يران ءباا-گە يزرايلگە قاراعاندا كوبىرەك شابۋىل جاساپ جاتىر. ءبىر ءسات ويلانىپ كورىڭىز.

ءباا ەشقاشان يرانعا زىمىران ۇشىرعان ەمەس. بىردە-ءبىر رەت. ولار ءوز اۋماعى مەن اۋە كەڭىستىگىن يرانعا قارسى شابۋىلدارعا پايدالانۋعا تىيىم سالعان. كوپ جىلدار بويى تەگەرانمەن تىنىش ديپلوماتيالىق قاتىناستاردى ساقتاپ كەلدى. سوعان قاراماستان يران ولارعا يزرايلدەن دە قاتتى سوققى بەردى.

سوعىستىڭ 13-كۇنىنە قاراي يران ءباا-گە:

— 314 بالليستيكالىق زىمىران

— 15 قاناتتى زىمىران

— 1672 درون جىبەردى

پارسى شىعاناعى ەلدەرىنە جاسالعان بارلىق يراندىق شابۋىلداردىڭ جارتىسىنان كوبى ءدال وسى ءباا-گە باعىتتالعان. بارلىعى — 3000-نان استام زىمىران مەن درون، سوعىستى باستاعان ەلگە قاتىسى جوق مەملەكەتكە قارسى.

نەگە؟

جاۋاپ اسكەري سالادا ەمەس. ەكونوميكادا. مۇنى تۇسىنگەن كەزدە بۇكىل سوعىس مۇلدە باسقا قىرىنان كورىنەدى.

يران شىن مانىندە نەنى نىساناعا الدى؟

2025 جىلعى مامىردا دونالد ترامپ پارسى شىعاناعى ەلدەرىنە باردى — بۇل ساپار زاماناۋي تاريحتاعى ەڭ ماڭىزدى ەكونوميكالىق ساپارلاردىڭ ءبىرى بولدى.

ساۋد ارابياسى اقش-قا 600 ملرد دوللار ينۆەستيتسيالاۋعا ۋادە بەردى.

كاتار — 1,2 ترلن دوللارلىق كەلىسىم.

ءباا — 10 جىلعا ارنالعان 1,4 ترلن دوللارلىق ينۆەستيتسيالىق باعدارلاما (جي، تەحنولوگيا، ميكروچيپتەر، ەنەرگەتيكا، ءوندىرىس).

جالپى العاندا — اقش-قا پارسى شىعاناعى ەلدەرىنەن 2 ترلن دوللاردان استام ينۆەستيتسيا.

ءباا-ءنىڭ 1,4 ترلن دوللارلىق ۇلەسى — ولاردىڭ ءجىو-ءنىڭ شامامەن 30%-ى. ياعني ەل ءوز بولاشاعىن اقش-پەن سەرىكتەستىككە تىگىپ وتىر.

سونداي-اق ترامپ ءباا-گە جىل سايىن Nvidia كومپانياسىنىڭ ەڭ وزىق 500 مىڭ جي ءچيپىن جەتكىزۋگە رۇقسات بەردى. Microsoft 15 ملرد دوللار ينۆەستيتسيا سالدى. Amazon, Google جانە باسقا ءىرى ءىت-كومپانيالار دۋباي مەن ابۋ-دابيدە داتا-ورتالىقتار سالدى.

ءباا ەندى جاي مۇناي ەلى ەمەس. ولار تاياۋ شىعىستاعى جاساندى ينتەللەكت ورتالىعىنا اينالىپ كەلەدى. شىعىس پەن باتىستى بايلانىستىراتىن قارجىلىق كوپىرگە اينالۋدا. قازىرگى اراب ەكونوميكاسىنىڭ ۇلگىسىنە اينالىپ وتىر. بۇل مودەل اقش-پەن بىرگە قۇرىلۋدا.

