ول ەلىمىزدەگى ەڭ العاشقى كاسىبي وپەراتور بولدى. الەمگە ايگىلى تۇركىسبتىڭ اشىلۋىن، ونداعى اتتىلى، جاياۋلى، تۇيەلى قازاقتاردىڭ وت-اربانى قۋالاپ شاپقانىن دالالىق تاريح بەتىنە قالدىرعان وسى تۇلعا.

سۋرەت: ت.تەمەنوۆتىڭ مۇراعاتىنان الىندى.

اكەسىنە ءتىل تيگىزگەن نكۆد-نىڭ اپەرباقانى: «ۇمىت حالىق جاۋىن! سەندە اكە بولعان ەمەس! بالاسى اكەسى ءۇشىن جاۋاپ بەرمەيدى. باس تارت! «اكەم ەمەس» دەپ، مىنا قاعازعا قول قويساڭ بولدى»، –  دەگەندە، ول ارىستانداي اقىرىپ: «جو-جوق، مەن اكەمنەن باس تارتپايمىن!  مەن اكەمنىڭ ءار سوزىنە، جاساعان ەڭبەگى مەن ءار ىسىنە جاۋاپ بەرەم. ويتكەنى مەنىڭ اكەم – تازا، ءادىل، ءوز ەلىن شەكسىز سۇيگەن ادام»، – دەپ نكۆد- نىڭ وفيتسەرىن ستولداعى كۇلسالعىشپەن ماڭدايىنان ءبىر-اق ۇرىپ قۇلاتقان دا سول. سوسىن، ەش قينالماي  ەڭسەسىن كوتەرىپ، 10 جىل سولوۆكيدەن بەلوموركانال، ودان ارى گۋلاگ-تىڭ تۇرمەلەرىن تۇگەندەگەن ەسكەندىر تىنىشباەۆ ەدى... ەسكەندىردىڭ اكەسى  مۇحامەدجان تىنىشباەۆ. رۋى – نايماننىڭ ىشىندەگى سادىر، سادىردان – توڭ، توڭنان – تۇگەلباي – جادىق – دىڭگەلەس – تاۋىمبەت – جومارت باتىر – تاسبولات – بەكتاۋ – تاۋكە – تۇيتە – الدەكە – تىنىشباي – مۇحامەدجان تارايدى. وسى ورايدا قالماقتارمەن 1723  بولعان شايقاستا جاۋدىڭ بەتىن قايتارىپ، توعىز ۇلىمەن بىرگە مەرت بولعان جومارت باتىردى ايتا كەتكەن ءجون. جاس كەلىن جاڭا تۋعان نارەستەنى قازاننىڭ استىندا جاسىرىپ، سودان ءتىرى قالعان ول سادىردىڭ جالعاسى دەگەن اڭىز بار. مۇحامەدجان – وسى جومارت باتىردىڭ ۇرپاعى. پەتەربۋرگتەگى يمپەراتور الەكساندر 1-ءنىڭ اتىنداعى جول قاتىناس ينستيتۋتىن قىزىل ديپلوممەن بىتىرگەن. ءوزىنىڭ كۋرستىق جۇمىسىنا ارنالعان تاقىرىبى كەيىن تۇركىسىبتىڭ سالىنۋىنا ارقاۋ بولعان ازامات. ەسكەندىردىڭ اناسى گۇلباحرام شالىمبەكوۆا – جەتىسۋداعى ەڭ تانىمال دارىگەر باكىنىڭ قىزى. ول دا پەتەربۋرگتە فەلدشەردىڭ وقۋىن تامامداعان حاس سۋلۋدىڭ ءوزى ەدى. شىمكەنتتە تاراعان تىرىسقاق ەپيدەمياسىندا ناۋقاستارعا كومەكتەسەم دەپ دەرت جۇقتىرعان. ەسكەندىر مەن اكەسى تاشكەنتتەن كەلگەندە، ولگەندەردى ورتەپ جاتقان جەرگە تاپ بولادى. گۇلباحرام وسى ورتەنگەندەردىڭ ىشىندە ەدى. مۇحامەدجاننىڭ قولىندا ەسكەندىردەن باسقا فاتيما مەن دينا ەسىمدى  ۇيەلمەلى-سۇيەلمەلى ەكى قىزى قالادى.

