31 مامىر – ساياسي قۋعىن-سۇرگىن قۇرباندارىن ەسكە الۋ كۇنى!

تالدىقورعاندىق ولكەتانۋشى، جازۋشى جەمىسبەك تولىمبەكوۆ – جەتىسۋ ءوڭىرىنىڭ وتكەنى مەن بۇگىنىن تۇگەندەپ، ەلگە بەلگىلى تۇلعالاردىڭ ەسىمدەرىن جاڭعىرتىپ، جۇرت جادىنا قايتا ورالتۋ جولىندا جالىقپاستان ەڭبەك ەتىپ جۇرگەن جانكەشتى جانداردىڭ ءبىرى.  ءدال قازىرگى كەزدە ولكەنىڭ تاريحى، تۇلعالارى جايلى جاقسى بىلەتىندىگىنە ءشۇبا كەلتىرە المايسىڭ. سونىمەن بىرگە كۇنى بۇگىنگە دەيىن ەل ءىشىن ارالاپ، بۇرىندارى بەيملىم بولىپ كەلگەن قۇندى دەرەكتەردى تىزبەكتەپ، شاماسى جەتكەنشە جاريالاپ ءجۇر. كوشىنىڭ باسىندا قورقىت اتا تۇرعان قازاق قوبىزشىلارى شەرۋىندە وزىندىك ورنى بار، ءحىح عاسىردىڭ سوڭى مەن حح عاسىردىڭ العاشقى شيرەگىندە قازاق دالاسىنداعى، ونىڭ ىشىندە جەتىسۋ وڭىرىندە اتى شىققان مولىقباي بايساقۇلىنىڭ عۇمىرى مەن شىعارماشىلىعىن زەردەلەپ، زەرتتەپ جۇرەتىن جەمىسبەك تولىمبەكوۆ قوبىزشى مولىقبايدىڭ ناقىل سوزدەرى مەن وتكەن عاسىردىڭ وتىزىنشى جىلدارى ەل باسىنا تۇسكەن ناۋبەتتى بولجاپ ايتقان،  بۇرىن جارىق كورمەگەن «جويقىن جۇت» دەگەن تۋىندىسىن نازارلارىڭىزعا ۇسىنىپ وتىرمىز.

قوبىزشى بايساقۇلى مولىقباي

(1857-1930 ج.ج.)

ناقىل سوزدەرى

ەپتىلىك بولار ومىردەن،
ەمشىلىك كەلەر تاڭىردەن.
جۇرەككە تولعان شەرمەنەن،
كۇي توگىلەر كوڭىلدەن.

***

ساۋەگەي قارت—ابىز بولار،
ابىز قۇرالى—قوبىز بولار،
قوبىزدان توگىلگەن زارلى كۇي ،
جالپاق ەلگە اڭىز بولار.

***

قاناتتى سامعار كوگىنە،
تەكتى تارتار تەگىنە.
پاسىقتان تۋعان ارامزا،
تارتادى قۇلقىن جەمىنە.

***

قاناتتى ماقۇلىقتىڭ ۇشۋى بار،
قوتىردىڭ ءبىر قاناتىن قىشۋى بار.
اشكوزدىك، ارامزالىق دەرتپەنەن تەڭ،
جەۋدىڭ دە قۇسۋى مەن تىشۋى بار.

***

ولگەن ارتىنان ولمەك جوق،
ازاپسىز ءومىر كورمەك جوق.
جالالى باسقا ءبىر ءولىم،
تىرىدەي ولمەك ەلدە جوق.

***

ءبورى كەلەرىن—يت بىلەر،
جاۋ شابارىن—ات بىلەر.
اعايىننىڭ ارازىن،
جاقىن ەمەس جات بىلەر.

***

الالىق اعايىندى ارازداستىرادى،
ارامزالىق الىستاتادى.
جان قىسىلسا، جاقىنىن تابار دەگەن،
جاۋگەرشىلىك جان ءۇشىن جاقىنداستىرادى.

***

ءىس تۇسسە كۋ باسىڭا، بولماق بەكەم،
ازاپتان كوز اشپاسسىڭ، بولساڭ سەكەم،
قوس دۇنيەدە ءارىلماس—بىر ازاپ بار،
جانى ءۇشىن جاقىنىنىڭ ەتىن جەگەن.

