نازىك جىرلارىمەن جۇرەكتەردى جىلىتىپ، جازعان ماقالالارىمەن ۇلتتىڭ وزەكتى ماسەلەلەرىنە ءۇن قوسقان كورنەكتى اقىن، اۋدارماشى، پۋبليتسيست، م. ماقاتاەۆ اتىنداعى سىيلىقتىڭ يەگەرى امانحان ءالىمۇلى جەرگە، رۋعا بولىنبەي، ۇلى ابايشا ايتقاندا «ءبىرىڭ قازاق، ءبىرىڭ دوس» كورىپ، وسىدان تۋرا 6 جىل بۇرىن ومىردەن ءوتتى. ارداقتى ازامات ادەبيەتتىڭ توڭىرەگىندەگى، قوعامنىڭ اينالاسىنداعى جاعدايلارعا سەرگەك قارادى. ءبىر سۇحباتىندا «جاقسى ادامدار كوپ» دەگەن ەدى. سول جاقسىلاردىڭ ءبىرى ءوزى بولدى.

سۇيەگىنە ءسوز سىڭگەن

ءسوز ونىڭ سۇيەگىنە سىڭگەن. بابالارى مايلىقوجا مەن مادەلىقوجانى جۇرت بىلەدى. امانحاننىڭ اكەسى الىمقوجا دا ولەڭ سوزگە قاراجاياۋ ەمەس ەدى. امانحاندى قان جىبەرمەدى. مەكتەپ جاسىنان جىرعا قۇمارتتى.

بەلگىلى اقىن، ادەبيەت سىنشىسى ايان نىسانالين ماسكەۋدەگى م. گوركي اتىنداعى ادەبيەت ينستيتۋتىندا وقىپ جۇرگەندە ەلگە كانيكۋلعا كەلەدى. سول كەزدە قولىنا ءبىر توپ تالاپكەر اقىننىڭ ولەڭدەرى تۇسەدى. اراسىندا وقۋشى امانحاننىڭ جىرلارى دا بولدى. اقىن اعاسى ولەڭدەرىنە شولۋ جاساپ، اق جول تىلەدى. سول ۋاقىتتان بەرى ەكەۋى بايلانىسىن ۇزگەن جوق. ءومىر مەن ولەڭ تۋرالى پىكىرلەسىپ، شاحمات تاقتاسىنىڭ جانىندا ءجيى باس قوساتىن.

امانحان ءالىمۇلى ومىردەن وتكەننەن كەيىن «الماتى» تەلەارناسى «ساۋلە-عۇمىر» باعدارلاماسىنىڭ ءبىر شىعارىلىمىن ونى ەسكە الۋعا ارنادى. سوندا: «امانحاننىڭ ولەڭدەرىندە ءومىردىڭ شىندىعى بار. ول شىندىقپەن باۋراپ الاتىن. اينالا كورىنىسكە ءمولدىر سەزىممەن قارايتىن. مۇڭ بولا ما، قۋانىش بولا ما، ولەڭدە ادال سويلەيتىن» دەگەن ەدى ايان نىسانالين.

قۋاندىق پەن ساعي اقىننىڭ قولداۋى

ستۋدەنت كەزىندە وسى مولدىرلىگىمەن كورنەكتى اقىندار قۋاندىق شاڭعىتباەۆ پەن ساعي جيەنباەۆتى دا باۋراپ العان سياقتى. جاس اقىن-جازۋشىلاردىڭ كەڭەسىندە قۋاندىق اقىنعا:

جيدەلى سايدىڭ بويىندا،

الدانىپ قالعان ويىنعا،

اداسىپ كەتتىك ەركەم-اي!

اۋىل مەن سايدىڭ اراسى،

بولاتىن ەدى جەر تالاي – دەپ باستالاتىن ولەڭىن وقىپ بەرىپ، ءتانتى قىلدى. قۋاندىق شاڭعىتباەۆ جاس اقىندى «جازۋشى» باسپاسىنىڭ پوەزيا ءبولىمىنىڭ مەڭگەرۋشىسى ساعي جيەنباەۆپەن تانىستىردى. ساعي اقىن «بەس قوڭىراۋ» اتتى كىتاپقا امانحان ءالىمۇلىنىڭ ولەڭدەرىن قوستىردى.

