سوڭعى كەزدە تاريحي وتانىنا ورالىپ جاتقان قانداستارىمىزدىڭ قۇجاتتانۋى قيىنداپ كەتكەنى تۋرالى اڭگىمە پارلامەنت دەڭگەيىندە كوتەرىلە باستادى. وسى ماسەلە بويىنشا كوشى-قون ساياساتىمەن ۇزاق جىلدان بەرى اينالىسىپ كەلە جاتقان تاجىريبەلى مامان، قوعام قايراتكەرى اۋىت مۇقيبەكپەن وتكىزگەن سۇحباتىمىزدى ۇسىنىپ وتىرمىز.

قانداستاردى ۇكىمەت بەلگىلەگەن وڭىرلەرگە قونىستاندىرۋ باستاماسىن تولىق قولدايمىن!

– ءسىز بيىل 14 اقپاننان بەاستاپ قولدانىسقا ەنگەن «بىرلەسكەن بۇيرىق» نەمەسە «پيلوتتىق جوبا» تۋرالى باق بەتىندە، الەۋمەتتىك جەلىلەر ارقىلى دۇركىن-دۇركىن ماسەلە كوتەردىڭىز. اتالعان جوبانىڭ قازاقستاندا راتيفيكاتسيالانعان حالىقارالىق پاكتiگە، كونستيتۋتسياعا جانە قولدانىستاعى زاڭدارعا مۇلدە قايشى ەكەنىن دالەلدەپ، ءوز قارسىلىعىڭىزدى بىلدىرۋمەن كەلەسىز. اڭگىمەنى وسىدان باستايىقشى...

– «بىرلەسكەن بۇيرىق» نەمەسە «پيلوتتىق جوبا» تۋرالى ايتۋدان بۇرىن، ءسوزدى ۇكىمەتتىڭ 2016 جىلعى «قانداستار مەن قونىس اۋدارۋشىلاردى قونىستاندىرۋ ءۇشىن وڭىرلەردى ايقىنداۋ تۋرالى» №83 قاۋلىسىنان باستاعان دۇرىس.

ۇكىمەت كەيىن بۇل قاۋلىعا تولىقتىرۋ ەنگىزىپ، قانداستار مەن قونىس اۋدارۋشىلاردى قونىستاندىراتىن وڭىرلەر سانىن كوبەيتتى. ءسىز ايتىپ وتىرعان جاڭا جوبا بويىنشا، اقمولا وبلىسى (قوسشى قالاسىن، ارشالى جانە تسەلينوگراد اۋداندارىن قوسپاعاندا), شىعىس قازاقستان وبلىسى، قوستاناي وبلىسى، پاۆلودار وبلىسى، سولتۇستىك قازاقستان وبلىسى، اباي وبلىسى جانە ۇلىتاۋ وبلىسى بەلگىلەنىپتى.

قاۋلىنىڭ ماقساتى بەلگىلى. اتى ايتىپ تۇرعانداي، اتاجۇرتىنا ورالعان ەتنيكالىق قازاقتار مەن حالىق تىعىز ورنالاسقان وڭىرلەردىڭ تۇرعىندارىن وسى وڭىرلەرگە قونىستاندىرۋ.

جالپى، قانداستاردى ۇكىمەت بەلگىلەگەن وڭىرلەرگە قونىستاندىرۋ – كەزەك كۇتتىرمەيتىن وتە ماڭىزدى ساياسات!

ونىڭ ساياسي جانە ستراتەگيالىق ماڭىزىن ايتىپ جاتۋ – ارتىق اڭگىمە!

استىن سىزىپ تۇرىپ ايتايىن، مەن ۇكىمەتتىڭ بۇل ساياساتىن ءجۇز ەمەس، ەكى ءجۇز پايىز قولدايمىن. تىنباي قولداپ تا كەلە جاتىرمىن. اسىرەسە، شەتتەن كەلگەن اعايىنداردى سول وڭىرلەرگە بارۋعا ۇگىتتەۋدەن شارشاعان ەمەسپىن!

وكىنىشكە وراي، ۇكىمەت بۇل ساياساتتى ءوز دەڭگەيىندە جۇرگىزە المادى.

«وڭتۇستىكتەن سولتۇستىككە ەرىكتى تۇردە قونىس اۋدارۋ باعدارلاماسى كۇتىلگەن ناتيجە بەرمەگەنىن مويىنداۋىمىز كەرەك!»، - دەپ ونى 2024 جىلعى 20 اقپاندا ۇكىمەت ساعاتىندا سەنات توراعاسى ماۋلەن اشىمباەۆتىڭ ءوزى مويىندادى.

