. 1845 جىلى قىزمەتكە كىرىسكەننەن كەيىن، مەكسيكامەن تەحاستىڭ يەلىك قۇقىعى جايلى ۇزاق ايتىسقا ءتۇستى. تەحاس 1836 جىلى مەكسيكادان ءبولىنىپ شىققان ەدى.

ۆاشينگتون 1845 جىلى تەحاستى قوسىپ الىپ، ونى اقش شتاتىنا اينالدىردى. كەلەسى جىلى اقش پەن مەكسيكا كۇشتەرى اراسىنداعى قاقتىعىستاردان كەيىن كونگرەسس مەكسيكاعا قارسى سوعىس جاريالاۋدى ماقۇلدادى، بىراق قاقتىعىستىڭ تامىرى تەرەڭدە ەدى.

تاريحشى دجەي سەكستوننىڭ ايتۋىنشا، «امەريكا قۇراما شتاتتارى سول كەزدە مەكسيكاعا تيەسىلى جانە امەريكاداعى ەكونوميكالىق تۇرعىدان ەڭ قارقىندى ايماقتاردىڭ ءبىرى بولعان، تەرەڭ سۋلى پورتتارى بار كاليفورنياعا قىزىعۋشىلىق تانىتتى».

امەريكا قۇراما شتاتتارى سوعىستا جەڭىسكە جەتكەننەن كەيىن، ەكى ەل 1848 جىلى گۆادەلۋپا-يدالگو كەلىسىمىنە قول قويدى.

ۆاشينگتون اقىرىندا بەرىلگەن اۋماق ءۇشىن 15 ميلليون دوللار تولەدى، بۇل بۇگىنگى تاڭدا شامامەن 615 ميلليون دوللارعا تەڭ. بۇل اۋماققا قازىرگى كاليفورنيا، نەۆادا جانە يۋتا، سونداي-اق اريزونا، كولورادو، نيۋ-مەكسيكو جانە ۆايومينگ شتاتتارىنىڭ بولىكتەرى كىردى.

بىراق سەكستون اتاپ وتكەندەي، مەكسيكا جەڭىلمەسە ەشقاشان جەرىن ساتپاس ەدى. «بۇل قارۋمەن جاسالعان كەلىسىم بولدى»، - دەيدى ول.

قىسقاسى، مەكسيكا سوعىسقا دەيىنگى اۋماعىنىڭ جارتىسىنان كوبىن بەردى، ال امەريكا قۇراما شتاتتارى شامامەن 1,36 ميلليون شارشى شاقىرىم جەردى يەلەندى.

لا مەسيليانىڭ ساتىلۋى (1853)

1848 جىلى مەكسيكا-امەريكا سوعىسى اياقتالعانىنا قاراماستان، ەكى ەل اراسىنداعى شيەلەنىس ساقتالدى.

1854 جىلى اياقتالعان كەلىسىمدە ەكى ۇكىمەت مەكسيكانىڭ وڭتۇستىگىندەگى شاعىن اۋماقتى ساتۋعا كەلىستى، ول كەيىنىرەك اريزونا جانە نيۋ-مەكسيكو شتاتتارىنىڭ قۇرامىنا كىردى.

مەكسيكادا «لا مەسيليانىڭ ساتىلۋى» (Venta de la Mesilla) جانە امەريكا قۇراما شتاتتارىندا «گادسدەن ساتىپ الۋى» دەپ اتالاتىن بۇل كەلىسىمگە ءىشىنارا امەريكا قۇراما شتاتتارىنىڭ ترانسكونتينەنتتىك تەمىرجول سالۋعا دەگەن ۇمتىلىسى جانە مەكسيكا ۇكىمەتىنىڭ ەكونوميكالىق قيىندىقتارى ىقپال ەتتى.