***

ەركەك جورتسا قۇت كەلەر،
قاتىن قىدىرسا جۇت ەنەر.
ەكەۋى بىردەي قاڭعىرسا،
قازاننان قاقپاق كەتەر،
قىزدان—قىلىق، ۇلدان—نامىس،
ەلدەن بەرەكە كەتەر.
ەلدەن بەرەكە كەتسە، توي مەن مەرەكە كەتەر.

***

جاڭبىر جاۋارىن—جەل بىلەر،
مولشىلىق بولارىن—توككەن تەر بىلەر.
بولاشاق ءومىردى ۇلىق ەمەس—زامان بىلەر،
اشارشىلىق بولارىن ادام ەمەس—حايۋان بىلەر.

ءۇش ماتايدا مىنا ەلدەردەن قورىق:

كولدەيدىڭ  وتىمدىلىگىنەن قورىق،
ءتورتسارىنىڭ ەپتىلىگىنەن قورىق،
قۇلشاننىڭ ايباتىنان قورىق،
قىدىرالىنىڭ قايراتىنان قورىق،
قارجاۋدىڭ وجەتتىگى مەن باتىلدىعىنان قورىق،
بورتەنىڭ كوزسىز باتىرلىعىنان قورىق،
ايتەكتىڭ جول تابار ايلاسىنان قورىق،
تورتقارانىڭ ءتوسى مەن بالعاسىنان قورىق،
قايناردىڭ ءسوزىنىڭ جۇيەسىنەن قورىق،
ساقايدىڭ باقسىلىق كيەسىنەن قورىق.

ءسوزىمدى ارمەن جالعايىن،  توق ەتەرىن ايتايىن:

كولدەي— ءوتىمدى ءوپ،
تورتسارى—جىلپىڭدىق پەن ەپ،
قۇلشان—ەلگە ايبات،
قىدىرالى—جاۋعا قايرات،
قارجاۋ—وجەت، باتىل،
بورتە—كوزسىز باتىر،
ايتەك—جەرشىل، جۇرگىنشى،
تورتقارا—ۇستا-تەمىرشى،
قاينار—سوزگە بەيىم اقىن،
ساقاي—باقسىلىق كيەسىمەن تاڭىرگە جاقىن.

***

شوقپارمەن قوڭسى بولما،
بىكەنمەن جۇرتتاس بولما،
سادىرمەن سىرلاس بولما.
شوقپار—قىرشىل،
بىكەن—مىنشىل،
سادىر—كۇنشىل.

جويقىن جۇت

(مولىقباي بايساقۇلى. ميزام (قىركۇيەك) 1929 جىل)

ءوزى دە قۋعىن-سۇرگىن قۇربانى بولعان بايساقۇلى مولىقباي «جويقىن جۇت» اتاۋلى تۋىندىسىن 1929 جىلى قىركۇيەك ايىندا شىعارىپ، قوبىزىن تارتا اۋەزبەن ءوزى ورىنداپ، ءۇش ماتاي مەن قازاق ەلىنە 25 جىلدىق ۇلكەن ءناۋبات (كوتەرىلىس – 1930 ج، اشارشىلىق - 1931+1932 ج.ج.، قۋعىن-سۇرگىن – 1933+1938 ج.ج.، سوعىس – 1941+1945 ج.ج.) كەلە جاتقانىن الدىن-الا ەسكەرتىپتى. ول تۋىندىنى قوبىزشى مولىقبايدىڭ ورىنداۋىنان ءىلياس جانسۇگىروۆ جازىپ العان دەسەدى.

قوبىزشى مولىقبايدىڭ «جويقىن جۇت» تۋىندىسى ۇلاعاتتى ۇستاز جاقىپبەكوۆ ايدىن ورازالىۇلىنىڭ جەكە مۇراعات قولجازبا قورى ساقتاۋىنان الىندى.

1. بايشەشەك باسىن جارماي، قۋراپ سولار،

ساي-سالا، بۇكىل دالا قانعا تولار،

قازاقتى باس-باسىنا تەنتىرەتەر،

جيىرما بەس جىل جويقىن قىرعىن بولار.

2. جارقىن جۇرت بىرلىكتە بوپ، قىلماس سابىر،

ول ءدۇمپۋ قالىڭ ەلگە سالار دابىر.

العاشقى ول قىرعىننىڭ ناق بەلگىسى،

جاۋادى زەڭگىر كوكتەن قارلى جاڭبىر.

3. مال-جاندى تىپ-تيپىل قىپ قىرىپ اتار،

اعايىن ءبىرىن-ءبىرى شۇقىپ ساتار،

كەلەدى ەل كورمەگەن اشارشىلىق،

تەزگە ساپ ءۇش ماتايدى تۇرالاتار.