ال، سەبەبىنە كەلسەك، ەڭ الدىمەن، ۇكىمەتتىڭ باعدارلاماسى دۇرىس بولعان جوق. بەس جىلعا دەپ جاسالعان باعدارلاما سوڭىنا شىقپاستان، جاڭالانىپ جاتتى. جانە ول باعدارلامالاردىڭ ءبارى جەمقورلىققا جول اشۋمەن كەلەدى. جوماقورلىق ماسەلەسىنە پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ ءوزى نازار اۋدارىپ، ەكى-ءۇش اۋداننىڭ اكىمدەرىن قىزمەتتەن قۋعىزعانى ەسىمىزدە.

ەكىنشى سەبەپ، اقپارات پەن ۇگىت-ناسيحات جەتىسپەدى.

ولار دا ادام بالاسى. ولار دا پەندە!

كەشەندى باعدارلامامەن بىرگە، بيىك مىنبەلەردەن جۇرتتى يلاندىراتىن جىلى سوزدەر ءجيى ايتىلىپ تۇرۋى  ءتيىس!

ەسىڭىزدە بار ما، باياعىدا – 1991 جىلى نۇرسۇلتان نازارباەۆ: «قىمباتتى وتانداستار! قانداس باۋىرلار! اعايىندار! قازاقستان ۇكىمەتى «باسقا رەسپۋبليكالاردان جانە شەتەلدەردەن سەلولىق جەرلەردە جۇمىس ىستەۋگە تىلەك ءبىلدىرۋشى بايىرعى ۇلت ادامدارىن قازاقستاندا قونىستاندىرۋ ءتارتىبى مەن شارتتارى تۋرالى» ارنايى قاۋلى قابىلدادى. سوندىقتان اتا-مەكەنگە كەلەمىن دەۋشى اعايىندارعا جول اشىق. اتا-بابا ارۋاعى الدارىڭىزدان جارىلقاسىن!»، - دەپ، ءبىزدى وتە قيىن كەزەڭدە نىق سەنىممەن شاقىرىپ ەدى عوي.

ول كەزدە قازاقستان ەكونوميكاسىنىڭ كۇيرەپ، جوقشىلىقتىڭ كەڭىردەكتەن قىسىپ تۇرعان شاعى.

سوعان قاراماستان، تۇڭعىش پرەزيدەنتتىڭ سول ءسوزىن «شالقار راديوسىنان» ەستي سالىپ، اتاجۇرتقا قوتارىلا كوشتىك قوي...

سول سەكىلدى، ءبىزدىڭ ۇكىمەتباسى مەن ۇكىمەتتىڭ ءاربىر جاۋاپتى مۇشەسى جانە وبلىس اكىمدەرى: «قۇرمەتتى قانداستار! ءبىز سىزدەردى ۇكىمەت ايقىنداعان وڭىرلەرگە قونىستاندىرۋ ءۇشىن، مىنە، مىناداي كەرەمەت زاڭ قابىلدادىق. كەلىڭىزدەر!»، - دەپ، ۋاق-ۋاق قىران قۇستاي ساڭقىلداپ تۇرۋى كەرەك!

ۇر دا جىق ءسوز بەن شەكتەن تىس قاتاڭ تالاپ بۇل كوشتى كولىكتى ەتە قويماسى انىق.

ارينە، ول ءۇشىن ەڭ الدىمەن زاڭ دۇرىس بولۋى شارت!!!

ال، ءسىز ايتىپ وتىرعان «پيلوتتىق جوباعا» كەلسەك، مەملەكەت قانداستاردى ۇكىمەت بەلگىلەگەن وڭىرلەرگە قونىستاندىرۋ سىندى وسى ستراتەگيالىق ماڭىزعا يە ساياساتتى شىنداپ قولعا العانى كورىنىپ تۇر.

«بىرلەسكەن بۇيرىقتىڭ» سول ءۇشىن شىعارىلعانى انىق.

تاعى دا استىن سىزىپ تۇرىپ ايتايىن، مەن ۇكىمەتتىڭ بۇل باستاماسىن دا تولىق قولدايمىن!

ءوزىڭىز جاقسى بىلەسىز، قازىر پرەزيدەنتىمىزدىڭ «زاڭ مەن ءتارتىپ» قاعيداتىنىڭ سالتانات قۇرىپ تۇرعان شاعى.

اتالعان قاعيداتتىڭ ماڭىزدىلىعى سونداي، ۇكىمەت «قوعامدا زاڭ مەن ءتارتىپ يدەولوگياسىن ىلگەرىلەتۋ جونىندەگى 2025 – 2030 جىلدارعا ارنالعان تۇجىرىمداما» جاساپ، ونى ارنايى قاۋلىمەن بەكىتىپ قويدى.

ول از دەسەڭىز، «زاڭ مەن ءتارتىپ» قاعيداتى جاڭا كونستيتۋتسيامىزدىڭ ماڭدايىنا جارقىراپ تۇر.

دەمەك، قازىر قوعامنىڭ دا، بيلىكتىڭ دە ەڭ باستى ۇستانىمى – وسى «زاڭ مەن ءتارتىپ» قاعيداتى.