اقش ۇكىمەتى اقىرىندا شامامەن 76 900 شارشى شاقىرىم جەردى 10 ميلليون دوللارعا (بۇگىنگى دوللارمەن شامامەن 421 ميلليون دوللار) ساتىپ الدى. بۇل جەر كەيىنىرەك قازىرگى امەريكا قۇراما شتاتتارىنىڭ وڭتۇستىك شەكاراسىنا اينالدى.

رەسەيدەن الياسكانى ساتىپ الۋ (1867)

كوپتەگەن ادامدار اقش مەملەكەتتىك حاتشىسى ۋيليام سيۋاردتىڭ 1867 جىلى رەسەي يمپەرياسىنان الياسكانىڭ شالعاي اركتيكالىق اۋماعىن ساتىپ الۋ تۋرالى شەشىمىن تۇسىنە المايدى.

سيۋارد بۇل جەردىڭ ستراتەگيالىق قۇندىلىعى زور دەپ سانادى، سەبەبى ول ۇلىبريتانيانىڭ سولتۇستىك امەريكا ىستەرىنە ارالاسۋىن توقتاتادى جانە امەريكا قۇراما شتاتتارىنا تىنىق مۇحيتىنىڭ باي بالىق شارۋاشىلىعىنا قول جەتكىزۋگە مۇمكىندىك بەرەتىنىن العا تارتتى.

رەسەي، كەرىسىنشە، ءوزىن ونشا قۇندى ەمەس، باسقارۋعا قىمبات جانە سول كەزدەگى باستى قارسىلاسى ۇلىبريتانيانىڭ شابۋىلىنا ءجيى ۇشىرايتىن اۋماقتان ازات بولدىق دەپ سانادى.

الايدا، سيۋارد رەسەيدەن 1,554 ميلليون شارشى شاقىرىم جەردى 7,2 ميلليون دوللارعا (بۇگىنگى باعامەن شامامەن 158 ميلليون دوللارعا تەڭ) ساتىپ العان كەزدە، بۇل كەلىسىمدى امەريكاندىق قوعام قۋانا قابىلدامادى.

قارسىلاستار بۇل مامىلەنى «سيۋاردتىڭ اقىماقتىعى» دەپ اتادى، بۇل ايتارلىقتاي داۋ تۋدىردى، كەيبىرەۋلەر امەريكا قۇراما شتاتتارى پايداسىز جەر ۋچاسكەسىن ساتىپ الدى دەپ مالىمدەدى.

ۇزدىكسىز سىنعا قاراماستان، كونگرەسس ساتىپ الۋ تۋرالى كەلىسىمدى ماقۇلدادى، ال الياسكا امەريكا قۇراما شتاتتارىنىڭ قۇرامىنا كىردى، دەگەنمەن ول 1959 جىلعا دەيىن شتات بولعان جوق.

اقىرىندا، سيۋاردتىڭ الياسكاعا سالعان ينۆەستيتسياسى اقتالدى، ويتكەنى كەيىنىرەك التىن مەن مۇنايدىڭ ءىرى قورلارى تابىلدى، ال الياسكانىڭ اسكەري ماڭىزى قىرعي قاباق سوعىس كەزىندە العا شىقتى.

دانيادان ۆيرگين ارالدارىن ساتىپ الۋ (1917)

امەريكا قۇراما شتاتتارىڭ سوڭعى رەت جەر يەلەنۋى دانيا ۇلەسىنەن بولدى. سول كەزدە دانيا ۆەست-يندياسى دەپ اتالعان كاريب ارالدارىنىڭا 19 عاسىردىڭ ورتاسىنان باستاپ امەريكاندىق ستراتەگتەر قىزىعا باستاعان ەدى.

