XX عاسىردىڭ العاشقى جارتىسى قازاق حالقى ءۇشىن ەڭ اۋىر كەزەڭدەردىڭ ءبىرى بولدى. وتارلىق قىسىم، سوعىس، كوتەرىلىس، بوسقىنشىلىق، جۇت، ىندەت جانە كەڭەستىك ساياسات قازاق قوعامىن بۇرىن-سوڭدى بولماعان اپاتتارعا الىپ كەلدى. سول ناۋبەتتەردىڭ ەڭ اۋىرى – اشتىق جىلدارى ەدى.

قازاق دالاسى XX عاسىر باسىندا كەمىندە ءۇش ءىرى اشارشىلىقتى باستان وتكەردى:

1916-1918 جىلدار – جەتىسۋ بوسقىنشىلىعى مەن تۇركىستان ولكەسىندەگى اشتىق;

1921-1922 جىلدار – باتىس جانە سولتۇستىك قازاقستاندى قامتىعان اشارشىلىق;

1931-1933 جىلدار – قازاقستاندى تۇگەل شارپىعان ۇلى اشارشىلىق.

بۇل اشتىق قاسىرەتى جاي عانا تابيعي اپات ەمەس ەدى. ولار قازاق قوعامىنىڭ الەۋمەتتىك قۇرىلىمىن كۇيرەتىپ، حالىقتىڭ دەموگرافيالىق ءوسىمىن تەجەپ، مىڭداعان وتباسىنىڭ شاڭىراعىن ورتاسىنا ءتۇسىرىپ، ۇرپاق ساناسىنا ۇرەي ۇيالاتتى.

جەتىسۋ بوسقىنشىلىعى جانە تۇركىستان قاسىرەتى

1916 جىلعى ۇلت-ازاتتىق كوتەرىلىسىنەن كەيىن جەتىسۋ قازاق-قىرعىزدارى پاتشا اسكەرىنىڭ قۋعىنىنا ۇشىراپ، قىتاي اسىپ بوسۋعا ءماجبۇر بولدى. بۇل كەزەڭ قازاق تاريحىنداعى ەڭ اۋىر بوسقىنشىلىقتاردىڭ ءبىرى ەدى.

سول زاماننىڭ ءباسپاسوزى حالىق تراگەدياسىن اشىق جازىپ وتىردى.

1917 جىلى جارىق كورگەن «قازاق» گازەتىندە مۇحامەدجان تىنىشباەۆتىڭ دەرەگى كەلتىرىلەدى:

«قىتاي جەرىنە بوسقان قىرعىز-قازاقتىڭ سانى 164 مىڭ ادام ەكەن. قىرىلعانى 83 مىڭ، جەرىنە قايتقانى 69 مىڭ، قىتاي جەرىندە قالعانى 12 مىڭ». («قازاق» گازەتى، №237, 4 يۋل 1917).

بۇل – ءبىر عانا ستاتيستيكا ەمەس. بۇل – ءبۇتىن ءبىر حالىقتىڭ كوش ۇستىندە قىرىلعانىنىڭ دالەلى.

سول كەزەڭدە قازاق ءباسپاسوزى بوسقىنداردىڭ قانداي حالگە تۇسكەنىن جاسىرماي جازدى. «سارىارقا» گازەتىندە:

«اشتىقتان بالا ساتقان، تونالعان، شابىلعان» - دەپ كورسەتىلدى. («سارىارقا» گازەتى، 1917).

ال 1918 جىلى جاريالانعان «اش-جالاڭاش قازاق-قىرعىزعا جىلۋ جينايتىن كاميتەت اشىلدى» اتتى مىرجاقىپ دۋلاتۇنىڭ «ماديار» دەگەن اتپەن جاريالاعان كولەمدى ماقالادا سول كەزەڭنىڭ ەڭ اۋىر كورىنىستەرىن بەرەدى. وندا:

«ادام بازارى اشىلىپ، بالانىڭ قۇنى ءبىر شەلەك بۇيدايعا شىقتى»

دەپ جازىلدى. سوڭىندا:

«مەيىرىمدى الاش!

رۋلى ەلىڭ قان جۇتىپ تۇرعاندا، سەن ماي جۇتپا!

اتقا مىنگەن ازامات! سەندەرگە ەل كەرەك جۇرت كەرەك بولسا، باسشىلىق قىلىپ، الاشتى امان ساقتاۋ قامىنا كىرىسىڭدەر!

- نامىستان الاش!

- جىگەرلەن الاش!

- تاس باۋىر بولما الاش!» دەپ، بوسقىن قازاق-قىرعىزعا كومەك بەرۋگە ۇندەۋ جولدايدى. («سارىارقا» گازەتى، 1918).

ماقالادا اشتىقتان بوسقان ەلدىڭ جول بويىندا قىرىلىپ جاتقانى، انالاردىڭ بالالارىن قۇشاقتاپ ولگەنى، ەل ىشىندە ادام ەتىن جەۋ تۋرالى قاۋەسەتتەر تاراعانى، جەتىم-جەسىردىڭ كوبەيگەنى سۋرەتتەلەدى.

بۇل – جاي پۋبليتسيستيكا ەمەس. بۇل – ۇلتتىق اپاتتىڭ تىكەلەي كۋالىگى.

تۇركىستان مەن سىردارياداعى اشتىق كورىنىستەرى

1918 جىلى «بىرلىك تۋى» گازەتىندە جاريالانعان «اقمەشىت قازاقتارىنىڭ ءجايى» جازبادا سىرداريا وڭىرىندەگى جاعدايدىڭ اسا اۋىر بولعانىن كورسەتەدى.