جاسىراتىنى جوق، «پيلوتتىق جوبانى» مەن سول «زاڭ مەن ءتارتىپ» قاعيداتىنىڭ ولشەمىمەن باعالادىم.

سەبەبى، مەن – قاسىم-جومارت كەمەلۇلىنىڭ «زاڭ مەن ءتارتىپ» قاعيداتىن بويىنا ابدەن سىڭىرگەن، شىنداپ ۇستانعان ازاماتپىن!

سودان بولسا كەرەك، «پيلوتتىق جوبانى» قابىلداۋ ماعان قيىن بولدى!

مۇنى «پيلوتتىق جوبا» اۆتورلارى ءبىلىپ، ءتۇسىنىپ وتىر دەپ ويلايمىن.

– سوندا، «پيلوتتىق جوباعا» ءالى دە قارسىسىز با؟

– جوق!

جوعارىدا  ايتتىم عوي، مەن مەملەكەتتىڭ قانداستارىمىزدى ۇكىمەت بەلگىلەگەن وڭىرلەرگە قونىستاندىرۋ ساياساتىن قوس قولداپ قولدايمىن!

ماسەلە، «پيلوتتىق جوباعا» مەنىڭ «زاڭ مەن ءتارتىپ» ۇستانىمىمەن قاراۋىمدا عانا بولىپ تۇر. ول ءۇشىن مەنى دۇرىس ءتۇسىنۋ كەرەك!

اتپەسە، مەن بۇل ماڭىزدى ستراتەگيالىق ساياساتتى جۇزەگە اسىرۋعا باعىتتالعان «پيلوتتىق جوبا» بولسىن، وزگە دە باستامالار بولسىن، ءبارىن قولداۋعا بارىمىن!

ءوزىڭىز بىلەسىز، مەن جيىرا سىلدان بەرى كوشى-قون ساياساتىمەن تىنباي اينالىسىپ كەلە جاتقان وتە بەلسەندى ازاماتپىن. كوشى-قون ءۇردىسىن رەتتەۋگە ارنالعان زاڭنامالاردى وڭ باعىتقا بۇرۋعا ىقپال ەتە العان تاجىريبەلى مامانمىن. جيىرمادان استام ۇسىنىسىم قابىلدانىپ، قولدانىسقا ەندى. ەگەر، ۇكىمەت مۇمكىندىك بەرسە، وسىناۋ ۋاقىت ىشىندە جيعان ءوز تاجىريبەم مەن ءبىلىمىمدى ورتاعا سالىپ، ۇكىمەتتىڭ وسىنداي جوبالارىنا كومەكتەسۋگە دە، قوس قولداپ قولداۋعا دا دايىن جىگىتپىن.

ول ءۇشىن ماعان دەپۋتات نەمەسە مينيستر بولۋدىڭ كەرەگى شامالى.

قۇزىرلى ورگان، تەك، باعدارلاما مەن زاڭ جوباسىن جاساۋعا قاتىستىرسا، ۇسىنىستارىمدى ەسكەرسە عانا بولعانى. ماعان سول جەتكىلىكتى.

ءبىر سوزبەن ايتقاندا، «پيلوتتىق جوبا» ءدال ۋاعىندا جاسالدى!

ال، ونى قالاي جاساۋ كەرەك دەگەنگە كەلسەك، بۇل ەندى باسقا اڭگىمە...

پيلوتتىق جوبانىڭ قوس ەرەكشەلىگى

– ءسىز تاجىريبەلى مامان رەتىندە بۇل جوبانىڭ جەتىستىگىن اتاپ بەرە الاسىز با؟

– بۇل جوبانىڭ ەكى ارتىقشىلىعىن ەرەكشە اتاپ وتكىم كەلەدى.

ەڭ باستى ارتىقشىلىعى – كوشىپ كەلۋشىلەردى ۇكىمەت ايقىنداعان وڭىرلەرگە قونىستاندىرۋ سىندى بۇل ماڭىزدى ساياساتتى شىنداپ قولعا العاندىعى!

ارينە، بۇل ساياساتتىڭ قوزعاۋشى كۇشى پرەزيدەنتىمىز قاسىم-جومارت توقاەۆ ەكەنى انىق!

بۇل مەملەكەتتىڭ قاۋىپسىزدىگى ءۇشىن جاسالىپ جاتقان قام مەن حارەكەت.

كەشە ۇلتتىق ستاتيستيكا بيۋروسىنىڭ مالىمەتىن وقىدىم. 2026 جىلعى 1 مامىرداعى جاعداي بويىنشا، ەلىمىزدىڭ حالىق سانى 20 562 993 ادامعا جەتىپتى. ونىڭ 13 153 726-سى قالادا، ال 7 409 267-ءسى اۋىلدىق جەرلەردە تۇرادى ەكەن.

