ديكتاتورلىق، توتاليتارلىق مەملەكەتتەردىڭ ورتاق ءبىر بەلگىسى – ءوز حالقىنا دەگەن وشپەندىلىك. ساياسي قۋعىن-سۇرگىن ءوز الدىنا ءبىر بىتپەيتىن ناۋقان بولسا، حالىقتى كۇش-جىگەرىنەن، ەركىنەن ايىرۋدىڭ باستى ءتاسىلى - قاساقانا قولدان اشتىق جاساۋ. اسىرەسە وتار بولعان ەلدەردەگى اشتىق زۇلماتى حالىقتىڭ جارتىسىنان كوبىن جويىپ كەتتى.

تاريحي تاعدىر قازاق حالقىن ەكى يمپەريا اراسىنا ءبولىپ تاستادى. ءحىح عاسىردىڭ سوڭعى شيرەگىندە رەسەي مەن تسين يمپەرياسى اراسىنداعى شەكارا بولىنىسىندە شىعىس تۇركىستانداعى التاي، تارباعاتاي، ىلە قازاق جەرلەرى قىتاي جاقتا قالىپ قويعان بولاتىن. ەكى يمپەريانىڭ قول استىنا قاراعان قازاقتىڭ ەكى بولىگى دە سول زۇلماتتى باسىنان وتكەردى. رەسەي يمپەرياسىنا قاراعان قازاقتار 1920-30-جىلدارى ۇزبەي اشارشىلىقتىڭ زاردابىن تارتىپ، 4 ملن-نان اسا حالقىنان ايىرىلسا، قىتاي قازاقتارى شيرەك عاسىردان سوڭ تۋرا سول ستسەناريدى باسىنان وتكىزگەن بولاتىن. بىراق تاعدىر ولارعا اشتىقتان قىرىلىپ قالماي، تاريحى وتانى - قازاقستانعا كەلۋدى بۇيىرعان ەكەن.

1930-33 جىلداردا ۇجىمداستىرۋدىڭ سالدارىنان ورىن العان اشتىق قىتاي قازاقتارىنا دا اسەر ەتتى. حالىق جازۋشىسى قابدەش ءجۇمادىلوۆ «سوڭعى كوش» اتتى ءوزىنىڭ اتاقتى رومانىندا العاشقى بولىپ قازاقستان وقىرماندارىنا قىتاي قازاقتارىنىڭ قيلى تاعدىرى جايلى تاقىرىپتى ۇسىندى. العاشقى باسىلىمىندا شىعارمادان قازاقستانداعى ۇجىمداستىرۋ مەن اشتىق تۋرالى مالىمەتتەر تسەنزۋراعا ءتۇسىپ الىنىپ تاستالعان بولاتىن. تاۋەلسىزدىك العاننان كەيىن 90-جىلدارى روماننىڭ ەكىنشى باسىلىمىندا ول سيۋجەتتەر قايتا ورنىنا ءتۇسىپ قالپىنا كەلتىرىلدى.