4. ءۇش ماتاي - سوزىمە باق، قۇلاق تۇرگىن،

الدىڭدا اشارشىلىق، قۋعىن-سۇرگىن.

ول جۇتتان امان شىققان تۇقىمىڭدى،

القىمنان الار سوعىس بەس جىل قىرعىن.

5. ەرلەردى باس كوتەرەر ماتاپ، تۇساپ،

جونەلتەر اباقتىعا اۋلاپ ۇستاپ.

قانجار، ساپى، قورامساق، قايقى قىلىش،

قالدىرمايدى ەشبىرىن قيناپ، قىساپ.

6. باتىر بولماس بالالار سولعىن بولار،

جەتكىنشەك اكە كورمەس وقتى جونار.

تەمىرشى- شەبەرلەردى جاپپاي اتىپ،

ەلىمدە ۇستا قالماس قارۋ سوعار.

7. بالشەبەك بولعانىمەن زاتى—ورىس،

قازاققا جاقىن ەمەس قوڭسى-قونىس.

ۇلى جۇتتىڭ بولادى ءۇش زاۋالى،

اشتىقتىڭ ارتى—قۋعىن، سوڭى—سوعىس.

8. تۇرعىزىپ ەن جاپانعا سالىپ قالا،

قاراۋىل يت جەتەكتەپ، تيىسەر قارا.

قولدان ىستەپ جان توزبەس اباقتىنى،

تىعىلار سول تۇرمەگە نە ءبىر دانا.

9. ول جۇتتان جول تابىلماس، شىعار سارا،

ەل ىشىندە بۇت ارتار قالماس قارا.

ماڭدايىنا سور بىتكەن ماتاي ەلدىڭ،

قاپتاتار دەنەسىنە قاندى جارا.

10. كەلەشەك—بۇلدىر بولار ساعىمدانعان،

ارىزقوي ەرلەر بولار شاعىمدانعان.

ءۇش ماتاي ايىرىلىپ ءتول مىنەزدەن،

ۇرپاعى ۇساقتالار ازعىندانعان.

11. جالعاسار ىزبار زامان ازعىنداتقان،

ءۇش ماتاي تۇگەل ەلىن زار جىلاتقان.

تۇقىمى جاندىكتەي بوپ ۋاقتالىپ،

ەر تۋماس مۇساپىردەي بايتۋلاقتان.

12. باتىر بوپ قان مايداندا قارپىلماعان،

دانا بوپ جۇرت الدىندا تالپىنباعان.

تىرلىگى – ەلدى كۇندەۋ، جۇرتتى ساتۋ،

ساتقىندىق، جاعىمپازدىق القىمداعان.

13. ەرلەردى ارانداتىپ ءاز جولىنان،

قىزىلعا ولجا سىيلاپ ءوز قولىنان.

سۇرقيالىق جايلاعان سول زاماندا،

ساتقىننىڭ تۋار كۇنى، ايى وڭىنان.

14. وڭالار ول زۇلماتتان قازاق بىتكەن،

قادالار جاندى جەرگە ءسوزىم تىكەن.

«قىزىل جەندەت جاپپاي جارىلقايدى» دەپ،

قورعالاپ، جالتاقتايدى شوقپار، بىكەن.

15. ەمەلەلى—مومىن ەل مالىن باققان،

نەسىبە ىرىزدىعىن سودان تاپقان.

اقتاستى مەن قوپالدىڭ ارالىعى،

جەرلەرى  سان-سالالى جالپاق جاتقان.

16. ءتاڭىرى وزدەرىنە بەرگەن نىعمەت،

بولماقتى بۇرىن بولجاۋ—بولعان سۇننەت.

كورىپكەل باقسىلىقپەن كيە قونعان،

توپ جۇرتتان دارالانعان ساقاي، تاقەت.

17. ەرلىگى جۇرتتان اسىپ شىققان ەرتە،

جاۋ كەلسە، ەلدەن بۇرىن قونعان ەرگە.

كاسىبى—اڭ قۋالاپ، جاۋ قاشىرۋ،

نامىسىن جىبەرمەگەن قارجاۋ، بورتە.

18. ماتايدا قاپتاعايدان شىققان دارا،

مەكەنى—قارا دۇكەن، ۇستاحانا.

سوققانى—سەمسەر، ساپى، قىلىش، قانجار،

تەمىرمەن كوزىن اشقان ول — تورتقارا.