ماقالادا: «اقمەشىت توڭىرەگىندەگى اش قازاقتار جاس بالالارىن، بوي جەتكەن قىز، جاس ايەلدەرىن ساتا باستادى» - دەپ جازىلدى. («بىرلىك تۋى»، 1918).

ءتىپتى ماقالا اۆتورى فەرعانا جاقتان كەلگەن ساۋداگەرلەردىڭ قازاق قىزدارىن 50–100 سومعا ساتىپ الىپ جاتقانىن باياندايدى. بۇل – اشتىقتىڭ تەك ەكونوميكالىق ەمەس، رۋحاني ءارى ادامگەرشىلىك داعدارىسقا اينالعانىن كورسەتەتىن دەرەكتەردىڭ ءبىرى.

ال «تۇركىستان قازاقتارىنىڭ ءجايى» اتتى ماقالادا حالىقتىڭ مالدان تولىق ايىرىلىپ، باي مەن كەدەي اراسىنىڭ قاتتى اشىلعانى ايتىلادى. اش ادامداردىڭ ءتىرى قالۋ ءۇشىن بايلاردىڭ مالىن تارتىپ جەۋگە دەيىن بارعانى جازىلادى. وندا: «جارلى حالىق اراسىندا ءولىم كوبەيىپ، كۇننەن كۇن قورقىنىش ۇدەپ بارادى» - دەپ كورسەتىلگەن. («بىرلىك تۋى»، 1918).

بۇل ماقالالاردىڭ ەرەكشەلىگى – ولار اشتىقتى قۇرعاق ستاتيستيكامەن ەمەس، ءتىرى الەۋمەتتىك ورتا ارقىلى كورسەتەدى.

باتىس جانە سولتۇستىك قازاقستان اشارشىلىعى

1921–1922 جىلدارداعى اشتىق قازاقستاننىڭ بارلىق ايماعىن تولىق قامتىعان جوق. نەگىزگى اۋىرتپالىق باتىس جانە سولتۇستىك قازاقستان وڭىرلەرىنە ءتۇستى.

الايدا بۇل ناۋبەتتىڭ اۋقىمى وتە اۋىر بولدى. جۇت، سوعىس سالدارى، شارۋاشىلىق كۇيرەۋى مەن ىندەت حالىقتى تيتىقتاتتى.

1925 جىلى قىزىلوردادا شىققان «قازاقستاننىڭ 5 جىلى» اتتى جيناقتا: «1921–1922 جىلدىڭ قىسىندا اشارشىلىقتىڭ كۇشەيگەندىگى سونداي – ادام ەتىن جەۋشىلەر بولدى» - دەپ جازىلدى. («قازاقستاننىڭ 5 جىلى»، قىزىلوردا، 1925. 15-16-بەتتەر).

سول كىتاپتا: «ازاپ شەككەنىن كورگىسى كەلمەي شەشەلەرى اشىققان بالالارىن ءوز قولدارىمەن ولتىرگەن رەتتەرى دە بولعان» - دەگەن سۇمدىق دەرەك بەرىلەدى.

بۇل – اشتىقتىڭ ادام پسيحولوگياسىن قانداي شەككە جەتكىزگەنىنىڭ دالەلى.

اشتىق پەن ىندەت

اشتىق جالعىز كەلمەدى. ونىڭ سوڭىنان جۇقپالى اۋرۋلار تارادى.

جۇماعالي تىلەۋلين 1926 جىلى شىققان «جۇقپالى ناۋقاستار» اتتى ەڭبەگىندە بىلاي جازادى: «60 ءۇيلى اۋىلدان 80 شامالى ءولىم بولعانى بار» - دەپ كورسەتەدى. (جۇماعالي تىلەۋلين. «جۇقپالى ناۋقاستار». ماسكەۋ، 1926. 36–37-بەتتەر).

سۇزەك، وبا، تىرىسقاق سەكىلدى ىندەتتەر اشىققان حالىق اراسىندا تەز تاراپ، كوپتەگەن اۋىلداردىڭ شاڭىراعىن ورتاسىنا ءتۇسىردى.

XX عاسىر باسىنداعى اشتىقتار قازاق حالقىنىڭ تاريحي جادىندا وشپەس جارا قالدىردى.

بۇل قاسىرەتتەر قازاق قوعامىن تەك سان جاعىنان ازايتقان جوق. ول حالىقتىڭ الەۋمەتتىك قۇرىلىمىن داعدارىسقا ۇشىراتىپ، ءداستۇرلى شارۋاشىلىقتى كۇيرەتتى، مىڭداعان جەتىم مەن جەسىر قالدىردى.

بىراق قازاق ءباسپاسوزى سول زاماننىڭ شىندىعىن جاسىرىپ قالمادى. «قازاق»، «سارىارقا»، «بىرلىك تۋى»، «اق جول»، «ەڭبەكشىل قازاق» سەكىلدى باسىلىمدار حالىقتىڭ مۇڭىن، زارىن، كوز جاسىن قاعازعا ءتۇسىرىپ، بۇگىنگى ۇرپاققا تاريحي كۋالىك قالدىردى.

دەگەنمەن، 1931-1933 جىلدارداعى اشتىق تۋرالى سول مەزگىلدەگى باسپاسوزدە ايتىلمادى.

ءبىز قولدا بار ماتەريالداردى پايدالانا وتىرىپ، العاشقى ەكى رەتكى اشتىق تۋرالى ۇلتتىق باسپاسوزدە جازىلعان ماتاريالدارعا شاعىن شولۋ جاسادىق...

اباي مىرزا

Abai.kz