(قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەمەر-ءمينيسترى

ولجاس بەكتەنوۆ مىرزانىڭ نازارىنا!)

بيىل 05 قاڭتاردا قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى قاسىم-جومارت توقاەۆ «Turkistan» گازەتىنە  «قازاقستان جاڭعىرۋدىڭ جاڭا كەزەڭىنە قادام باستى» اتتى سۇحبات بەرىپ جاتىپ، «قانداستار ماسەلەسىنە كەلسەك. ارينە، مەن سىرتتاعى اعايىننىڭ تاريحي وتانىنا ورالعانىن قۇپتايمىن. بىراق، ولاردىڭ قوعامىمىزعا دۇرىس كىرىگۋىنە قاتىستى ماسەلەلەردى شەشۋ قاجەت. بىلتىر قازاقستانعا 16 مىڭنان استام قانداس كوشىپ كەلگەن. سونىڭ ىشىندە ەڭبەككە جارامدى ازاماتتاردىڭ ون بەس پايىزىنىڭ عانا جوعارى ءبىلىمى بار. سول سەبەپتى كوبى قازاقستانداعى الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق ورتاعا بەيىمدەلۋ بارىسىندا قيىندىقتارعا تاپ بولادى. ولار نەگىزىنەن الماتى وبلىسىنىڭ حالىق كوپ تۇراتىن اۋداندارى مەن اۋىلدارىنا جانە ماڭعىستاۋ وبلىسىنىڭ جاڭاوزەن قالاسىنا قونىستانعان. ورتالىق جانە جەرگىلىكتى بيلىك، سونداي-اق، قۇقىق قورعاۋ ورگاندارى بۇل جاعدايعا نازار اۋدارۋعا ءماجبۇر بولىپ وتىر...»،-دەپ ەدى عوي.

سول-اق ەكەن، ءۇش كۇن وتە سالىپ، ۇكىمەت: «2026 جىلعى قاڭتاردان باستاپ جاڭا ءتارتىپ ەنگىزىلەدى. شەتەل ازاماتتارى، سونىڭ ىشىندە ەتنيكالىق قازاقتار، الدىن الا ىرىكتەۋدەن وتەدى. وعان مەملەكەتتىك ءتىلدى ءبىلۋ تەستى، تسيفرلىق ساۋالناما، ۋاكىلەتتى ورگانداردىڭ تەكسەرۋلەرى جانە اڭگىمەلەسۋ كىرەدى...»،-دەپ، 2025 جىلعى جەلتوقساندا قابىلداعان 2030 جىلعا دەيىنگى كوشى-قون ساياساتى تۇجىرىمداماسىنىڭ نەگىزگى ەرەجەلەرىن تۇسىندىرگەن بولاتىن.

سونىمەن ءبىر ۋاقىتتا ۇكىمەت «شەتەلدىكتەر مەن ازاماتتىعى جوق ادامدارعا قازاقستان رەسپۋبليكاسىندا تۇراقتى تۇرۋعا رۇقسات بەرۋ» جانە «قانداس مارتەبەسىن بەرۋ نەمەسە ۇزارتۋ» مەملەكەتتىك كورسەتىلەتىن قىزمەتتەرى بويىنشا پيلوتتىق جوبانى ىسكە قوسۋ جانە ىسكە اسىرۋ تۋرالى بىرلەسكەن بۇيرىعىن دا ىسكە قوسىپ ۇلگىردى.

وسى بىرلەسكەن بۇيرىق ارقىلى ۇكىمەت ەنگىزگەن جاڭا ءتارتىپ الىس-جاقىن شەتەلدەردەن اتاجۇرتىنا كوشىپ كەلىپ جاتقان ەتنيكالىق قازاقتاردىڭ قۇجاتتانۋىن قيىنداتىپ جىبەردى. قىتايدان ورالعان قانداستارىمىزدىڭ قازاقستان ازاماتتىعىن الۋى – نەگىزىنەن توقتادى دەسە دە بولادى.

سەبەبى، قازاقستان رەسپۋبليكاسىندا تۇراقتى تۇرۋعا، ونىڭ ىشىندە قانداس مارتەبەسىن الۋعا ۇمىتكەر كوشىپ كەلۋشىلەر قاتارىنان جەكە تۇلعا جانە ونىڭ وتباسى مۇشەلەرى (بولعان جاعدايدا) قازتەست تسيفرلىق جۇيەسى ارقىلى ونلاين فورماتتا تەستىلەۋ مەن ساۋالناما جۇرگىزۋ، تەكسەرۋلەردى جۇزەگە اسىرۋ جانە اڭگىمەلەسۋدەن وتەدى ەكەن;

بۇل – قىتايدان توتە جازۋمەن وقىپ كەلگەن اعايىندار ءۇشىن قاتتى قيىندىق تۋدىرۋدا.