19. تالاۋراپ ازىپ-توزعان كۇيىڭ بولار،

تەگىندە ۇستالىققا تىيىم بولار.

قىرعىنعا زور ۇشىراپ تورتقارالار،

«تورتقارامىن» دەۋلەرى قيىن بولار.

20. ورناتار قىزىل جەندەت قاندى قاساپ،

زورلىقتاپ، زور زۇلماتتى قولدان جاساپ.

سەسكەنبەس تورتقارانىڭ بالتاسىنان،

قارۋلانعان كاپىرلەر قالىڭ جاساق.

21. ايدالار ەل ىشىنەن قاجى-مولدا،

ىلىنەر جان القىمنان قاندى قولعا.

«دىن—پاڭگى» دەگەن جالاڭ سىلتاۋمەنەن،

تاركىلەر قۇران كىتاپ بولسا قولدا.

22. ارادا ءبىر جىل ءوتىپ، بۇلىك بولار،

ءۇش ماتايدىڭ ۇلدارى اتقا قونار.

جاسقانتىپ قىزىل جەندەت بالشەبەكتى،

ۇلىق ءولىپ، قويماسىن بۇزىپ تونار.

23. ەرلەردى قازاق قالماس جانى جاقتار،

بولماسا اراشالاپ، سوزبەن اقتار.

جالا جاۋىپ، ناقاقپەن ادىلەتسىز،

ۇشتىگى ۇكىم جاساپ، اتار، سوتتار.

24. جالاڭداپ بالشەبەكتىڭ جەندەتتەرى،

شولاق ەتەك بەلسەندى، تەنتەكتەرى.

ەجەلدەن باقسىلىق پەن ولەڭ قونعان،

قۋعىندار ساقاي مەنەن تاقەتتەردى.

25. دالانى قانعا بوياپ قىزىل جاۋىز،

ارانىن قانمەن اشقان قاندى قاۋىز.

ەجەلدەن  كوزى اشىق قارىقتى ەل،

قاينارلارعا شۇيلىگىپ سالار اۋىز.

26. ەلىمدى اشتىق جايلاپ، قانىن سورار،

بار قازاققا كۇن تۋار قىرسىق سونار.

تۇقىمىن تۇگەل قۇرتسا جاقسىلاردىڭ،

ەشكىم دە ايتا الماس انە سول بار.

27. تۋادى باستارىڭا قيلى زامان،

اعايىن الا بولار، اڭنان جامان.

مالىنان ايىرىلسا قازاق ەلى،

تارتادى قاسىرەتتى، كۇنى قاراڭ.

28. ەش ۇيدە ازىق بولار ءبىر ءدان قويماس،

ءار كۇنىڭ بولىپ ەلەس، وزەك تولماس.

ەن جاپاندا شاشىلعان كوپ ولىكتى،

كومەتىن قۇران وقىپ پەندە بولماس.

29. سوزىمە بايىپپەنەن سەنىپ قارا،

اعايىن باسىن كۇيتتەپ بولار الا.

قۋعىن، جالا، ناقاقپەن قامالعاندا،

ەل-جۇرتىڭ، ەشبىر جاقىن بولماس پانا.

30. قازاقتى قىرىپ-جويعان ورىس جولار،

«ورتاق قازان» دەپ بىرگە قونىستانار.

نەكەلى ايەلىڭنەن تۋعان ۇلدار،

ورىستان قاتىن السا ورىستانار.

31. اكەدەن اسىپ تۇسەر ۇلدار تۋماس،

اتتانىپ تاۋەكەلگە بەلدى بۋماس.

مىڭ جەردەن وقۋ وقىپ، كوز اشسا دا،

جولىڭدى ەشبىر ۇلىڭ سەندەي قۋماس.

32. جانىڭدا قالماس ەشكىم جاردەم بەرەر،

جاقىنىڭ «جاۋ» دەپ سەنەن ارمەن بەزەر.

ساقايدان قاسيەتتى ءبىر ۇل تۋىپ،

قوندىرسىن دارىنىمدى سوعان كەمەر.

33. ورنايدى قايتا كەلىپ ەلگە قۇت، ار،

قىزىل قۇرىپ، تۇبىندە قازاق تۇتار.

«بۇلىكشى» دەپ قارالاپ، كارى شالدى،

كوردەي بوپ، تار اباقتى مەنى جۇتار.

جەمىسبەك تولىمبەكوۆ، ولكەتانۋشى

Abai.kz