قازاق بۇرىن رۋعا قاتىستى ۇشكە ءبولىنۋشى ەدى. ەندى تىلدىك بەلگىگە قاتىستى ۇشكە ءبولىنىپ وتىر. بۇل ءبولىنىس كسرو كەزىندە قالىپتاستى. قازاقستاننىڭ 5 پايىز ورمان، 25 پايىز دالالىق وڭىرلەرىن ورىس تىلدىلەر مەن انا ءتىلدى ديساپورالار باۋىرىنا باستى. قالعان 70 پايىز ءشول مەن شولەيت ءوز ەلىندە وگەي بولعان قازەكەمدەرگە ءتيدى. 

كسرو قۇلاپ بيلىك اۋىسقانىمەن وتارشىل بيلىككە قۇلدىق ۇرا قىزمەت ەتكەندەر بيلىك باسىندا قالا بەردى. بۇرىنعى قازكسر كومپارتياسى «وتان» دەپ اتىن وزگەرتىپ، شىعىس ەۋروپاداعى يالتا بولىنىسىنەن كەيىنگى جارتىلاي وتار ەلدەردەگى سياقتى ماسكەۋدىڭ قاباعىنا قاراپ، جۇرتتى الدايتىن «كوپۆەكتورلىق ساياسات» دەگەندى ويلاپ تاپتى. جانە ءتۇسىن بوياعان «قىزىل بيلىكتىڭ» قالدىقتارى وا ۇلتتىق جانە ءدىني پارتيا قۇرۋعا زاڭمەن تىيىم سالدى. ورىس بارلاۋى جاسىرىن تۇرىندە بارلىق وسى ەلدەردەگى سايلاۋعا ارالاستى. كونگىسى كەلمەگەن ازەربايجان ەلىنىڭ 30 پايىزىنان ايىرىلدى. جانە بۇل ەلدە بيلىك مونارحياسى ومىرگە كەلدى.

جەرگىلىكتى ۇلتتى 40 پايىزعا جەتەر جەتپەس بولعان قازاق ەلى تەك الىس-جاقىن اعايىنداردىڭ ء(وز باسىم اۋەلگى – ورالمان، كەيىنگى – قانداس دەگەن سوزگە قارسىمىن. اعايىن دەگەندى شىعىس تۇركىستاننان كەلگەن تۋىسقاندارعا قاتىستى قازىنالى قارتتار مەن اق جاۋلىقتى اجەلەر ايتىپ وتىراتىن. ال، قانداس، قارىنداس ءسوزى بارشا قازاققا ورتاق اتاۋ. ونىڭ اۋقىمىن ءشومشيتۋدىڭ كەرەگى جوق) كوشىپ كەلۋى مەن بەبي بۋم قازاقتىڭ سانىن 120 پايىزعا كوتەرىپ، ەلىمىزدە 75 پايىزدىق دەڭگەيگە جەتتىك. بىراق قازىر قازاقتىڭ 45-50 پايىزى عانا تازا قازاق ءتىلدى. ال قالعان 50-55 پايىز نە تازا ورىس ءتىلدى، نە ورىس ءتىلىن جەتىك، قازاقشاسى اۋىزەكى جانە ورىسشا دا، قازاقشا دا مۇدىرمەي سويلەيتىندەر. ورىس ءتىلدى بيلىك كەزىندە قازاقتىڭ سانى وسكەنىمەن ونىڭ ءتىلىن بىلەتىن جەرگىلىكتى ۇلتتىڭ سانى ونشا وسكەن جوق. تاپ كسرو تاراعان كەزدەگى پايىزدىق دەڭگەيدە قالىپ قويدى. ەڭ باستى تراگەديا تىلگە قاتىستى قازاق جەرى: ورىس ءتىلدى ايماق، قوس ءتىلدى ايماق (ورىس، دۇڭعان، ۇيعىر جانە وزبەك ت.ب.ءتىلدى وڭىرلەر) جانە تازا قازاق ءتىلدى ايماق دەپ تىلدىك ءۇش جۇزگە ءبولىنىپ كەتتى.

40-50 پايىز قازاق ءتىلدى قازاق، ياعني، كۇندەلىكتى ومىردە تەك قازاقشا عانا سويلەپ، قازاقشا ويلايتىن الاش بالاسى ءۇشىن ورىس ءتىلدى بيلىك الداۋسىراتاتىن قيتۇرقى ارەكەتتەرگە بارىپ وتىر. بۇل قازاقتاردا تىلدىك پروبلەما جوق جانە ءوز جەرىنە كەلگەن كەز كەلگەن ۇلتتى قازاقتاندىرا الادى. سول پروبلەما بولماعاندىقتان ولار ارالاس جانە تۇتاس ورىس ءتىلدى وڭىرلەردىڭ پروبلەماسىنا ەنجار قارايدى.