ۋيليام سيۋارد بۇل اۋماقتى ءوزىنىڭ بەيبىت ەكسپانسيونيستىك جوسپارلارىنىڭ ماڭىزدى بولىگى رەتىندە قاراستىردى. قازىرگى اقش ۆيرگين ارالدارىن قۇرايتىن ءۇش نەگىزگى ارالدىڭ ءبىرى - اۋليە توماس پورتى ەرەكشە تارتىمدى بولدى، سەبەبى ونىڭ ايلاعى كاريب تەڭىزىن باقىلاۋ ءۇشىن تاماشا بازا رەتىندە قاراستىرىلدى.

شامامەن سول ۋاقىتتا دانيا ارالدارعا دەگەن قىزىعۋشىلىعىن جوعالتا باستادى. دانيا بۇرىن ارالداردا ەۋروپالىق ساۋداگەرلەر اتلانت مۇحيتىنىڭ ارعى جاعىنان اكەلگەن افريكالىق قۇل ەڭبەگىن پايدالانىپ، ءىرى قانت پلانتاتسيالارىن دامىتقان بولاتىن. الايدا، الەمدىك قانت باعاسى تومەندەگەن سايىن، دانيانىڭ بۇل پلانتاتسيالاردى ساقتاۋعا دەگەن ىنتاسى باسەڭدەدى.

1867 جىلعا قاراي ەكى ەل اراسىندا ەكى ارالدى 7,5 ميلليون دوللارعا (بۇگىنگى باعامەن شامامەن 164 ميلليون دوللارعا تەڭ) ساتۋ تۋرالى الدىن الا كەلىسىمگە قول جەتكىزىلدى. الايدا، اقش كونگرەسى ونى ماقۇلداۋدان باس تارتقاندىقتان، كەلىسىم جۇزەگە اسپادى.

ءبىرىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستىڭ باستالۋى جانە نەمىس سۇڭگۋىر قايىقتارىنىڭ امەريكاندىق كەمەلەرگە توندىرگەن قاۋپى ۆاشينگتوننىڭ قىزىعۋشىلىعىن قايتا وياتتى. اقش گەرمانيا دانيانى باسىپ الىپ، ارالدار مەن ستراتەگيالىق ماڭىزدى اۋليە توماس پورتىن باقىلاۋعا الادى دەپ قاۋىپتەندى.

اقش مەملەكەتتىك دەپارتامەنتىنىڭ ۆەب-سايتىنا سايكەس، مەملەكەتتىك حاتشى ۆۋدروۋ ۋيلسون دانياعا ەگەر دانيا ساتۋدان باس تارتسا، اقش ارالداردى باسقا قولعا ءتۇسىپ كەتپەۋى ءۇشىن باسىپ الۋى مۇمكىن ەكەنىن ەسكەرتكەن.

دانيا حالىقارالىق زەرتتەۋلەر ينستيتۋتىنىڭ اعا عىلىمي قىزمەتكەرى استريد اندەرسەن: «اقش ۆيرگين ارالدارىنىڭ تاعدىرى مەن بۇگىنگى كورىپ وتىرعانىمىز اراسىندا ۇقساستىقتار جوق دەپ ايتا المايمىز» دەيدى.

اندەرسەن: «گرەنلاندياداعى جاعداي ۇقساس، سەبەبى سول كەزدەگى اقش-تىڭ كوزقاراسى: «نە گرەنلانديانى بىزگە ساتاسىز، نە ءبىز باسىپ الامىز» بولدى»، - دەدى. 1917 جىلعا قاراي كاريب ارالدارىن اقش-قا 25 ميلليون دوللارعا ساتۋ تۋرالى كەلىسىمگە قول جەتكىزىلدى، بۇل بۇگىنگى تاڭدا شامامەن 630 ميلليون دوللارعا تەڭ.

كەلىسىمنىڭ بولىگى رەتىندە اقش دانيانىڭ «گرەنلانديا بويىنشا ساياسي جانە ەكونوميكالىق مۇددەلەرىن كەڭەيتۋىنە» قارسىلىق بىلدىرمەۋگە كەلىستى.

ەسبول ۇسەنۇلى

Abai.kz