كوردىڭىز بە، اۋىل مەن قالا حالقى سانىنىڭ سالىستىرماسى اي ەمەس، كۇن ساناپ الشاقتاپ بارادى. ۋربانيزاتسيا ءۇردىسى ۇدەي تۇسۋدە. حالىق اۋىلدان قالاعا اعىلىپ جاتىر. اۋىلدار بوس قالۋدا. مەكتەپتەردە وقيتىن بالالار ازايىپ كەتتى. اسىرەسە، سول ۇكىمەت ايقىنداعان وڭىرلەردەگى اۋىلداردا...

جەرى كەڭ، حالقى از، تابيعي بايلىعى ۇشان-تەڭىز مەملەكەت ءۇشىن بۇل – وتە قورقىنىشتى جاعداي!

ۇكىمەت ماسەلەنىڭ وسى جاعىن ويلاپ، باتىل قادامعا بارىپ وتىرعان بولسا كەرەك.

«قانداستار – قاۋىپ ەمەس، قاۋىپسىزدىكتىڭ كەپىلى!» دەگەن تۇرعىدان قاراپ،  مەملەكەت ولاردى ۇكىمەت بەلگىلەگەن وڭىرلەردەگى بوس قالعان اۋىلدارعا تۇگەل قونىستاندىرىپ جاتسا، وندا مەنىڭ دە ۇلى ارمانىم ورىندالار ەدى!

«پيلوتتىق جوبانىڭ» ەكىنشى ءبىر ارتىقشىلىعى – وڭىرلىك كۆوتاداعى شەكتەۋدىڭ الىنىپ تاستالعاندىعى!

ەندى بۇرىنعىداي ءبىر-ەكى مىڭ ادامدىق وڭىرلىك كۆوتامەن شەكتەۋ جوق.

«پيلوتتىق جوبانىڭ» اياسىندا، ەندى كوشىپ كەلۋشىلەر مەن قونىس اۋدارۋشىلاردىڭ بارىنە 70 اەك مولشەرىندە كوشۋگە سۋبسيديالار بەرۋ، تۇرعىن ءۇيدى جالداۋ (جالعا الۋ) جانە كوممۋنالدىق قىزمەتتەردى تولەۋ شىعىندارى ءۇشىن 15-تەن 30 اەك-كە دەيىنگى مولشەردە اقشا بوساتۋ، سونداي-اق تۇرعىن ءۇي ساتىپ الۋعا 1625 اەك مولشەرىندە ەكونوميكالىق ۇتقىرلىق سەرتيفيكاتتارىن ۇسىنۋ قاراستىرىلىپتى.

كوپ-كورىم اقشا. جان سانى كوپ وتباسىلار ءۇشىن قوماقتى قاراجات دەۋگە بولادى...

بۇل – وتە-وتە دۇرىس شەشىم جانە زور قامقورلىق!

سوندىقتان بۇل يگىلىكتى ءىستى تەك ۇكىمەتكە عانا ارتىپ قويماي، بۇكىل ەل بولىپ قولداۋىمىز، كومەكتەسۋىمىز قاجەت!

جوبا جايلى جازعان حاتىم پرەزيدەنتكە جەتتى

– «پيلوتتىق جوبا» وسى جىلدىڭ 31 جەلتوقسانىنا دەيىن قولدانىلادى ەكەن. سىزشە، كوشى-قون ساياساتىندا وعان دەيىن جانە ودان كەيىن قانداي قانداي وزگەرىستەر بولۋى مۇمكىن؟ 

– ەڭ قۋانىشتىسى، مەنىڭ «پيلوتتىق جوبانىڭ» كونۆەنتسيامەن، كونستيتۋتسيامەن جانە قولدانىستاعى زاڭدارمەن سايكەسسىزدىگىن دالەلدەپ جازعان حاتىم پرەزيدەنتكە جەتتى. بۇل تۋرالى اقوردادان ءبىر ەمەس، ەكى مارتە حابارلادى. ءتيىستى تاپسىرما بەرىلگەنىن ايتتى...

ءوزىڭىز دە كورىپ، ەستىپ جاتقان بولارسىز، «پيلوتتىق جوبا» قولدانىسقا ەنگەن كۇننەن باستاپ، اتاجۇرتىنا ورالعان اعايىنداردىڭ قۇجاتتانۋ پروتسەسسى نەگىزىنەن توقتادى دەسە دە بولادى. اسىرەسە، قىتايدان كەلگەن قازاقتاردىڭ.

قازىر مەنىڭ قولىمدا قۇجاتتانا الماي وتىرعان ءۇش جۇزدەن استام وتباسىنىڭ ءتىزىمى تۇر. قۇجاتسىز قالعانداردىڭ قاراسى بۇدان بىرنەشە ەسە كوپ. كوشىپ كەلىپ جاتقاندار تاعى بار. كەلگەن ەلىنە كەرى كوشىپ جاتقاندار دا جەتەرلىك...