باسپاسوزگە بەتتەۋ

وتكەن عاسىردىڭ سەكسەنىنشى جىلدارى جۇرت امانحان پوەزياسىن وسى كىتاپ ارقىلى تانىدى. بەلگىلى اقىن، بۇگىنگى جازۋشىلار وداعى باسقارماسى توراعاسىنىڭ ورىنباسارى باۋىرجان جاقىپ ستۋدەنت كۇندەرىندە بۇل جيناقتى جاتا-جاستانا وقىعاندارىن، ءوز تۇستارىنىڭ ولەڭ ولكەسىنە كەلۋىنە بەلگىلى ءبىر دەڭگەيدە امانحان ءالىمۇلىنىڭ جىرلارى اسەر ەتكەنىن ايتادى.

بىراق امانحان اقىن بولىپ تانىلعانشا ءبىراز مەحنات كەشتى. ورتا مەكتەپتى بىتىرگەننەن كەيىن بەس-التى جىل جوعارى وقۋ ورنىنا تۇسە المادى. اسكەرگە بارىپ كەلىپ، قۇرىلىستا جۇمىس ىستەدى. ۇلى ويشىل ءال-فارابيمەن ءبىر توپىراقتا تۋعاننان كەيىن بە ەكەن، قازمۋ-ءدىڭ فيلوسوفيا جانە ەكونوميكا فاكۋلتەتىنە قۇجاتتارىن تاپسىرىپ، ءبىلىمىن سىنادى. بىراق جولى بولمادى. كەيىننەن جۋرناليستيكاعا ءتۇسىپ، وردا بۇزار جاسقا تايانعاندا قولىنا ديپلومىن الدى.

سول 1981 جىلدان باستاپ قىرىق جىلعا جۋىق عۇمىرىن باسپاسوزگە ارنادى. «قازاقستان پيونەرى» (قازىرگى «ۇلان»), «لەنينشىل جاس» («جاس الاش»), «قازاق ادەبيەتى»، «تۇركىستان»، «زاڭ» گازەتتەرىندە، قازاق راديوسىندا قولتاڭباسى قالدى. ءومىرىنىڭ سوڭعى كەزەڭدەرى «اقيقات» جۋرنالىندا ءوتتى. ءبىراز جىل وسى باسىلىمنىڭ باس رەداكتورى، كەيىننەن شولۋشىسى بولدى. 1991-1993 جىلدارى ايان نىسانالين جانە اقيىق اقىن مۇقاعالي ماقاتاەۆ سياقتى ماسكەۋدەگى م. گوركي اتىنداعى ادەبيەت ينستيتۋتىندا وقىدى.

پوەزيا پارقى مەن پۋبليتسيستيكا 

رەسەي استاناسىندا وقىتقان ۇستازدارى ساناسىنا سىلكىنىس جاسادى. پوەزيا مەن پۋبليتسيستيكانىڭ اراسىن اجىراتۋدى ۇيرەتتى. شىنىمەن امانحان ءالىمۇلىنىڭ ولەڭدەرى بوس ۇرانشىلدىقتان، اقىلگويلىكتەن، كوسەمسۋدەن ادا، تازا ليريكا. اقىننىڭ قايراتكەرلىك قىرلارى جازعان ماقالالارىندا اتويلاپ تۇر.

«پوەزيا ساياسي-پۋبليتسيستيكالىق سارىن الىپ، رۋح تەرىسىن جامىلعان ەموتسياعا بوي الدىرسا، ونىڭ بويىندا داڭعازالىق پەن داۋكەستىكتەن، داۋرىقپالىقتان باسقا ەشتەڭە قالمايدى... كەيىنگى كەزدەرى ولەڭ-وچەرك، ولەڭ ەستەلىك، ولەڭ-ماقالا، ولەڭ-فەلەتون، ولەڭ-ودا قاپتاپ كەتتى... ءسوز بوستاندىعى مەن دەموكراتيانى پايدالانىپ كاسىپقوي قالامگەرلەر شىنايى ولەڭدى ماقالا تاقىرىبىنىڭ دەڭگەيىنە ءتۇسىرىپ، اقپاراتتىق-حابارلاما، فاكتولوگياعا، ايتىس اقىندارى ولەڭدەرىنىڭ دەڭگەيىنە ءتۇسىرىپ جىبەرگەلى قاشان. سودان بولار، اباي، ماعجان، ءىلياس، مۇقاعاليدان سوڭ دا «ۇلىلار» مەن «كورنەكتى اقىندار» قاپتاپ كەتتى. بۇل دا سول ولەڭگە دەگەن جاۋاپكەرشىلىكتىڭ جوقتىعىنان...