حالىق جازۋشىسى قابدەش ءجۇمادىلوۆ 1936 جىلى ساۋىردە دۇنيەگە كەلگەن. ول تۋعان اكە-شەشەسى تۋرالى ءارتۇرلى ەستەلىكتەر ايتاتىن. سونىڭ بىرىندە: «اكە-شەشەم قوسىلعاندا ءبىرى – ون التىدا، ءبىرى ون بەستە ەكەن. انام قانيپا زايساندىق قىز. ءبىزدىڭ جاققا 1916 جىلى ورىسقا اسكەر بەرمەيمىز دەپ، پاتشا وكىمەتىنىڭ جازالاۋشى كۇشتەرىنەن ۇركە كوشىپ، شەكارا اسقان ەلمەن بىرگە كەلىپتى. كەيىن ءوزى: سوندا ون ەكى جاستاعى دارداي قىز ەدىم. ەرتىستەن جەكە ات ءمىنىپ ءجۇزىپ وتكەنىم ەسىمدە دەپ وتىراتىن-دى. وزدەرى ورداباي، ەگىنباي، جەلدىباي… دەگەن كوپ اعايىندى ادامدار باستاعان ءبىر تايپا ەل. جيىرماداي ءۇي. ءبىزدىڭ ەلگە كەلىپ قونىستانادى. ول كەزدە ءتورتۋىلدىڭ توبە ءبيى، مەنىڭ اتام كۇدەرى بي ءتىرى. ەلىنىڭ ۇيىتقىسى بولىپ، تۇتاستىقتى ساقتاپ وتىرعان ادام. بۇ كىسىلەر، ەندى، جاڭا كەلگەن اعايىندى قالاي ءسىڭىرىپ اكەتۋدى ويلايتىنى انىق. سول ءۇشىن، كەلگەندەردىڭ ۇيىندە بويجەتكەن قىزدارى بولسا دەرەۋ قۇدا تۇسكەن سەكىلدى. ەگىنبايدىڭ بىرىنەن كەيىن ءبىرى بويجەتىپ وتىرعان ءۇش قىزى بار ەكەن. ۇلكەن قىزىن ءوزىنىڭ قايسا دەگەن جاقىنىنا قوسادى. ال قانيپا دەگەن مەنىڭ بولاشاق شەشەمدى ءوزىنىڭ ۇلى جۇمادىلگە الىپ بەرەدى. بۇل 1919 جىل. اپام ايتاتىن: «بي اتامنىڭ تاربيەسىن كورە المادىم. مەن تۇسكەننەن كەيىن ءبىر جىلدان كەيىن قايتىس بولىپ كەتتى»، - دەپ.

1932-33 جىلدارى ۇجىمداستىرۋ كەزىندە شولاق بەلسەندىلەردىڭ اسىرا سىلتەۋى مەن مالدىڭ جاپپاي تاركىلەنۋى حالىقتىڭ نارازىلىعىن تۋدىرىپ، جەر جەردە باس كوتەرۋلەر مەن شەكارا اسىپ كەتۋ ورىن الا باستادى. حالىق جازۋشىسىنىڭ ايتۋى بويىنشا تاركىلەگەن مالدى تىرىدەي، ەت كۇيىندە رەسەيگە جونەلتىپ جاتتى. ال، رەسەيدە دە، ءتىپتى ەۋروپا ەلىندە جىلقىنىڭ ەتىن جەمەسە دە، بارلىق جىلقى تاركىلەنىپ، مالدىڭ ىشىنەن اۋرۋ شىقتى دەگەن سىلتاۋمەن ساي-سايعا ءيىرىپ، پۋلەمەتپەن قىرىپ تاستاعان. بۇنى گولوششەكين قازاقتى جاياۋ قالدىرۋ ءۇشىن قاساقانا ادەيى جاسادى. ويتكەنى ول قازاق اتقا ءمىنىپ جۇرگەندە ەشكىمگە دەس بەرمەيتىنىن جانە ەشكىمگە بويسۇنبايتىنىن ءبىلدى. ال جاياۋ قالعان قازاقتاردىڭ ساعى سىنىپ، جۋاسىپ قالدى.

بىردە ق. ءجۇمادىلوۆ «قازاق جاپپاي اشتىققا ۇشىراپ، جەۋگە ازىق تاپپاي جاتقاندا كىمدەر ءتىرى قالدى؟»، - دەپ تاعى ءبىر اڭگىمەسىن ايتتى. «ۇجىمداستىرۋعا دەيىن شىڭعىستاۋ اۋدانىنىڭ (كەيىن اباي اۋدانى) حالقىنىڭ سانى 36 مىڭ بولاتىن. ال ۇجىمداستىرۋدان سوڭ ولاردان 6-اق مىڭى قالدى.  سونىڭ ىشىندە ءتىرى قالعانداردىڭ اراسىندا ەكى مىڭى اسكەر ساناتىنداعىلار، نكۆد مەن ميليتسيا قىزمەتكەرلەرى مەن وكىمەت ادامدارى... ولاردان باسقا قالعاندار كىم؟ سونى ويلاساڭ توبە  شاشىڭ تىك تۇرادى...»، - دەيتىن. تالعاجاۋ ەتەتىن ازىق تاپپاعان ەل تىشقان اۋلاپ، دالا-دالانى كەزىپ كەتىپ، ءتىپتى ادام ەتىن، ءوز بالالارىن اسىپ جەپ، تىرىدەي كور ازابىن كورىپ جاتتى. مۇندايعا شىداماعان اۋىلدار جاپپاي شەكارا اسىپ قىتايعا اعىلدى.