ەگەر، «پيلوتتىق جوبا» جىل اياعىنا دەيىن وسى بەتى تۇرا بەرەتىن بولسا، ەلىمىزدە ۇلتى قازاق «بوسقىندار» پايدا بولادى. ونىڭ زاردابى ولاردىڭ وزدەرىمەن بىرگە، اتقارۋشى بيلىككە دە اۋىر تيگەلى تۇر.

مەنىڭ بىلۋىمشە، ۇكىمەت قازىر وسى «پيلوتتىق جوبانىڭ» نەگىزىندە «حالىقتىڭ كوشى-قونى تۋرالى» زاڭىنىڭ جاڭا جوباسىن دايىنداپ قويدى. قۇرىلتاي دەپۋتاتتارى جاساقتالعان سوڭ، ونى بىردەن تالقىعا سالىپ، قابىلدايدى.

ال، قۇرىلتاي ونى قالاي قابىلدايدى، ول جاعى ماعان بەلگىسىز.

بىراق، «حالىقتىڭ كوشى-قونى تۋرالى» زاڭىنىڭ جاڭا جوباسى وسى «پيلوتتىق جوبانىڭ» نەگىزىندە ەش وزگەرىسسىز قابىلدانىپ جاتسا، وندا ول ۇكىمەت ايقىنداعان وڭىرلەردەگى جەرگىلىكتى اتقارۋشى بيلىككە وتە اۋىر، تاعى قايتالاپ ايتايىن وتە-وتە اۋىر قيىندىق تۋدىرارى ءسوزسىز!

مەنى الاڭداتاتىن ماسەلە – وسى!

پرەزيدەنتتىڭ تاپسىرماسىمەن جاعداي وزگەرىپتە قالۋى مۇمكىن...

– سول ءوزىڭىزدى الاڭداتىپ وتىرعان تۇيىندەردى تارقاتىپ ايتىڭىزشى، ول قانداي قيىندىقتار؟

– جوعارىدا ايتتىم عوي، قازىر مەنىڭ قولىمدا قۇجاتتانا الماي وتىرعان ءۇش جۇزدەن استام وتباسىنىڭ ءتىزىمى تۇر دەپ.

ءبىر قىزىعى، وسى ءۇش جۇزگە تاياۋ وتباسىنىڭ ءبىرازى سول ۇكىمەت بەلگىلەگەن وڭىرلەردىڭ وزىندە وتىرىپ، نە قۇجاتتانا الماي، نە وڭىرلىك كۆوتاعا قول جەتكىزە الماي، سەرگەلدەڭگە تۇسۋدە!

«پيلوتتىق جوبانىڭ» اياسىنداعى بۇل كوش ءبىر-ەكى ادامنىڭ نەمەسە ءبىر-ەكى وتباسىنىڭ شارۋاسى ەمەس، نەشە ونداعان مىڭ ادامنىڭ تاعدىرىنا قاتىستى ماسەلە!

قۇداي بەتىن ارى قىلسىن، «حالىقتىڭ كوشى-قونى تۋرالى» زاڭىنىڭ جاڭا جوباسى وسى «پيلوتتىق جوبانىڭ» نەگىزىندە ەش وزگەرىسسىز قابىلدانىپ كەتسە، ايتىپ وتىرمىن عوي، كوشىپ كەلۋشىلەر قۇجاتسىز قالادى.

جەرگىلىكتى اتقارۋشى بيلىك ولاردى جوعارىدا ايتىلعان مەملەكەتتىك قولداۋ شارالارىمەن قامداي الماي، وزدەرى قيىندىققا تاپ بولادى.

تاعى ءبىر مىسال كەلتىرەيىن.

«پيلوتتىق جوباعا» ساي، «قانداس» مارتەبەسى تەك قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ۇكىمەتى بەلگىلەگەن قونىستانۋ وڭىرلەرىنە مىندەتتى تۇردە قونىس اۋدارۋ جاعدايلارىندا، ۇزارتۋ قۇقىعىنسىز 5 (بەس) جىل مەرزىمگە بەرىلەدى.

دەمەك، بۇل – ۇكىمەت بەلگىلەگەن وڭىرلەرگە قونىستانعان ەتنيكالىق قازاقتارعا ازاماتتىق بەرمەي، بەس جىل بويى  تەك «قانداس» مارتەبەسىمەن عانا ۇستاپ وتىرۋ دەگەن ءسوز!

سوندا، جەرگىلىكتى اتقارۋشى بيلىك ءوز بەتىمەن مال وسىرەم، ەگىن سالام دەگەن شەتەل ازاماتى بولىپ تابىلاتىن قانداستارعا جەر تەلىمىن قالاي بەرمەك؟!

قىسقاسى، زاڭ جوباسى دۇرىس قابىلدانباسا، ۇكىمەت بولگەن اقشا يگەرىلمەي، اتقارۋشى بيلىك ابىگەرگە تۇسكەلى تۇر.