مۇحامەدجان تىنىشباەۆ – رەسەي دۋماسىنىڭ  دەپۋتاتى، قوقانداعى ۋاقىتشا ۇكىمەتتىڭ پرەمەر-ءمينيسترى، الاش وردا ۇكىمەتىندە ءاليحان بوكەيحانوۆتىڭ وڭ قولى بولعان تۇلعا. ورىنبوردان قىزىلورداعا قونىس اۋدارعان ۇكىمەتتىڭ كوشىن باستاپ بەرگەن تاعى دا وسى تىنىشباەۆ ەدى. تۇركىسىبتى ءوز قولىمەن سالعان مۇحامەدجان تىنىشباەۆ قىزىل  ءفاشيزمنىڭ رەپرەسسياسىنا ۇشىرادى...

بۇگىنگى ۇرپاق بىلە جۇرەتىن دەرەكتىڭ ءبىرى – 1927 جىلى ەسكەندىر تىنىشباەۆ لەنينگرادتاعى پوليتەحنيكالىق ينستيتۋتقا تۇسەدى. ال 1929 جىلى تۇركىسىبتەگى جۇمىستار قارقىندى باستالعان كەزدە ەسكەندىر ەلگە ورالادى. بۇل كەزدە موسكۆادان، ۋكراينادان كينووپەراتورلار تۇركىسىب قۇرىلىسىن تۇسىرە باستاعان بولاتىن.

ۇزىن بويلى، الپامساداي ەسكەندىر الدىمەن ءتىلماش، كەيىن وپەراتوردىڭ اسسيستەنتى بوپ جۇمىسقا تۇردى. كامەرامەن جۇمىس ىستەۋدى قاعىلەز جىگىت تەز ارادا ۇيرەنىپ العان سوڭ، اينالاسىنداعى قاۋىرت قيمىلدى ءوزى تۇسىرە باستاعان. جوعارىداعى ايتىلعان تاريحي كورىنىستەردى تاسپاعا تارتقان ەسكەندىر تىنىشباەۆ بولاتىن.

بالا كەزىمىزدە ءبىز تاماشالاعان كينولار از ەمەس-ءتى. الايدا قازاق فيلمدەرى جوقتىڭ قاسى ەدى... سونىڭ ءبىرى – ءماجيت  بەگالين تۇسىرگەن  «ەگو ۆرەميا پريدەت» تۋىندىسى. قازاقشا  تارجىمەسى ءجوندى بولماعاندىقتان، ورىسشاسىن ادەيى قولدانىپ وتىرمىن. 1957 جىلى شىققان بۇل فيلم شوقاننىڭ ءومىر جولىن پاش ەتكەن كينو كارتينا. باستى رولدە – نۇرمۇحان ءجانتورين. وسىندا عاجاپ كادرلار جەتىپ-ارتىلادى.

شوقان ايشانى كۇتىپ دالادا  ءجۇر. ىمىرت ۇيىرىلە باستاعان شاق... اسپاندا اق باۋىر بۇلتتار ماڭىپ بارادى. كامەرا قالىڭ شيگە كومىلىپ قالعان. شي... –  دالانىڭ بولمىسى، بارى، بايلىعى، كيەسى، يەسى. كيتەلىن جەلبەگەي جامىلعان شوقان ءبىر ورنىندا بايىز تاپپاي، ءارى-بەرى جۇرەدى. الابۇرتقان كوڭىلى مىنا اسپانداعى جوڭكىلگەن شاربى بۇلتتارداي... قانداي سۋرەت! قاراساڭ – كوز توياتىن كەلبەتتى شوقان. ءبىر كادردىڭ ىشىنە دالا فيلوسوفياسى سيىپ كەتكەن. ميلليونداعان اتى-ءجونى بەلگىسىز كادرلەردى كورسەتسە، مىنا كورىنىستەن قازاق دالاسىن، وعان دەگەن سۇيىسپەنشىلىك پەن ساعىنىشتى، قۇرمەت پەن ماحابباتتى اينىتپاي تابۋعا بولار ەدى. ءيا، بولماسا، شوقاننىڭ ات ۇستىندە شاباتىن ءساتى. ەسكەندىر بۇل كورىنىستى ماشينانىڭ ۇستىندە تۇرىپ ءتۇسىرىپتى. قازىر قاراپ وتىرسام، ءبىر جەرىندە كامەرانىڭ ءدىرىلى بولماسا، فوكۋستىڭ سۋرەتىنەن ءسۇرىنۋى جوق. بۇل – شىن مانىندە ناعىز قازاق كينوسى ەدى. العاشقى كينو ونەرىندەگى قازاقي سۋرەتتەر.