ول كەزدە ەكى مەملەكەتتىڭ كەلىسىمى بويىنشا شەكارانى سوۆەت شەكاراشىلارى كۇزەتەتىن. شەكارادان وتپەكشى بولعان اۋىلداردىڭ كوبى وققا بايلاندى. ال شەكارادان وتكەن ازدى-كوپتى ەلدى ارعى بەتتە جەرگىلىكتى قازاق اعايىندارى قارسى الىپ، قامقورلىعىنا الدى، كەلگەن ەلگە ءتورت تۇلىك پەن  جايىلىمىن ءبولىپ بەرىپ، قۇداندالى بولىپ جاتتى.

سول تاعدىر تالكەگىنە قاراپ وتىرىپ، اكەمىز «قازاق نە نارسەنىڭ بولسا دا ارتى قايىرلى بولسىن دەپ تىلەپ وتىرادى» دەيتىن. قازاق حالقىنىڭ تاعدىرى ەكى يمپەريا اراسىندا قاقپاعىلعا تۇسسە دە، ارتى ۇلت مۇددەسى ءۇشىن قايىرلى بولدى.

1916-جىلعى ۇلت-ازاتتىق كوتەرىلىس كەزىندە دە، ۇجىمداستىرۋ كەزىندە دە قىتايعا باس ساۋعالاپ كەتكەن قازاقتارعا تەك ارعى بەتتەگى قازاقتار عانا كومەكتەستى. ەگەر ءحىح عاسردىڭ سوڭعى شيرەگىندە قىتاي جاقتا قازاق اۋداندارى بولماسا، وندا 1930-جىلدارى سوۆەتتىك قازاقستاننان كەتكەن اۋىلداردىڭ تاعدىرى نە بولار ەدى؟ بۇگىن سولاردان ۇرپاق قالار ما ەدى، قالماس پا ەدى؟! شىڭجاڭدا قازاقتاردىڭ قونىستانۋى قازاق حالقىنىڭ گەنوفوندىق قانا ەمەس، رۋحاني قۇندىلىقتارىن دا ساقتاپ قالۋىنا ۇلكەن سەپتىگىن تيگىزدى. شيرەك عاسىردان سوڭ بۇنىڭ دا قايتارىمى بولدى.

حح عاسىردىڭ ورتاسىندا 1955 جانە 1962 جىلى قىتايدان قازاقتاردىڭ ەكى تولقىنى تاريحي وتانىنا ورالدى. العاشقى تولقىن كەڭەستىك كەزەڭدە قىتايعا ءوتىپ كەتكەن ادامداردى ەكى ەلدىڭ ءوزارا كەلىسۋىمەن سوۆەت ازاماتىنىڭ پاسپورتىمەن قازاقستانعا قايتاردى. ءبىر پاسپورتقا ون ادامنىڭ تىركەلۋىنە رۇقسات بەرىلگەن. ويتكەنى سوعىستان كەيىنگى جىلدارى كسرو-دا ادام شىعىنى قاتتى بايقالىپ، جۇمىسشى كۇشى جەتىسپەدى. بىلەتىندەردىڭ ايتۋىنشا ورتا ەسەپپەن قىتايدان سوۆەت ەلىنە ءجۇز مىڭنان اسا قازاق ءوتىپتى.

ەكىنشى تولقىن 1962 جىلى ءساۋىر ايىندا قحر-دا مادەنيەت رەۆوليۋتسياسى مەن كومۋنالارعا كۇشتەپ ۇجىمداستىرۋدىڭ سالدارىنان بولدى. قىتايداعى كومۋنا قۇرىلىسى كسرو-داعى ۇجىمداستىرۋعا قاراعاندا وتە قىسقا مەرزىمدە، ءتىپتى انايى تۇردە جۇرگىزىلدى. قىتاي كومۋنيستەرى «ورتاق مال، ورتاق مۇددە» دەگەندى تىكە ءتۇسىنىپ، بارلىق ەلدى مەكەندە كومۋناعا بىرىككەن ادامدارعا ءوز ۇيلەرىندە جەكە قازان اسۋعا تىيىم سالىپ ءبارىن ءبىر قازانعا تەلمىرتىپ قويعان. وسىنداي اقىلعا سيمايتىن اسىرا سىلتەۋدىڭ سالدارىنان حالىق جاپپاي اشتىققا ۇشىراي باستادى.

