رەسەي قىتايدىڭ نەگىزگى قارۋ-جاراق سەرىكتەسى مارتەبەسىن جوعالتىپ جاتىر: 2009-2023 جىلدار ارالىعىندا قىتايعا جەتكىزىلىم الدىڭعى 15 جىلمەن سالىستىرعاندا 40 %-عا قىسقاردى. رەسەيدەگى پۋتيندىك بيلەۋشى رەجيمى كەزىندە قىتايعا رەسەيلىك قارۋ-جاراق اعىنى تەز قىسقاردى.

«قىتاي رەسەيدەن قارۋ ساتىپ الۋدىڭ ورنىنا تەحنولوگيانى جاپپاي ۇرلاۋدى جانە رەسەيلىك قارۋ-جاراق جۇيەلەرىن كوشىرۋدى ءجون كوردى» دەلىنگەن The Moscow Times گازەتىندەگى ماقالادا. باسىلىم ChinaPower اناليتيكالىق ورتالىعىنىڭ دەرەكتەرىنە سىلتەمە جاساپ، 2009-2023 جىلدار ارالىعىندا قىتايعا رەسەيلىك قارۋ-جاراق جەتكىزۋ الدىڭعى 15 جىلمەن سالىستىرعاندا 40 %-عا قىسقارعانىن جازعان.

قۇلدىراۋىنىڭ سەبەبى نەدە?

سەبەپتەر تەك ۋكرايناداعى سوعىس ەمەس، سونىمەن قاتار قىتايدىڭ رەسەي جۇيەلەرىن كلونداۋ جانە ونەركاسىپتىك تىڭشىلىق بويىنشا ۇزاق مەرزىمدى ستراتەگياسى دا بار. 2000-ءشى جىلداردىڭ باسىنان بەرى كەمىندە جيىرمادان استام حاكەرلەر شابۋىلدارى مەن وندىرىستىك تىڭشىلىق تىركەلدى، سونىڭ ىشىندە اۆياتسيا جانە سپۋتنيكتىك تەحنولوگيالار تۋرالى دەرەكتەردىڭ قولدى بولۋى. تەك 2021 جىلدان 2023 جىلعا دەيىن اەروعارىشتىق جانە لازەرلىك سالالارعا اسەر ەتەتىن ءتورت جايت تىركەلدى. ماسەلەن، سوناۋ 2004 جىلى قىتاي تاراپىنا قۇپيا اقپاراتتى جەتكىزگەنى ءۇشىن رەسەيدە جەتى ادام سوتتالعان بولاتىن.

سونىمەن بىرگە قىتاي رەسەيدىڭ اسكەري تەحنيكاسىن كلونداۋ ارقىلى ليتسەنزيالىق كەلىسىمدەردى جۇيەلى تۇردە بۇزدى. مىسال رەتىندە سۋ-27 نەگىزىندەگى J-11 جويعىش ۇشاعىن جانە ۆيزۋالدى جانە تەحنيكالىق جاعىنان س-300-گە ۇقساس HQ-9 زەنيتتىك جۇيەسىن كەلتىرۋگە بولادى. 2019 جىلى «روستەح» مەملەكەتتىك كورپوراتسياسى قىتايدى اسكەري ونىمدەردىڭ ءارتۇرلى تۇرلەرىن كلونداۋ ءۇشىن تىكەلەي ايىپتاپ، ءوز ونىمدەرىن زاڭسىز كوشىرۋدىڭ 500 جاعدايىن حابارلادى.

قىتايدىڭ رەسەي قارۋىنان تاۋەلسىزدىك الۋ كۋرسى

وسىنىڭ اياسىندا بەيجىڭ ءوزىنىڭ جەكە ءوندىرىسىن قۇرا وتىرىپ، رەسەيلىك تۇپنۇسقا جابدىقتاردى ساتىپ الۋدى ۇنەمى قىسقارتتى. دەگەنمەن، ءبىر نەگىزگى سالادا تاۋەلدىلىك ساقتالادى: ۇشاق قوزعالتقىشتارى. 2017-2023 جىلدار ارالىعىندا ولار قىتايدىڭ قارۋ-جاراق يمپورتى قۇنىنىڭ جارتىسىنان كوبىن قۇرادى، رەسەي نەگىزگى جەتكىزۋشى بولىپ قالا بەردى.

