قازاقستان دامۋدىڭ جاڭا كەزەڭگە قادام باسۋدا. بۇل كەزەڭدە ىلگەرىلەۋدىڭ نەگىزگى فاكتورى تەك ەكونوميكالىق ءوسىم عانا ەمەس، سونىمەن قاتار مەملەكەتتىك ينستيتۋتتاردىڭ ساپاسى بولماق. بۇل تۋرالى قر پرەزيدەنتى جانىنداعى قازاقستان ستراتەگيالىق زەرتتەۋلەر ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى جاندوس شايماردانوۆ «قازاقستاننىڭ جاڭا كونستيتۋتسيالىق مودەلى: ورنىقتى ءارى زاماناۋي مەملەكەت جولىندا» اتتى حالىقارالىق ساراپتامالىق دوڭگەلەك ۇستەلدە مالىمدەدى. ءىس-شارانى قر پرەزيدەنتى جانىنداعى قازاقستان ستراتەگيالىق زەرتتەۋلەر ينستيتۋتى (قسزي) مەن Maqsut Narikbayev University (MNU) بىرلەسىپ ۇيىمداستىردى.

ونىڭ ايتۋىنشا، تاۋەلسىزدىك جىلدارى ىشىندە قازاقستان اۋقىمدى ترانسفورماتسيادان ءوتىپ، زاماناۋي مەملەكەت پەن نارىقتىق ەكونوميكانىڭ نەگىزىن قالىپتاستىردى. بۇگىندە ەل ەكونوميكاسى جاڭا دەڭگەيگە جەتتى: ءجىو شامامەن 306 ملرد دوللاردى قۇرايدى، ال جان باسىنا شاققانداعى ءجىو 15 مىڭ دوللاردان استى. بۇل كورسەتكىشتەر قازاقستاندى دۇنيەجۇزىلىك بانك جىكتەمەسى بويىنشا جوعارى تابىستى ەلدەر توبىنا جاقىنداتادى.

الايدا ج. شايماردانوۆ اتاپ وتكەندەي، دامۋدىڭ بەلگىلى ءبىر كەزەڭىندە شەشۋشى فاكتور ەكونوميكالىق ءوسىم ەمەس، باسقارۋ ينستيتۋتتارى مەن قۇقىقتىق جۇيەنىڭ تيىمدىلىگىنە اينالادى.

«قازاقستان دامۋدىڭ جاڭا – ساندىق وسىمنەن ساپالى دامۋعا كوشۋ كەزەڭىنە قادام باسىپ وتىر. بۇل كەزەڭدى قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن نەعۇرلىم مىقتى ءارى بەيىمدەلگىش ينستيتۋتتار قاجەت»، – دەدى ج. شايماردانوۆ.

سپيكەردىڭ ايتۋىنشا، قازاقستاندىق قوعامنىڭ ترانسفورماتسياسى مەملەكەتكە دەگەن جاڭا تالاپتاردى قالىپتاستىرۋدا. جەدەل ۋربانيزاتسيا، تسيفرلاندىرۋ جانە بىلىمگە قولجەتىمدىلىكتىڭ ارتۋى قوعامدى بەلسەندى ءارى قوعامدىق ۇدەرىستەرگە كوبىرەك قاتىساتىن ەتتى. ازاماتتار اشىق ءارى ەسەپ بەرەتىن باسقارۋدى، قۇقىقتاردىڭ ءتيىمدى قورعالۋىن جانە شەشىم قابىلداۋعا كەڭىرەك قاتىسۋ مۇمكىندىگىن ءجيى تالاپ ەتۋدە.

ج. شايماردانوۆتىڭ ايتۋىنشا، كونستيتۋتسيالىق رەفورما 2019 جىلدان بەرى قازاقستاندا جۇزەگە اسىرىلىپ كەلە جاتقان ساياسي جاڭعىرتۋدىڭ زاڭدى جالعاسى بولدى.

اتاپ ايتقاندا، وسى كەزەڭدە قوعامدىق ديالوگتىڭ جاڭا تەتىكتەرى قۇرىلدى، سونىڭ ىشىندە ۇلتتىق قوعامدىق سەنىم كەڭەسى، ساياسي قاتىسۋدى كەڭەيتەتىن زاڭنامالىق وزگەرىستەر قابىلداندى، پارتيالىق تىزىمدەردە ايەلدەر مەن جاستار ءۇشىن 30 پايىزدىق كۆوتا ەنگىزىلدى، سونداي-اق پارلامەنتتىك وپپوزيتسيانىڭ ءرولى كۇشەيتىلدى.

كەيىن رەفورمالار جەرگىلىكتى باسقارۋ دەڭگەيىنە دە تارالدى: ازاماتتار اۋىل اكىمدەرىن تىكەلەي سايلاۋ مۇمكىندىگىنە يە بولدى. بۇل جەرگىلىكتى ءوزىن-ءوزى باسقارۋدى دامىتۋداعى ماڭىزدى قادام بولدى.

وزگەرىستەردىڭ جاڭا كەزەڭى 2022 جىلى باستالدى. بۇل كەزدە اۋقىمدى كونستيتۋتسيالىق وزگەرىستەر جۇزەگە اسىرىلىپ، پارلامەنتتىڭ ءرولى كۇشەيتىلدى، تەجەمەلىك ءارى تەپە-تەڭدىك جۇيەسى نىعايتىلدى جانە كونستيتۋتسيالىق سوت قۇرىلدى.

ج. شايماردانوۆتىڭ ايتۋىنشا، رەفورمالاردىڭ باستى ەرەكشەلىگى – ينستيتۋتسيونالدىق جاڭعىرتۋدىڭ كەزەڭ-كەزەڭىمەن جۇزەگە اسىرىلۋى.

«قازاقستان ساياسي جاڭعىرتۋدى بىرتىندەپ جۇزەگە اسىرۋ ستراتەگياسىن ۇستانۋدا. بۇل رەتتە رەفورمالار دايەكتى تۇردە جۇرگىزىلىپ، ءاربىر جاڭا كەزەڭ الدىڭعى ناتيجەلەردى بەكىتەدى»، – دەدى ول.

ونىڭ پىكىرىنشە، مۇنداي ءتاسىل قوعامنىڭ وزگەرىپ جاتقان سۇرانىستارىنا بەيىمدەلۋگە مۇمكىندىك بەرەدى جانە سونىمەن قاتار ينستيتۋتسيونالدىق تۇراقتىلىقتى ساقتايدى.

وسى تۇرعىدا قازىرگى كونستيتۋتسيالىق رەفورما دايەكتى ينستيتۋتسيونالدىق دامۋدىڭ زاڭدى كەزەڭى بولىپ تابىلادى جانە ساياسي ينستيتۋتتار مەن مەملەكەتتىك باسقارۋ جۇيەسىن ودان ءارى نىعايتۋعا باعىتتالعان.

Abai.kz