ەرتەڭ زاڭ جوباسى دا وسى بەتى كەتسە، قوعام «پيلوتتىق جوبانىڭ» سيپاتى مەن ماقساتىن ءسوزسىز باسقاشا باعالاي باستايدى!

سوندىقتان، بۇل جوباعا ءبارىمىزدىڭ دە بەي-جاي، ءجۇردىم-تۇردىم قاراۋىمىزعا مۇلدە بولمايدى!

ماسەلەنى شيلەنىستىرمەي، الدىن-الا شەشىپ الۋىمىز كەرەك!

تەستىلەۋ، ساۋالناما جۇرگىزۋ جانە اڭگىمەلەسۋ ولشەمشارت» دەگەن مۇلدە بولماۋ قاجەت!

– ءسىز: «الدىمەن زاڭ دۇرىس بولۋى شارت» دەپ قالدىڭىز، جاڭا زاڭ جوباسىنا ءوز اتىڭىزدان قانداي ۇسىنىستار ۇسىنار ەدىڭىز؟

– مەنىڭ ۇسىنىسىم وتە قاراپايىم ءارى جەپ-جەڭىل. ءتىپتى، تۇككە تۇرعىسىز دۇنيە دەۋگە بولادى. كوپ اقىلدىڭ كەرەگى جوق، ۇكىمەت ايتقىزباي-اق، ءوزى ءبىلىپ ىستەي سالاتىن شارۋا!

ونىڭ ءبىرىنشىسى, جىل اياعىنا قالدىرماي، قازاقستانعا كوشىپ كەلىپ العان ەتنيكالىق قازاقتاردىڭ ۇكىمەت بەلگىلەگەن وڭىرلەرگە قونىستانعىسى كەلەتىندەرىن قولدانىستاعى زاڭ اياسىندا تۇگەل قۇجاتتاندىرىپ، «پيلوتتىق جوبا»  اياسىندا سۋبسيديالار مەن سەرتيفيكاتتاردى بەرىپ ۇلگىرۋ كەرەك!

سوسىن، ەگەر، مەملەكەت قانداستارىمىزدى شىنىمەن ۇكىمەت ايقىنداعان وڭىرلەرگە قونىستاندىرىپ، ونداعى بوس قالعان ەلدىمەكەندەردى حالىققا تولتىرۋدى كوزدەسە، وندا بۇل ايماقتارعا قونىستاناتىن كوشىپ كەلۋشىلەردىڭ قۇجاتتانۋ پروتسەسسىن بارىنشا جەڭىلدەتۋ قاجەت.

اناۋ «تەستىلەۋ»، «ساۋالناما جۇرگىزۋ» جانە «اڭگىمەلەسۋ» دەگەندەردىڭ ءبارىنىڭ كوزىن قۇرتۋ كەرەك! «ولشەمشارت» دەگەن مۇلدە بولماۋ قاجەت! كەرەك بولسا، ازاماتتىق بەرۋدى بۇرىنعىدان دا وڭايلاتۋ، جەڭىلدەتۋ كەرەك!

سونىمەن ءبىر مەزگىلدە، ۇكىمەت ايقىنداعان وڭىرلەردەن ازاماتتىق الىپ الىپ، باسقا وبلىسقا تايىپ تۇرعىسى كەلەتىندەردىڭ جولىن كەسەتىن قاتاڭ ءتارتىپ تە ەنگىزگەن ابزال!

مىسالى، وندايلارعا بەرىلگەن سۋبسيديالار مەن سەرتيفيكاتتاردى ەكى-ءۇش ەسەلەپ قايتارىپ الۋ; ۇكىمەت ايقىنداعان وبلىستاردان وزگە وڭىرلەر مەن قالالارعا كوشىپ بارسا، تۇراقتى تىركەۋگە الماۋ سىندى شارالار قولدانسا، جەتىپ جاتىر.

بىراق، سوڭعىسى جاڭا كونستيتۋتسيانىڭ 24-بابىنىڭ 1 تارماعىنا قايشى. دەگەنمەن، ول «پيلوتتىق جوبانىكىنە» قاراعاندا كىشكەنە مۇسىلمانداۋ شارا!

مەنىڭ ۇسىنىسىمنىڭ بار بولعانى – وسى عانا!

بۇل – ناعىز ادىلەتتى شەشىم بولارى انىق!

ۇكىمەت ءۇشىن قيىن ەمەس، وپ-وڭاي ورىندالاتىن شارۋالار.

جەڭىل، وڭاي قۇجاتتانۋ ءتارتىبى ورناعان جاعدايدا، قانداستارعا ءبىز سەكىلدى كوشى-قون ساياساتىمەن اينالىسىپ جۇرگەن بەلسەندى ازاماتتاردىڭ ءسوزى بىردەن وتەتىن بولادى. ءبىز وسىنداي يگىلىكتەردى الاۋلاتىپ-جالاۋلاتىپ ايتىپ، ولاردى ۇكىمەت بەكىتكەن وڭىرلەرگە جاپپاي قونىستانۋعا باتىل ۇگىتتەي الامىز.