ابۋ-ءدابيدىڭ ۇلتتىق مۇناي كومپانياسىنىڭ باسشىسى يراننىڭ ەنەرگەتيكاعا جاساعان سوققىلارىن «جاھاندىق ەكونوميكالىق سوعىس» دەپ اتادى. اسكەري ەمەس — ەكونوميكالىق.

يران سوققى جاساعان نىساندار:

— ەر-رۋۆايستاعى مۇناي وڭدەۋ زاۋىتى (ايماقتاعى ەڭ ءىرىسى)

— دجەبەل-الي پورتى (نەگىزگى ساۋدا تورابى)

— دۋباي حالىقارالىق اۋەجايى

— Amazon داتا-ورتالىعى (بۇلتتى سەرۆيستەر جۇمىسىنا اسەر ەتتى)

بۇل اسكەري ەمەس نىساندار. بۇل — اقش پەن ءباا اراسىنداعى 1,4 ترلن دوللارلىق ەكونوميكالىق سەرىكتەستىك ينفراقۇرىلىمى.

يران اقش-تى اسكەري جولمەن جەڭە المايدى — بۇل انىق. بىراق ول ەڭ قۋاتتى قارۋ زىمىران ەمەس، ەكونوميكالىق زيان ەكەنىن تۇسىنەدى.

يران ستراتەگياسى:

— ءباا — قارجى شوعىرلانعان ورىن

— مۇندا امەريكالىق كومپانيالاردىڭ شتاب-پاتەرلەرى بار

— مۇندا جي ينفراقۇرىلىمى سالىنىپ جاتىر

— وسىندا تريلليوندار ينۆەستيتسيا كەلۋى ءتيىس

ەگەر بۇل جەردى ساقتاندىرۋ مەن ينۆەستيتسيا ءۇشىن قاۋىپتى ايماققا اينالدىرسا — كومپانيا باسشىلارى داتا-ورتالىق سالۋ تۋرالى قايتا ويلانۋى مۇمكىن.

ەگەر بۇل ىسكە اسسا:

1,4 ترلن دوللارلىق كەلىسىم كۇيرەيدى، كومپانيالار كەتەدى، ءباا ەكونوميكالىق مودەلى قۇلايدى. بۇل باسقا ەلدەرگە سيگنال بولادى: «دۋبايعا نە بولعانىن قاراڭىزدار». ماقسات — يزرايل دە، امەريكالىق اسكەر دە ەمەس. ماقسات — اقش پەن پارسى شىعاناعى ەلدەرىن بايلانىستىراتىن ەكونوميكالىق جۇيە.

«جاۋدى كۇشتى جەرىنەن سوقپا. ءالسىز جەرىنەن سوق». اقش-تىڭ اسكەري قۋاتى وتە كۇشتى. بىراق ەكونوميكا — گاز باعاسى، قور نارىعى، تەحنولوگيالىق بايلانىستار — وسال. ال ءباا وسى جۇيەدەگى نەگىزگى بۋىن.

ءتىپتى يران يسلام رەۆوليۋتسياسى ساقشىلارى كورپۋسى دا سوققىلاردىڭ 60%-ى «اقش-تىڭ ايماقتاعى ستراتەگيالىق مۇددەلەرىنە» باعىتتالعانىن مالىمدەدى. اسكەري بازالارعا ەمەس — ەكونوميكالىق مۇددەلەرگە.

بۇل سوعىس تەك اسكەري قاقتىعىس ەمەس. بۇل — اقش قارجى جۇيەسىنە قارسى 1973 جىلعى مۇناي داعدارىسىنان بەرگى ەڭ كۇردەلى ەكونوميكالىق شابۋىل.

بۇل بارلىق سەرىكتەستىك كۇيرەيدى دەگەندى بىلدىرمەيدى. بۇل — يراننىڭ سوعىستى جۇرگىزۋ ءتاسىلى عانا.

روبەرت كيوساكي («باي اكە، كەدەي اكە» كىتابىنىڭ اۆتورى) 

Abai.kz