1958 جىلى قىتاي مەن كسرو اراسى بۇزىلىپ، سوۆەتتە وقىپ جۇرگەن قحر ستۋدەنتتەرىنىڭ ءبارى ەلگە قايتارىلعان بولاتىن.  ولاردى قىتايدا ءجۇرىپ جاتقان مادەني رەۆوليۋتسيا جالىنى شارپىپ، قاتاڭ سىنعا الدى، «ەڭبەكپەن تاربيەلەدى». حالىق جازۋشىسى قابدەش ءجۇمادىلوۆ سول جىلداردى ەسكە العاندا «22 جاسىمدا قىتاي وكىمەتىنىڭ ماعان «ۇلتشىل» دەپ تاققان اتاعىن بارىنەن جوعارى قويام» دەيتىن. «ەڭبەكپەن تۇزەۋدەن» وتكەن جازۋشى اقىرى ءوز ەلىنە ورالىپ، باستاۋىش سىنىپتا ساباق بەرىپ ءجۇردى.

قولىندا س.م. كيروۆ اتىنداعى قازمۋ فيلولوگيا فاكۋلتەتىنىڭ ستۋدەنتتىك كۋالىگى مەن سىناق كىتاپشاسى بار ق. ءجۇمادىلوۆ قازاقستانعا قايتۋدى جوسپارلايدى. شەكارا الىس ەمەس، تاياۋ، نە ءبارى 18 شاقىرىم جەردە. قازمۋ ستۋدەنتى دەگەن قۇجاتتارى قولدا. بىراق ەل ءىشىن اشتىق جايلاي باستاعان سوڭ ول جەكە قارا باسى عانا كەتپەي، نە بولسا دا جۇرتپەن بىرگە ءوتۋدى ويلاي باستايدى. حالىق جازۋشىسى قابدەش ءجۇمادىلوۆ 1961 جىلى شاۋەشەك اۋدانى  جۇرتىنىڭ اتىنان قۇلجاداعى سوۆەت كونسۋلىنا جانە سسسر مەن قازاقستان باسشىلارىنا تاريحي وتانعا قايتۋ تۋرالى ءوتىنىش حاتتاردى بىرىنەن سوڭ ءبىرىن ءار ءتۇرلى ازاماتتاردىڭ اتىنان جازىپ، ەلدى قازاقستانعا كوشىرۋدى ۇيىمداستىرا باستايدى. ارتىنان سول حاتتاردا ايتىلعان جاعدايدىڭ شىن-وتىرىگىن انىقتاۋ ءۇشىن  شاۋەشەككە قۇلجا قالاسىنداعى سوۆەت كونسۋلدىعىنان ادام كەلىپ، جەرگىلىكتى ادامداردىڭ اراسىنان سۇراۋ سالىپ جاعدايدىڭ اۋىر ەكەنىنە كوزى جەتىپ قايتتى.

قابدەش ءجۇمادىلوۆ 26 جاسىندا 1962 جىلى ءساۋىردى 20-سى مەن مامىردىڭ 1-ءى ارالىعىندا بەس زاستاۆا ارقىلى شاۋەشەك ايماعىنان 200 مىڭنان اسا حالىقتىڭ كوشىن باستاپ ەكى يمپەريانىڭ شەكاراسىنان وتكىزىپ، اتا جۇرتى قازاقستانعا امان-ەسەن كوشىرىپ اكەلدى. بۇل قازاق قوعامى ءالى دە تولىق ءتۇيسىنىپ، ءادىل باعاسىن بەرە الماي وتىرعان ۇلكەن تاريحي قۇبىلىس. جازۋشىنىڭ ءوزى دە: «مەنiڭ جازۋ­شىلىق ەڭبەگiم، جازعان توم-توم كiتاپ­تارىم ءوز الدىنا. ال 1962 جىلعى كوش – مەنiڭ ازاماتتىق قىزمەتiمنiڭ شىرقاۋ شىڭى. باقيلىق بولار الدىندا دا وسى ەڭبەگىمدى ەسكە الىپ وتەتىن شىعارمىن»، - دەيتىن.