ەڭ باستىسى، ۇكىمەتتىڭ بەتى جارىق، قۇلاعى تىنىش بولماق!

قانداستارىمىز ەشقاشان ماسىل بولعان دا ەمەس، بولمايدى دا!

– «ۆيتسە-مينيستر ەربول تۇياقباەۆ: «وقىماعان ورالمان كەرەك ەمەس!» دەپتى..»،- دەپ جاتىر عوي..

– تۇياقباەۆتىڭ ونداي ءسوزىن ەستىگەن جوقپىن. بىراق، «قازاقستانعا كەلگەن كەزدە الەۋمەتتىك ماسىلدىققا سالىنبايتىنداي دەڭگەيدە ءوز مۇمكىندىكتەرىن دالەلدەسە، ءبىز ولاردى قۇشاق جايا قارسى الامىز…»، -دەگەنىن وقىدىم.

ۇكىمەت وڭ قۇلاعىمەن ەستىسىن، قازاقستاننىڭ وتىز بەس جىلدىق تاريحىندا قانداستار ەشقاشان ماسىل بولعان دا ەمەس، بولمايدى دا!

جالپى، شەتتەن ورالعان قانداستارىمىز ۇكىمەتكە الاقان جايۋدان اۋلاق. ءولار ءوزىن ءوزى جۇمىسپەن قامتۋعا ابدەن جەتىلگەن ادامدار. شەتىنەن ەڭبەكقور، ءىستىڭ كوزىن تابا بىلەتىن ماماندار...

ولاردى قينايتىن ءبىر-اق ماسەلە بار.

ول – قۇجاتتانۋدىڭ – قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ازاماتتىعىنا قول جەتكىزۋدىڭ ماشاقاتى!

قازاقستان تاۋەلسىزدىگىن العاننان كەيىنگى اناۋ توقىراۋ جىلدارىندا اۋىل حالقى جاپپاي قالاعا ۇدىرە كوشىپ، ەلدىمەكەندەردە مال باعاتىن ادام قالماي، مال باسى كۇرت ازايىپ كەتكەن  بولاتىن. تۇڭعىش پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆ وتە كورەگەندىكپەن ەرتە جولعا قويعان كوشى-قون ساياساتىنىڭ ارقاسىندا، اتاجۇرتىنا ورالعان قانداستارىمىز، اسىرەسە قىتاي مەن ماڭعوليادان كەلگەن اعايىندارىمىز سول بوستىقتى تولتىرىپ، ەلىمىزدىڭ مال شارۋاشىلىعىن توقىراۋ مەن قاۋىپتەن امان الىپ شىقتى. بۇگىندە ءتورت تۇلىكتى مىڭعىرتىپ، قازاقستاندىقتاردىڭ اۋزىنان اق ماي اعىزىپ وتىرعانداردىڭ باسىم بولىگى – سول شەتتەن كەلگەن اعايىندار ەكەنىن ەشكىم جوققا شىعارا المايدى!

ءتورت تۇلىك دەگەننەن ەسكە تۇسەدى، ەلىمىزدەگى مالشى قاۋىمنىڭ قانشاسىنىڭ «بولاشاق» باعدارلاماسى ارقىلى شەتەلدەن وقىپ كەلگەنىن، قانشاسىنىڭ عىلىم دوكتورى، عىلىم كانديداتى ەكەنى تۋرالى ديپلومى بار-جوعىن بىلگىم كەلىپ،  جاقىندا اۋىل شارۋاشىلىعى ءمينيستىرى ايداربەك ساپاروۆتىڭ اتىنا ارنايى حات جازىپ، سۇراۋ سالدىم.

سۇراۋىما اتالعان مينيسترلىكتىڭ ۆيتسە-ءمينيسترى ا. بەردالين: «...شوپان (قويشى)  ماماندىعى  جۇمىسشى كاسىپتەر قاتارىنا جاتاتىنىن، ياعني ول بىلىكتىلىگى جوعارى تالاپ ەتىلمەيتىن  جۇمىسشى ماماندىعى ەكەنىن اتاپ وتەمىز. بۇل قىزمەتتە تاجىريبەلىك داعدىلار، مالمەن جۇمىس ىستەۋ ماشىعى، جايىلىمداردى  ءبىلۋدى  جانە مال ۇستاۋ جاعدايلارىن ءبىلۋ ەسەپكە الىنادى»، - دەپ جاۋاپ بەردى.

ءيا، پرەزيدەنتىمىز قاسىم-جومارت توقاەۆ ەلگە جوعارى بىلىكتى مامانداردى، ينۆەستورلاردى جانە تالانتتاردى تارتۋعا باعىتتالعان جارلىققا قول قويدى.

دۇرىس، ونداي ماماندار ەلىمىزگە كەرەك. كەلسىن!