ولەڭ-جىرمەن قازاقتى سىنايتىندار كوبەيدى... مەن ولەڭدى اقپارات پەن فاكتى الۋ ءۇشىن ەمەس، بولماسا يدەيا مەن يدەولوگيالىق قۇرال كوزى رەتىندە وقىمايمىن... مەنىڭشە، مۋزىكا، وبراز، ءتىل. وسى ۇشەۋى بولسا، ولەڭ جامان شىقپايدى... ليريكالىق ولەڭ قىسقا، جيناقى بولۋى كەرەك. ول سەنىڭ قاس قاعىم، شابىت بۋعان ساتتەگى كوڭىل-كۇيىڭنىڭ قاعازعا تۇسكەن كوشىرمەسى. قاي تۇستا سەنىڭ كوڭىل-كۇيىڭنىڭ «ىستىعى» باسىلدى. سول تۇستا ولەڭ ءبىتتى، اياقتالدى دەگەن ءسوز. ءبىر ساعاتتان سوڭ قايتىپ كەلىپ سول ولەڭدى سوزا بەرۋگە بولادى. ول وندا ليريكا ەمەس».

امانحان ءالىمۇلىنىڭ ءار جىلدارداعى ماقالالارى مەن سۇحباتتارىنان الىنعان بۇل سوزدەرىندە پوەزياعا قويار تالابى، اقىندىق كرەدوسى كورىنەدى. وسى تالاپتاردى ءوزى ۇستاناتىن، وزگە اقىنداردان دا وسىنى تالاپ ەتەتىن. ءوزى ولەڭ جازاردا كۇي تالعامايتىن. شابىتتانعان شاقتا كەز كەلگەن جەردە قولعا تۇسكەن كىتاپ، گازەت، پاراقتارعا جىرلارىن تۇسىرەتىن.

پۋبليتسيستيكاسىنا كەلسەك، مىنا مىسالدى قايتالاۋدان جالىقپايتىن: «1935 جىلى چەرچيلل اندرە مورۋاعا «ءسىز كوركەم دۇنيەڭىزدى قويا تۇرىڭىز، فاشيزم بوي كوتەرىپ كەلە جاتىر. ءسىز ماقالا جازىڭىز. ءفاشيستىڭ تانكىسىنىڭ سانىن، سامولەتتەرىنىڭ سالماعىن، قانداي قاۋىپتى ەكەنىن حالىققا جەتكىزىڭىزشى» دەپ وتىنگەن. سوندا مورۋا: «مەن سۋرەتكەرمىن، جازۋشىمىن، بۇعان ارالاسپايمىن» دەپ جاۋاپ بەرگەن. 1938 جىلى فاشيزم بۇكىل ەۋروپانى جاۋلاپ العان كەزدە مورۋا «مەن شىنىندا دا بەدەلدى ەدىم، حالىققا ءسوزىم وتەتىن ەدى، نەگە جازبادىم» دەپ وكىنگەن» دەگەن اقىن جۋرناليستيكانى جاۋىنگەر جانر سانادى. ماسكەۋدەن قايتىپ ورالعان سوڭ، «زاڭ» گازەتىنە قابىلدانىپ، قالامىن ۇلت مۇددەسىنە ارنادى. ءتىل، ءدىل، پاتريوتيزم، ت.ب. ۇلتىمىزعا قاتىستى ماسەلەلەردى كوتەردى. سول كەزدە «كاراۆان» سەكىلدى كەيبىر ورىس ءتىلدى باسىلىمدار ۇلتشىل، شوۆينيست اتاندىردى.