ال ناعىز ءتىل جاناشىرلارى ارالاس جانە تۇتاس ورىس ءتىلدى وڭىرلەردە قۇر بوسقا شىرىلداپ، بيلىكتىڭ قارا تىزىمىنە ەنىپ ءجۇر. تەك تازا قازاق ءتىلدى وڭىردەگىلەر تۇرە كوتەرىلسە عانا قازاق ءتىلى ءوز مارتەبەسىنە كوتەرىلەدى. وسىلايشا تىلدىك ءۇش جۇزگە بولىنگەن قازاقتىڭ باسى ءالى قوسىلماي ءجۇر.

بيلىك ءشول مەن شولەيتتە قازاقتان باسقا ەشكىم تۇرمايتىنىن جاقسى بىلەدى. سوندىقتان بار كۇش-قۋاتىن وزدەرى رەسەي مانەرىمەن  «ناتسيك» دەپ اتايتىن «ۇڭگىردەگى ۇلتشىلدىقپەن» كۇرەسۋگە ارناپ، ارالاس ءتىلدى وڭىرلەردىڭ ورىس ءتىلدى وڭىرگە اينالۋىن قالايدى. ويتكەنى، قازاق ءوزىنىڭ انا تىلىندە سويلەيتىن ۇلتتىق بۋرجۋازياسىن ومىرگە اكەلە العان جوق. بىردە-ءبىر وتباسىندا قازاقشا سويلەيتىن الاش ميللاردەرى ەمگە جوق. تەك قازاق ءتىلدى وڭىرلەردەگى ۇلتتىق ميللونەرلەر ازىرشە جىرتىققا جاماۋ.

بيلىكتىڭ قازاق تىلدىلەرگە نەمقۇرايلى قاراۋى جاقسىلىققا اكەلمەيدى. ەلىمىزدە تاتۋلىق تەك قازاقتىڭ وزگە 30 پايىز ۇلتتىق ازشىلىقپەن وتارشىلار تىلىندە سويلەسۋ ارقىلى ساقتالىنىپ وتىرۋدىڭ ءتۇبى جاقسىلىققا سوقتىرمايدى. تىلدىك جاقتان ۇشكە بولىنگەن ەل وڭبايدى. قازاق ۇشكە ءبولىنىپ پاتشالىق رەسەيگە بودان بولدى. الدا-جالدا رەسەيمەن سوعىس بولسا، ورىس ءتىلدى وڭىرلەر قازاق ەلىنەن بىردەن بولىنسە، ارالاس وڭىرلەردە ونداعى قازاق تىلدىلەر تاراپىنان ورىس تىلدىلەر جاپپاي قىرعىنعا ۇشىرايدى. رەسەي وسى سوڭعى فاكتوردى ەسكەرىپ بىزگە باتپاي وتىر.

كسرو شىعىس ەۋروپانى كەزىندە قولىندا قالايشا ۇرشىقشا يىرسە، پۋتلەرلىك رەسەي ورتالىق ازيانى ءالى كۇنگە تاپ سول تاسىلمەن، تاپ سولاي بيلەپ توسەۋدە. قازاقتى تىلدىك ءۇش جۇزگە ءبولۋ تەك رەسەيگە عانا پايدالى. ءتىلدىڭ تۇعىرلى بولۋى قازاق ءتىلدى ايماقتاردىڭ ءدۇر كوتەرىلىپ، ءوز ازاماتتىق پوزيتسياسىن بىلدىرۋىنە كەلىپ تىرەلىپ تۇر. قالعان ايماقتاعىلاردىڭ ايتقانى ەشقاشان بيلىكتىڭ قۇلاعىنا شالىنبايدى.

ءسوز سوڭى. قازاق ءتىلى «مەملەكەتتىك ءتىل» بولسا، ونى بىلگەن ادامدار عانا مەملەكەتتىك قىزمەتتە ىستەي الاتىن، دەپۋتات بولىپ سايلانا الاتىن باپ تۋرالى ءبىر اۋىز ءسوز بولماۋى، ونىڭ ەسەسىنە تىلدىك ماجبۇرلەۋدىڭ قاجەتى جوق دەگەن بيلىكتىڭ تەپسىنە ايتقانىنا جول بولسىن. ءتىلدى بىلمەي شەنەۋىنىك بولۋ، دەپۋتات بولۋ – الەمدىك تاجىريبەدەگى ابسۋرد!؟ ەلى ۇشكە بولىنگەن بيلىك وسى ماسەلەدە ويلانۋعا ءتيىس.

Abai.kz