1933 جىلى يسپانياداعى رەۆوليۋتسيانى تۇسىرۋگە باس وپەراتور ەتىپ ەسكەندىر تىنىشباەۆتى بەكىتەدى. ال ونىڭ اسسيستەنتى ەتىپ رومان كارمەن بولادى. «يسپانيا كۇندەلىگىن» م. كولتسوۆتىڭ وسى اتتاس كىتابى بويىنشا ءتۇسىرۋ كەرەك  ەدى. ولار وتقا ورانعان يسپانيانى... جازۋشى ەرنەست حەمۋنگەيدى تۇسىرۋگە ءتيىس. پلەنكا، كامەرا ونى-مۇنى – ءبارى دە ساقاداي-ساي. تەك اسكەري سامولەتپەن ۇشۋ كەرەك..

سۋرەت: ت.تەمەنوۆتىڭ مۇراعاتىنان الىندى.

ەسكەندىر  ۆگيك-تە كوپ دوس تاپقان. سول كوپ دوستارىنىڭ ءبىرى – ايگىلى بوريس بابوچكين – چاپاەۆتىڭ بەينەسىن كينودا سومداعان تالانتتى اكتەر. وپەراتورلار: لەونيد كوسماتوۆ، ەۆگەني گولوۆنيا، رومەن كارمەن، الەكساندر گالپەرين بولدى.

بۇل – كرەملدەگى «كۇن كوسەمنىڭ» رەپرەسسيا وشاعىنا  ميلليونداعان جانداردى اياۋسىز لاقتىرعان سۇمدىق كۇندەر ەدى. الەمدەگى ءوز ەلىن، ءوز حالقىن قىناداي قىرعان جاۋىز بيلىكتىڭ XX  عاسىرداعى  «جاڭا بەتى» بولاتىن. ءتىپتى، ساياساتتان قاشاندا سىرت جۇرەتىن كينو ماڭىنداعىلاردى دا جالماعان زۇلمات زامان بولعان. اتىنان ات ۇركەتىن «ۆەسەلىە رەبياتا»، «ۆولگا – ۆولگا» مەن «تسيركتى» تۇسىرگەن ۆلاديمير نيلسون دا  وسى قاسىرەتتىڭ قۇربانى بوپ تۇرمەگە تۇسكەن.

ەسكەندىردىڭ ۆورونەجگە بارۋىن دوستارى قۇپتاعان جوق. سوتتالعاننىڭ اتى – سوتتالعان. «اش پالەدەن – قاش پالە»، ازىرگە بارماي تۇر» دەگەن. الايدا ول ەشكىمنىڭ سوزىنە قۇلاق اسقان جوق. ۆورونەجگە تارتتى دا وتىردى.

1933 جىلدىڭ ناۋرىز ايى ەدى. ەسكەندىر قازاقستاننان كەلگەن اكەسىن سۇراستىرا باستادى. بىرەۋ بىلمەيمىن دەسە، بىرەۋلەر جەر اۋدارىلعانداردىڭ اتىن ەستىگەندە قاشقاقتاي باستايدى. اقىرى  اكەسىن ىزدەگەن جولاۋشى جايلى سىبىس  مۇحامەدجانعا دا جەتەدى. «جەكسەنبى كۇنى  تۇسكى ساعات 12.00-دە وزەننىڭ جاعاسىنا، كىسى جوق جەرگە كەلسىن» دەيدى. قالانىڭ قاق ورتاسىنان وتەتىن وزەن ناۋرىز ايىندا ءالى سىرەسىپ جاتاتىن. ەسكەندىر اكەسى ايتقان جەرگە كەلگەندە، قىستاي سىرەسىپ قاتقان مۇز ەرىپ، سەڭ جۇرە باستاعان ەكەن. قارسى بەتتەگى اكەسىن كورگەندە، جاس جىگىتتىڭ جۇرەگى جارىلارداي قۋانعان. جۇدەگەن، ازعان، ارىقتاعان  اكەسىن كورگەندە  ول قۋانىشتان ايعايلاپ جىبەردى. تىپىرشىپ ورنىندا تۇرا الماي، «قازىر، پاپا!» دەپ وزەنگە ۇمتىلعان. وزەن بەتىندەگى مۇزدار سەڭ بولىپ باياۋ جىلجيدى. ەسكەندىر  مۇزدان مۇزعا سەكىرىپ، ۇستىندەگى كيىمىنىڭ مالمانداي سۋ بولعانىنا قاراماي، ارعى بەتكە ءوتتى. قار ەرىگەنىمەن، كۇن جىلي قويماعان. جاعالاۋدان ارىدەگى ورمان ءالى ۇيقىدا. اعاشتاردا ءوڭ-ءتۇس جوق، سيديىپ تۇر –  تۋرا ايداۋداعى ارىپ-اشىعان اكەسىنىڭ تۇرىندەي... باياعىدا گۇلباحرامدى وتقا ورتەگەندە، اكەلى-بالالى ەكەۋى وسىلاي ءبىرىن-ءبىرى قۇشاقتاپ جىلاعان. مۇحامەدجان  قازىر ءدال سونداعىداي كوز جاسىنا يە بولا الماي بالاسىن قايتا-قايتا ءسۇيىپ، قۇشاقتاي بەردى. بۇل قورقىنىش پەن قۋانىشتىڭ، ءۇمىت پەن ساعىنىشتىڭ، وكىنىش پەن قورلىققا شىداماعان جاننىڭ كوز جاسى ەدى...