دەگەنمەن، بۇل باعىتتا قىتاي وسى تاۋەلدىلىكتى جويۋ ءۇشىن ءوزىنىڭ ەلەكتر ستانتسيالارىنىڭ جەلىسىن بەلسەندى تۇردە دامىتۋدا.

بەيجىڭ-ماسكەۋ اسكەري قاتىناسىندا رولدەردىڭ وزگەرۋى

قازىرگى جاعدايدا رەسەي قىتايلىق قۇرامداس بولىكتەر مەن تەحنولوگيالاردىڭ نەگىزگى تۇتىنۋشىسىنا اينالۋدا. اقش بارلاۋىنىڭ مالىمەتى بويىنشا، بەيجىڭ ماسكەۋگە قوس ماقساتتاعى كومپونەنتتەردى جەتكىزەدى: دروندار، جارتىلاي وتكىزگىشتەر، جويعىش ۇشاقتاردىڭ بولشەكتەرى، رەب جۇيەلەرى جانە اسىرەسە اسكەري ءوندىرىس ءۇشىن وتە ماڭىزدى چپۋ ماشينالارى. 2022 جىلدىڭ قاڭتارىنان باستاپ مۇنداي ماشينالاردى جەتكىزۋ كولەمى 10 ەسەگە جۋىق ءوستى – ايىنا 7 ميلليارد دوللاردان 68 ميلليارد دوللارعا دەيىن. سونىمەن بىرگە بەيجىڭ رەسەيگە اسكەري ونىمدەردى جەتكىزۋدى رەسمي تۇردە جوققا شىعارۋدى جالعاستىرۋدا.

ءۇندىستان دا رەسەيدىڭ السىزدىگىن پايدالانىپ، ماڭىزدى نارىقتى جاۋلاپ الدى. رەسەي ۋكرايناعا باسىپ كىرگەننەن كەيىن الەم ورىس تەحنيكاسىنىڭ ناقتى باعاسىن كوردى جانە بۇل باعا اسكەري ماسقارا بولىپ شىقتى.

ەندى ءۇندىستان رەسەي كليەنتتەرىنىڭ جولىن كەسپەكشى. «رەسەيدىڭ جەڭىلمەيتىن قارۋى» تۋرالى ميف كوز الدىمىزدا كۇيرەپ بارادى. پۋتين ارمياسى ۋكراينادا تەحنيكاسىن جوعالتىپ جاتقاندا، ءۇندىستان كرەملدىڭ بۇرىنعى كليەنتتەرىنە ارزان، جاپپاي وندىرىلگەن جانە ساياسي قاۋىپسىز قارۋ ۇسىنىپ، الەمدىك قارۋ-جاراق نارىعىندا رەسەيدىڭ ورنىن باسۋعا دايىندالۋدا، دەپ جازادى Reuters.

رەسەي قارۋى تىم قىمبات بولىپ شىقتى

بىرنەشە جىلدار بويى ماسكەۋ اسكەري دەرجاۆا رەتىندە  قارۋ ساتتى. «تەڭدەسى جوق» تانكتەر، زىمىراندار جانە اۋە شابۋىلىنا قارسى قورعانىس جۇيەلەرى تۋرالى شۋلى مالىمدەمەلەر ازيا، افريكا جانە لاتىن امەريكاسىنىڭ ونداعان ەلدەرىمەن كەلىسىمدەرمەن سۇيەمەلدەندى.

بىراق ۋكرايناعا باسىپ كىرگەننەن كەيىن شىندىق اشىلدى. رەسەيلىك اۋە قورعانىسى جۇيەلەرى HIMARS-قا توتەپ بەرە المايدى، تانكتەر كاميكادزە دروندارىنان ورتەنىپ جاتىر، «ناتو انالوگتارى» باتىس وق-دارىلەرىنىڭ شابۋىلىنان قۇلاپ جاتىر.

ستوكگولمدەگى حالىقارالىق بەيبىتشىلىكتى زەرتتەۋ ينستيتۋتىنىڭ (SIPRI) مالىمەتى بويىنشا، سوڭعى بەس جىلدا رەسەيلىك قارۋ-جاراق ەكسپورتى 64%-عا قىسقاردى.