سونداي-اق، كوشىپ كەلۋشىلەردىڭ جانە ونىڭ وتباسى مۇشەلەرىنىڭ (بولعان جاعدايدا) تەرروريستىك نەمەسە ەكسترەميستىك ۇيىمدارعا، ءدىني دەسترۋكتيۆتى اعىمعا ىقتيمال تيەسىلىگى بولۋى – قازاقستان رەسپۋبليكاسىنا كەلۋىن شەكتەۋ ءۇشىن نەگىز بولىپ تابىلادى ەكەن.

ول ءۇشىن كەلگەن مەملەكەتىڭنەن اتالعان جاعدايلاردان تۋىندايتىن قۇقىق بۇزۋشىلىقتار مەن قىلمىستاردان تازا ەكەنىڭدى دالەلدەيتىن انىقتاما اكەلۋىڭ كەرەك. بۇل – ءبىر!

ەكىنشىدەن، ءوزىڭ ازاماتى بولىپ تابىلاتىن مەملەكەتتىڭ جازباشا كەلىسىمى نەمەسە كەتۋ پاراعى نەمەسە شەتەلگە تۇراقتى تۇرۋعا كەتۋگە رۇقساتتى راستايتىن باسقا قۇجاتىڭ بولى شارت...

وكىنىشكە وراي، قىتاي ۇكىمەتى مۇنداي انىقتامالاردى بەرمەيدى.

سول سەبەپتى، 2017 جىلى تۇڭعىش پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ پارمەنىمەن بۇل قۇجاتتار قىتايدان كەلگەن ەتنيكالىق قازاقتاردان تالاپ ەتىلمەيتىن بولعان.

ال، «قانداس» مارتەبەسىن بەرۋ تارتىبىنە كەلسەك، اتالعان بىرلەسكەن بۇيرىقتا «قانداس مارتەبەسى تەك قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ۇكىمەتى بەلگىلەگەن قونىستانۋ وڭىرلەرىنە مىندەتتى تۇردە قونىس اۋدارۋ جاعدايلارىندا، ۇزارتۋ قۇقىعىنسىز 5 (بەس) جىل مەرزىمگە بەرىلەدى.»،-دەپ كورسەتىلىپتى.

ونىڭ ءوزى بىرلەسكەن بۇيرىقتا «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ۇكىمەتى بەلگىلەگەن قانداستاردى قابىلدايتىن وڭىرلەردىڭ جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگاندارى بەرگەن قازاقستان رەسپۋبليكاسىندا تۇراقتى تۇرۋعا كوشىپ كەلۋشىلەردىڭ ىرىكتەۋدەن وتكەنى تۋرالى حابارلاما بولعان جاعدايدا عانا بەرىلۋى مۇمكىن»،-دەپ جازىلىپتى...

دەمەك، بۇل – اقمولا، اباي، قوستاناي، پاۆلودار، اتىراۋ، باتىس، شىعىس جانە سولتۇستىك قازاقستان وبلىستارىنان باسقا وڭىرلەرگە قونىستانعىسى كەلەتىن ەتنيكالىق قازاقتارعا ەندى «قانداس» مارتەبەسى بەرىلمەيدى دەگەن ءسوز!

«قانداس» مارتەبەسى بەرىلمەسە، وزگە وڭىرلەرگە كەلگەن ەتنيكالىق قازاقتار قازاقستان ازاماتتىعىن الا المايدى!

ونىڭ ۇستىنە، كوشىپ كەلۋشىلەر ءۇشىن ۇكىمەت ايقىنداعان سەگىز وبلىسقا بولىنەتىن وڭىرلىك كۆوتانىڭ سانى دا شەكتەۋلى. مىسالى، قانداستاردى قابىلداۋدىڭ 2026 جىلعا ارنالعان وڭىرلىك كۆوتاسىنىڭ سانى 2 281 ادام.

ال، ودان ارتىق كوشىپ كەلگەندەرگە دە «قانداس» مارتەبەسى بەرىلمەۋى مۇمكىن...

مۇنىڭ ءبارى – وڭىرلىك شەكتەۋ جانە قولدان ادەيى جاسالعان كەدەرگى بولىپ تابىلادى!