ءباز بىرەۋلەر «بۇل وقيعاعا جازۋشىنىڭ قاتىسى جوق، بۇل كوش ەكى ەلدىڭ كەلىسىمىمەن بولدى» دەگەندى ايتىپ قالادى. وندا، ەگەر ەكى ەلدىڭ كەلىسىمى بولسا وندا نەگە قحر شىڭجاڭ ۇيعىر اۆتونوميلىق اۋداندا ءۇش قازاق اۋدانىنىڭ تەك شاۋەشەك اۋدانىنىڭ حالقى شەكارادان ءوتتى؟ التاي قازاقتارى قوزعالعان جوق، قۇلجا كوشكەن جوق. ونىڭ ۇستىنە بۇل وقيعانىڭ كۋالارى ءالى بار، ارامىزدا. ولاردىڭ جازۋشىعا العىسى مەن ريزالىعىنان باسقا ايتارى جوق. جەر-جەردە جازۋشىنىڭ كوزى تىرىسىندە ونىڭ اتىمەن «قابدەش شوقىسى»، «قابدەش بۇلاعى» سياقتى جەر-سۋ اتتارى پايدا بولدى. شاۋەشەك اۋدانى حالقىنىڭ كوشى تۋرالى وقيعالار جازۋشىنىڭ «سوڭعى كوش» جانە ومىرباياندىق «تاڭعاجايىپ دۇنيە» اتتى شىعارمالارىندا جاقسى سۇرەتتەلگەن.

بىلەتىنىمىزدەي، سوعىستان كەيىن تەك قازاق ينتەليگەنتسياسى عانا قۇعىندالعان جوق. قازاقتىڭ رۋحاني الەمى دە قۋدالاندى. حالىق اۋىز ادەبيەتىن، ۇلتتىق تاريحتى زەرتتەۋگە تىيىم سالىندى. دومبىرادا ويناۋ فەوداليزمدى اڭساۋدىڭ ەڭ سوراقى كورىنىسى بوپ سانالدى. وسىنداي جاعدايدا بۇل ەكى كوشتىڭ قازاق ەلى ءۇشىن ماڭىزىنىڭ قانداي بولعانى ايتپاسادا تۇسىنىكتى. ارعى بەت شەكارادان تەك ادام عانا ءوتىپ قويعان جوق، سول كوشپەن بىرگە قازاقستاندا كومەسكىلەنە باستاعان سالت-داستۇرلەر، حالىق اۋىز ادەبيەتىنىڭ جويىلىپ بارا جاتقان ۇلگىلەرى، شاكارىمنىڭ مۇراسى، ۇلتتىق مەيرامدار مەن ۇلتتىق ءان-كۇي ورالدى. كەڭەستىك-اتەيستىك قوعامدا جانازا شىعارۋ قايتا جالعاستى. ال، سول كوشپەن بىرگە كەلگەندەردىڭ ىشىنەن شىققان قازاقستاننىڭ ماقتانىشىنا اينالعان ونەر، عىلىم، ادەبيەت سالاسىنىڭ  وكىلدەرى، مەملەكەتتىك قايراتكەرلەر قانشاما.«بۇل قازاقتىڭ سۇيىلىپ بارا جاتقان قانىن قايتا قويۋلاتقان قۇبىلىس بولدى»، - دەپ باعا بەردى سول وقيعالارعا حالىق جازۋشىسى.

حح عاسىر قازاققا وپا-قايىر اكەلگەن جوق. بالشابەكتەردىڭ ستسەناريى بويىنشا قازاق حالقى ءوزىنىڭ ۇلتتىق بولمىسىنان ايىرىلىپ، تۇقىمى تۇزداي قۇرىپ كەتۋى كەرەك ەدى. بىراق، جاراتۋشى يەم: «قازاق حالقى جوعالماسىن، ءبۇتىن بولسىن»، - دەدى مە، قازاق ەلى ءۇشىنشى مىڭجىلدىققا تاۋەلسىز ەل بوپ قادام باستى، ال 1962 جىلعى قازاق كوشى بۇل تاريحي وقيعانى جاقىنداتا تۇسكەنى ايداي انىق.

ارمان جۇمادىل، 

ت.ع.ك.، قبتۋ قاۋىمداستىرىلعان پروفەسسورى

Abai.kz