ءۇندىستان امبيتسياسى بار جاڭا ويىنشى

ال ءدال قازىر رەسەي تەك ىشكى مايدان ءۇشىن قارۋ-جاراق شىعارۋعا دەن قويعان كەزدە، ءۇندىستان ءوزىنىڭ ءداستۇرلى تۇتىنۋشىلارىن شىرعالاي  باستادى، دەپ جازادى Reuters 15 دەرەككوزگە، ونىڭ ىشىندە شەنەۋنىكتەر مەن سالا ماماندارىنا سىلتەمە جاساپ. شەنەۋنىكتەردىڭ ايتۋىنشا، ولاردىڭ قاتارىندا بۇعان دەيىن كسرو مەن رەسەيدەن ونداعان جىلدار بويى تەحنيكا ساتىپ العان ەلدەر، سونىڭ ىشىندە ارمەنيا، الجير، ماروككو، تانزانيا، ارگەنتينالار. بار

تەحنولوگيالار، نەسيەلەر جانە اگرەسسيۆتى ەكسپورت

نارەندرا مودي ۇكىمەتى 2029 جىلعا قاراي قارۋ-جاراق ەكسپورتىن ەكى ەسە ۇلعايتىپ، 6 ميلليارد دوللارعا جەتكىزۋدى ماقسات ەتىپ قويدى. قازىردىڭ وزىندە ءۇندىستان جىلىنا 14,8 ميلليارد دوللارعا قارۋ-جاراق شىعارادى ء(ۇش جىلدا 62 %-عا ءوستى), ساياسي نەمەسە قارجىلىق تاۋەكەلى جوعارى ەلدەرگە ارزان نەسيەلەر ۇسىنادى، ۇندىلىك تەحنولوگيالاردى شەتەلدە تىكەلەي ىلگەرىلەتۋ ءۇشىن اسكەري اتتاشەلەر جەلىسىن كەڭەيتەدى، جاۋىنگەرلىك تىكۇشاقتاردىڭ، ۇشقىشسىز ۇشاقتاردىڭ جانە زىمىراندىق جۇيەلەردىڭ جاتتىعۋلارى مەن كورسەتىلىمدەرىن وتكىزەدى. سونىمەن قاتار، ءۇندىستان ارتيللەريالىق وق-دارىلەردى ەۋروپالىق انالوگتاردان 10 ەسە ارزان ۇسىنادى: ءبىر سنارياد ءۇشىن 3 000 دوللاردىڭ ورنىنا 300 دوللاردان باستالادى.

رەسەي ۇتىلىپ جاتىر، ال الەم ءوز باسىمدىقتارىن قايتا قاراستىرۋدا

ەڭ باستىسى، رەسەي قارۋىنا ارقا سۇيەگەن ەلدەر ەندى بالاما ىزدەپ، ۇندىستانعا كوبىرەك ۇمتىلۋدا. بۇل مەملەكەتتەر ناتو ستاندارتتارىنا تولىعىمەن كوشۋگە دايىن ەمەس، بىراق ولار ەندى وقشاۋلانعان، ءالسىز جانە بولجاۋعا كەلمەيتىن رەسەيگە تاۋەلدى بولعىسى كەلمەيدى. ءتىپتى «روسوبورونەكسپورت» قازىر تىكەلەي ەمەس، «دوستىق مەملەكەتتەر» ءۇشىن ۇندىستانمەن بىرلەسكەن ءوندىرىس ارقىلى جەتكىزۋ تۋرالى ايتادى، ياعني ول بۇرىنعى كليەنتتەرمەن ءۇشىنشى تاراپتار ارقىلى كەلىسسوزدەر جۇرگىزۋگە ءماجبۇر. رەسەي بەدەلى مەن نارىعىن جوعالتىپ جاتقاندا، ءۇندىستان كۇشەيىپ كەلەدى، پراگماتيكالىق، يكەمدى جانە باسەكەگە دايىن.

كەرىمسال جۇباتقانوۆ,

تاريح عىلىمدارىنىڭ كانديداتى, س. سەيفۋللين اتىنداعى قازاق اگروتەحنيكالىق زەرتتەۋ ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ دوتسەنتى

Abai.kz