جاستاردىڭ قامقورشىسى

امانحان ءالىمۇلى «اقيقات» جۋرنالىنا باس رەداكتور بولىپ كەلگەندە باسىلىمدى تارتىمدى ەتىپ بەزەندىرۋدەن باستاپ، اۆتور تارتۋدى بەلسەندى قولعا الدى. سوڭىنان ەرگەن جۋرناليستەردى تاربيەلەدى. جىلت ەتكەن تالانتتارعا قامقورلىق پەن قولداۋ كورسەتتى. شاكىرتتەرىنىڭ اراسىندا اتالمىش باسىلىمنىڭ قازىرگى باس رەداكتورىنىڭ ورىنباسارى دينا يمامباەۆا، جاس جۋرناليست اقبوتا يسلامبەك ەسىمدەرىن اتاپ وتۋگە بولادى. اسىرەسە، جاس اقىندارعا قامقورلىعى ەرەكشە ەدى. بۇل قاتاردا باۋىرجان الىقوجا، اينۇر تولەۋ، اسىلبەك جاڭبىرباي، ايدىن بايىس سىندى تالانتتار بار.

ءوزىم امانحان اقىنمەن سول كەزدە تانىسقان ەدىم. بىراق ءبىزدى تابىستىرعان جۋرناليستيكا ەمەس، ادەبيەت، سونىڭ ىشىندە اۋدارما ونەرى. ءتيىپ-قاشىپ پوەزيانى اۋداراتىنىم بار. ءبىراز جىل بۇرىن راديودان امانحان اعانىڭ سۇحباتىن تىڭداپ، ورىس اقىنى نيكولاي رۋبتسوۆ تۋرالى ءبىلدىم. دۇرىسى، سول اقىندى امانحان ءالىمۇلى ارقىلى تانىدىم. سودان قىزىعىپ، كىتابىن تاۋىپ، وقىدىم. ءبىر ولەڭى ۇناپ، قازاقشالادىم. Facebook-كە سالعانىمدا سول اۋدارمامدى اقىن كورىپ، جىلى پىكىر ءبىلدىردى. مەسسەندجەر ارقىلى شىعىپ، ۇيالى تەلەفون نومەرىمدى سۇرادى. ءوزى حابارلاسىپ، پوەزيا، اۋدارما ونەرى جايلى ءبىراز كەڭەس ايتتى. جۋرنالعا اۆتور بولۋعا شاقىردى. ۇسىنىسىن قۇپ الىپ، قاراپايىمدىلىعىنا قايران قالىپ، ريزا بولدىم. ماقتاۋىنا مارقايىپ تا قالدىم. ونىڭ اۋزىنان قاراعاندىدا كاۋساريا ساۋلەحان دەگەن تالاپتى، تالانتتى اقىن بارىن ءبىلدىم. امانحان اعانىڭ سەرگەكتىگىنە سوندا تاڭعالدىم. شىنىمدى ايتسام، ءوزىم ارقادان شىعىپ، كاۋساريا قارىنداسىم تۋرالى ەستىمەپپىن. امانحان اعانىڭ ايتۋىنان كەيىن عانا تانىستىم.

ءيا، امانحان ءالىمۇلى الماتىدا جاتىپ، قاي وڭىردە قانداي تالانتتى اقىن بارىن بىلەتىن. ءوزى بەلسەندى قولدانۋشىسى بولعان الەۋمەتتىك جەلىدە دارىندى جاستارعا اقىل-كەڭەسىن بەرىپ، سولاردىڭ ولەڭدەرىن ناسيحاتتايتىن. بەلگىلى جازۋشى قۋاندىق تۇمەنباي باسقارعان «ۇركەر» جۋرنالىنا جاستاردىڭ جىرلارىن دا تالاي ۇسىندى. ءوزىنىڭ الدىنداعى بۋىننان كورگەنىن جاستارعا قايتاردى.

عىلىمي اينالىمعا ەنگىزۋ كەرەك!