سونىمەن ءبىر مەزگىلدە، مال باعاتىن، ەگىن سالاتىن، كوشە سىپىراتىنداردىڭ دا اۋاداي قاجەت ەكەنىن ەستەن شىعارمايىق...

دەمەك، قانداس – قاۋىپ ەمەس، قايتا قاۋىپسىزدىكتىڭ كەپىلى!

ۇكىمەت مۇنى ەكى دۇنيەدە دە ۇمىتپاۋى جانە تەرەڭ ءتۇسىنۋى كەرەك!

ءسوز سوڭىندا ايتا كەتەيىن، جاقىندا مەنى ەكى جىگىت ىزدەپ كەلىپ، كومەكتەسۋىمدى ءوتىندى. ەكەۋى دە كەزىندە قىتايدان كەلىپتى. ەكەۋى دە قازاقستان ازاماتتىعىن العان ەكەن. بىرەۋى – جۋرناليست، بىرەۋى – قۇرلىسشى بولىپ شىقتى. ەكىنشى كاتەگورياداعى قۇرلىس كومپانيالارى دا بارىن دا ايتتى.

ولار ۇكىمەت ايقىنداعان وڭىرلەردەگى اۋىلداردىڭ ماڭىنان جەر تەلىمىن الىپ، قانداستارعا ارنالعان جاڭا ۇيلەر سالماقشى ەكەن. ءبىر اۋداننىڭ اكىمىنىڭ قولداۋىمەن جەر تەلىمىن الىپ، ول جۇمىستارىن باستاۋ الدىندا تۇرعانىن جەتكىزدى. ەكى جىگىتتىڭ وتىنىشىمەن سول اۋدانعا بارىپ، اكىممەن كەزدەسىپ، ولاردىڭ جوبالارىن ءوز كوزىممەن كورىپ قايتتىم.

اكىم وتە ءبىلىمدى، ىسكەر جىگىت ەكەن، بۇل شارۋاعا قاتتى قۇلشىنىپ وتىر.

ەكى جىگىتتىڭ ايتۋىنا قاراعاندا، ولار اۋدان اكىمى بەرگەن جەرگە قانداستارعا ارناپ، شاعىن اۋىل تۇرعىزباقشى.

سالىناتىن ءۇيدىڭ كولەمى – 130 شارشى مەتر. قورا-جايى، قورشاۋى تۇگەلىمەن بار...

قاراجاتىنا كەلسەك، بۇل كومپانيا ۇكىمەتتىڭ «پيلوتتىق جوبا» اياسىندا قانداستارعا بەرەتىن سۋبسيديالارى مەن سەرتيفيكاتتارىنا جانە وسى اۋىلعا قونىستانعىسى كەلەتىن قانداستاردىڭ وزدەرىنە سۇيەنبەك.

جىگىتتەردىڭ ايتۋلارىنا قاراعاندا، وسى جاڭا اۋىلعا كەلگىسى كەلەتىندەردىڭ سانىندا ەسەپ جوق كورىنەدى. 56 وتباسى ەكى جىگىتپەن كەلىسىم-شارتقا وتىرىپ، الدىن-الا كەپىلدىك اقشالارىن قۇيىپ تا ۇلگىرىپتى. قۇرلىس جۇمىسى باستالسا، ولار سول كەلىسكەن اقشاسىن تۇگەل قۇيۋعا دايىن ەكەن.

ەكى جىگىتتىڭ تالابى دا مەنىڭ ءوتىنىشىم سەكىلدى وتە قارپايىم:

جەرگىلىكتى بيلىك جەر تەلىمى مەن شاعىن اۋىلدىڭ ينفراقۇرىلىمىن شەشۋدى ۇستىنە السا، سول وبلىستىڭ «پيلوتتىق جوبا» اياسىندا قانداستارعا بەرەتىن سۋبسيديالارى مەن سەرتيفيكاتتارىن سول جاڭا اۋىلعا كەلەتىندەرگە باعىتتاپ بەرسە بولعانى، قالعانىن ءوزىمىز قاتىرامىز دەپ وتىر...

مىنە، بۇل دا ۇكىمەتتىڭ  «پيلوتتىق جوباسىن» ىسكە اسىرۋعا سەپتىگىن تيگىزەتىن كەرەمەت باستاما دەپ بىلەمىن!

كوشىپ كەلۋشىلەر جارتىسىنان كوپ قاراجاتتى ءوز قالتاسىنان شىعارعان سوڭ، ول اۋىلدان ەشقايدا كوشپەيدى. تۇراقتاپ قالادى. ەڭ باستىسى جاڭا ۇيلەر، جاڭا اۋىلدار پايدا بولادى.

ۇكىمەت وسىنداي جوبالاردان پايدالانا بىلسە، ەش ۇتىلماس ەدى...

سۇحباتتى جۇرگىزگەن - ەرقازى سەيىتقالي

Abai.kz