الايدا ويدا جوقتا كەزدەسكەن نكۆد-نىڭ ادامى ولاردىڭ جوسپارىن دا، جولىن دا، تاعدىرىن دا بىت شىت قىلدى...

اكەنىڭ كورگەن قورلىعى، كەدەيشىلىك تۇرمىسى، ەكىنشى اناسى ءامينا مەن كىشكەنتاي ءىنىسى داۋلەتتىڭ اش-جالاڭاش ءتۇرى ەسكەندىردىڭ جانىن اۋىرتقان. مەتروپول مەن ارباتتاعى ەڭ قىمبات رەستورانداردىڭ قادىرلى قوناعى بولىپ جۇرەتىن ەسكەندىر الدىمەن ءۇي ساتىپ الدى. سونان سوڭ  سيىر العان...

1932 جىلى ۇستالعان مۇحامەدجان تىنىشباەۆ ادامنىڭ اقىلىنا سيمايتىن جالامەن  وسىندا  5 جىلعا جەر اۋدارىلعان-دى. موسكۆا – دونباس تەمىر جول قۇرىلىسىنىڭ جوسپارلاۋ ( پروەكتنىي ) بولىمىندە ينجەنەر  بوپ ىستەپ جۇرگەن كەزى ەدى. قاشاندا سولاي: پىساقايلار مەن ساتقىندار كۇن شۋاقتى ىزدەيدى..

وننان قاشقان، مۇننان قاشقان نەبىر الاياقتار، ماماندىعى جوق شولاق بەلسەندىلەر سول كەزدە بيلىكتىڭ توڭىرەگىنە جينالا باستاعان. بىلعارى ەتىك پەن تەرى شەكپەن، قالا بەردى – بەلىندەگى پيستولەت «مانقۇرتتارعا» دۇرىسى – شاڭ- قۇرتتارعا مۇمكىندىك بەردى. ناعىز «شاش ال دەسە، باس الاتىن» ارميا پايدا بولدى.

سۋرەت: ت.تەمەنوۆتىڭ مۇراعاتىنان الىندى.

ەسكەندىر بازاردان اكەلگەن ەتتى قازانعا سالىپ، داستارحان باسىندا اكەسى مەن بالالار ءماز بولىپ وتىرعان. كورىسپەگەلى قانشاما ۋاقىت ءوتىپ ەدى؟.. «شۇكىر، –  دەگەن ىشتەي مۇحامەدجان. – وسىعان دا شۇكىر». الايدا ءىشىن جالماعان وكىنىش پەن وكسىكتى ۇلىنا كورسەتپەۋگە تىرىستى. ولار دۇرسىلدەتىپ سوققان ەسىكتى اشقان. سىرىڭكەدەي ميليتسيا قىزمەتكەرى كەرىلىپ-سوزىلىپ ۇيگە كىردى. موسكۆادان كەلگەن ەڭگەزەردەي جىگىتكە ءبىر، جەر اۋدارىلعان قازاققا ءبىر قاراپ، ەرىنە سويلەگەن ول: «ەرتەڭ تاڭعى جەتىدە ۆورونەجدىڭ نكۆد-سىنا كەلىڭىز»، – دەدى.

نەگە ەكەنى بەلگىسىز ەسكەندىر دە، مۇحامەدجان دا تۇنىمەن ۇيىقتاي المادى. تاڭەرتەڭ ەستى جىگىت شاقىرعان جەرگە باردى.

–  نەگە كەلدىڭىز بۇل جەرگە؟

–  اكەمە كەلدىم... مەنىڭ اكەم...

–  كەرەگى جوق. ەرتەگى تىڭدايتىن كەزەڭنەن ءوتىپ كەتتىم.

–  مەنىڭ اكەمدى قاتەلەسىپ ۇستاعان. بىلەسىڭ بە، ايگىلى تۇركىسىبتى سالعان – وسى ادام. ول پەتەربۋرگتىڭ تەمىر جول ينستيتۋتىن قىزىل ديپلوممەن بىتىرگەن.