امانحان ءالىمۇلى مەن كورنەكتى اقىن، مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ يەگەرى ەسەنعالي راۋشانوۆ ەكەۋى جان دوستار ەدى. امانحاندى ەسەنعاليدان ارتىق بىلگەن ادام دا شامالى شىعار. «امانحاندا بىردەن تۇسىنۋگە قيىن كوزقاراستار كوپ. اسىلى، ول تۋرالى ءسوزدى امانحان جانە تەمىربەك قوجاكەەۆ دەگەن تاقىرىپتان باستاپ، امانحان جانە بۇكىلالەمدىك سيونيزم تورى، امانحان جانە مەملەكەتشىلدىك، امانحان جانە اسقار سۇلەيمەنوۆ، امانحان جانە توقاش بەردياروۆ، امانحان جانە جاستار، امانحان جانە زاڭ جۋرناليستيكاسى سەكىلدى ارنالاردا تاراتىپ ايتسا اڭگىمە تولىق بولار ەدى. كورىپ وتىرعانىڭىزداي، تاقىرىپ كوپ سالالى. كۇردەلى. ءجۇدا قيىن دا. ءبىر ماقالاعا سىيمايدى» دەپ جازدى ەسەنعالي امانحاننىڭ «اتاقونىس» اتتى كىتابىنىڭ العىسوزىندە. ارادا ءبىر جىل ۋاقىت وتكەندە ەسەنعاليدىڭ ءوزى دۇنيەدەن وزدى. ول جازعانداي، راسىمەن امانحاننىڭ بارلىق ارنالارىن ءبىر ماقالا ارقىلى تارقاتۋ وڭاي ەمەس.

اقىننىڭ ارتىندا «كەزدەسۋ»، «جانىمنىڭ جاپىراعى». «اي نۇرى الاقانىمدا» جىر جيناقتارى مەن «وتكىردىڭ ءجۇزى» اتتى پۋبليتسيستيكالىق كىتابى قالدى. بۇل كىتاپتارعا سۇيەنىپ، ونىڭ شىعارماشىلىعى، اقىندىق، جۋرناليستىك، ازاماتتىق ۇستانىمدارى جايىندا كۋرستىق جانە ديپلومدىق جۇمىستار، كانديداتتىق، دوكتورلىق ديسسەرتاتسيالار قورعالۋى كەرەك دەپ ەسەپتەيمىن.

امانحان ءالىمۇلى ومىردەن وتەرىنەن ءبىر جىلداي بۇرىن ءال-فارابي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ مەحانيكا-ماتەماتيكا فاكۋلتەتىندە ونىڭ «سول قىز قازىر مۇراتىم، تىلەگىم دە» اتتى شىعارماشىلىق كەشى ءوتتى.

«ءبىز الەم حالقىمەن باسەكەلەسە الاتىن، باسەكەلەستىككە لايىق ۇلت بولۋىمىز كەرەك. قازاقتىڭ تۇلعالى قالامگەرى قالتاي مۇحامەدجانوۆ «امانحان، پالەنشە مەنەن نەگە وزىپ كەتتى دەمە، مەن پالەنشەدەن نەگە قالىپ قويدىم دە. ول سەنى قاناتتاندىرادى، ەڭ جامان قاسيەت قىزعانىشتان بويىڭدى الىس ۇستاتادى. ىلگەرى ۇمتىلدىرادى، قامشىلايدى» دەيتىن. سوندىقتان، قۇرمەتتى جاستار، مەن دە سەندەرگە قالتاي اعامنىڭ ءسوزىن قايتالايمىن. سەندەر دە «اناۋ مەنەن نەگە وزىپ كەتتى دەمەي، مەن نەگە ودان قالىپ قويدىم» دەپ وزدەرىڭە سۇراق قويىپ، وزدەرىڭدى قامشىلاڭدار، وزدەرىڭە دەگەن جاۋاپكەرشىلىكتى ارتتىرىڭدار. ءبىز ءبارىمىز سونداي بولساق، ۇلتىمىز وزگە ۇلتتارمەن باسەكەلەسە ءوسىپ، وركەندەپ، دۇنيەگە تانىلعان ۇستىنە، تانىلا تۇسەدى. وسىنى ەستەن شىعارماساق باسەكەلەستىككە لايىق ەل-جۇرت، ۇلت بولىپ قالىپتاسامىز. ۋاقىت پەن زاماننىڭ تالاپ-تىلەگىنەن قالمايمىز» دەگەن ەدى اقىن سوندا. بۇل ءسوز قازىر امانحاننىڭ اماناتىنداي ەستىلەدى.

امانعالي قالجانوۆ

Abai.kz