–  سەنىڭ اكەڭ... اتى ءجونى كىم ەدى... الگى تىنىشباەۆ... سوۆەت وداعىنىڭ جاۋى...

–   جوق! –  دەدى ەسكەندىر. –  ول جاۋ ەمەس!

–  سەنىڭ اكەڭ – دۇشپان. سوندىقتان اكەڭنەن باس تارت! «مەنىڭ اكەم ەمەس» دە. مىنە، قاعاز، مىنە، سيا. جاز! وندا تۇرعان ەشتەڭە جوق. ول دۇش- پان! ەستىدىڭ عوي، دۇ- شپان!

ەسكەندىردىڭ كوزى قاراۋىتىپ، قۇلاعى شۋىلداپ، اشۋدان دىرىلدەپ كەتتى. مىناۋ سىرىڭكەدەي سۇمەلەك نە دەپ تۇر؟! اكەسىنە قول كوتەرىپ ساباعان، مازاقتاعان، ازاپتاعان، تىرناعىنىڭ استىنا ينە جۇگىرتكەن وسى ەكەن-اۋ! وڭباعان، قان ىشەر!..

ەسكەندىر اۋىر كۇلسالعىشپەن الدىندا تۇرعان وفيتسەردى ءبىر ۇرعاندا، ول ۇشىپ ءتۇستى. ماڭدايىنداعى قان بەت-اۋزىن تۇگەل جاپقان.

«بولدى، بولدى، – دەدى اناۋ اياق قولى دىرىلدەپ، –  بولدى».

ەسكەندىر قان جۇققان جۇدىرىعان ءسۇرتتى دە، ەڭسەسىن تىكتەپ، ەسىكتەن شىعا بەردى.

***

ەسكەندىر مەن رومان كارمەن اەروپورتقا ەرتە كەلگەن. ۇلكەن عيماراتقا كامەرا، شتاتيۆ، ياۋف – ونى-مۇنىلارىن كوتەرىپ ورتاعا جەتىپ توقتاعان. ءبىر ءسات جان-جاقتان نكۆد-نىڭ كيىمىندەگى كوك كوز جىگىتتەر بۇلارعا جاقىنداي بەردى..

–  ەسكەندىر تىنىشباەۆ ءسىز بە؟

–  يا.

–  جۇرىڭىز، سىزبەن وڭاشا اڭگىمە بار.

***

ەسكەندىر تىنىشباەۆ ون جىل تۇرمەدە وتىرىپ شىقتى. سىنعان جوق، سۇرىنگەن جوق، شارشاپ-شالدىقپادى. ەشكىمگە وكپە ايتپادى. قانى قارايىپ قاسىنداعى جاندارعا قاستىق ىستەمەدى. قايدا جۇرسە دە ءوز بيىگىندە ءجۇردى، ادامدىق قالپىنان ەش اينىمادى. اباقتى مەن ايداۋدان ورالعاننان كەيىن قايتىپ كەلدى دە، كامەراسىن قولىنا الدى. قازاق كينوسىنىڭ اياعىنان تۇرىپ، نىق قادام باسىپ كەتۋىنە تىك تۇرىپ قىزمەت ەتتى.

سۋرەت: ت.تەمەنوۆتىڭ مۇراعاتىنان الىندى.

ادام ومىرگە كەلەدى، كەتەدى. تاعدىردىڭ تاۋقىمەتىن تارتادى. قيىندىق، ادىلەتسىزدىك، ساتقىندىق، وپاسىزدىق، جاۋىزدىق سىندى جامان قاسيەتتەر ادامنىڭ ار ۇياتىن تاپتاپ، قيناپ، ومىرگە كەلگەنىنە وكىندىرەتىن كۇيگە دۋشار ەتەدى. ادام – پەندە. قورلىق پەن ازاپقا شىداماي اللادان اجال تىلەيتىندەرى قانشاما؟.. جان اماندىعى ءۇشىن ارىنان اتتاعاندار جەتىپ-ارتىلادى. سىنبايتىندار سيرەك. تىم سيرەك. ميلليوننان بىرەۋ عانا بۇل ازاپتى شىبىن شاققانداي كورمەيدى. سونداي ۇلى تۇلعا – ەسكەندىر تىنىشباەۆ.

قازاق كينوسىنىڭ تۇڭعىش وپەراتورى. كلاسسيگى. ابىزى. كيەسى...

تالعات تەمەنوۆ،

قازاقستاننىڭ حالىق ءارتيسى، كينورەجيسسەر

"جۇلدىز" جۋرنالىنىڭ
6 سانى، ماۋسىم. 2026 جىل

Abai.kz