كونستيتۋتسيا بويىنشا، زاڭدا بەلگىلەنگەن جاعدايلاردى قوسپاعاندا، قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ اۋماعىندا زاڭدى تۇردە جۇرگەن ءار ادامنىڭ ەل اۋماعىندا ەركiن ءجۇرiپ-تۇرۋعا جانە تۇرعىلىقتى جەرىن ەركىن تاڭداۋعا قۇقىعى بار.

وڭىرلىك شەكتەۋ – ەتنيكالىق قازاقتاردى تۇرعىلىقتى جەرىن ەركىن تاڭداۋ سىندى كونستيتۋتسيالىق قۇقىعىنان ايىرادى!

جالپى، ەتنيكالىق قازاقتاردىڭ اتاجۇرتىنا ورالۋى، تۇرعىلىقتى جەرىن ەركىن تاڭداۋى، قازاقستاننىڭ ازاماتتىعىن الۋى – ولاردىڭ قۇقىعى!

ال، ولاردى ۇكىمەت ايقىنداعان وڭىرلەرگە قونىستاندىرۋ – مەملەكەتتىك ساياسات!

مەملەكەتتىك ساياسات ازاماتتاردىڭ قۇقىعىن شەكتەۋ، بۇزۋ جولىمەن ەمەس، ءتۇرلى ىنتالاندىرۋ جولىمەن جۇرگىزىلۋى كەرەك!

ۇكىمەت ەتنيكالىق قازاقتاردى ارناۋلى وڭىرلەرگە قونىستاندىرۋدا، ماسەلەنىڭ وسى جاعىنا باسا ءمان بەرگەنى دۇرىس بولار ەدى.

ايتباقشى، ودان دا سوراقىسى، ەتنيكالىق قازاقتار ۇكىمەت ايقىنداعان وڭىردەن «قانداس» مارتەبەسىن العان سوڭ، ۇكىمەت ايقىنداعان وڭىردە بەس جىل تۇرۋى، سودان كەيىن بارىپ قازاقستان ازاماتتىق الۋى كەرەك ەكەن.

وسىدان كەيىن، «ۇكىمەت قازاقستانعا زاڭدى سىيلايتىن، مادەنيەتىمىزدى قۇرمەتتەيتىن ادامداردىڭ كەلۋىن سىلتاۋراتىپ، قانداستاردىڭ ۇلى كوشتى توقتاتۋعا قام جاساپ جاتقان جوق پا؟!» دەگەن ويعا قالدىق.

مەنشە، بۇل بىرلەسكەن بۇيرىق كوشى-قون سالاسىن رەتتەۋ ءۇشىن ەمەس، ۇلى كوشتى توقتاتۋ ماقساتىندا جاسالعان سەكىلدى...

***

مەملەكەت باسشىسىنىڭ بىلتىر 3 قاڭتاردا «Ana tili» گازەتىنە، بيىل 05 قاڭتاردا «Turkistan» گازەتىنە بەرگەن ەكى سۇحباتتارىنداعى قانداستار تۋرالى ايتقان سوزدەرىن ەسكەرسەك، وسى بىرلەسكەن بۇيرىقتىڭ قابىلدانۋىنا شەتتەن ورالعان ەتنيكالىق قازاقتارعا قاتىستى پرەزيدەنتىمىزگە جەتكەن اقپاراتتار نەگىز بولعان سەكىلدى.

بۇل جەردە، قانداستار تۋرالى پرەزيدەنتكە بىلتىر دا، بيىل دا دۇرىس اقپارات جەتپەگەن، تەك بىرجاقتى اقپارات جەتكەن.

مىسالى، پرەزيدەنت وتكەن جىلعى سۇحباتىندا: «وسى وقيعاعا قاتىسى بار ازاماتتار بويىنشا مىنا ماسەلەنى ەسكە سالعىم كەلەدى. قازاق حالقى شەتەلدەن كەلگەن وتانداستارىن «قانداسىم» دەپ، قۇشاق جايا قارسى الدى. تاريحي وتانىنا ورالعاندار قازاقستاننىڭ زاڭدارىنا قاتاڭ باعىنىپ، قوعامدىق ءتارتىپتى ساقتاپ، زاڭسىز ارەكەتتەردەن اۋلاق بولۋى كەرەك. ولار بۇرىن وزدەرى تۇرعان ەلدە بيلىكتىڭ تالابىن ساقتاپ، ونداي ارەكەت جاساعان جوق قوي؟!»،-دەپ كەيىستىك ءبىلدىردى.

وسى سوزدەن كەيىن مەن قاسىم-جومارت كەمەلۇلى ۇنەمى قاداعالاپ وتىرامىن، ۇزبەي وقيمىن دەگەن «Egemen Qazaqstan»، «Turkistan»، «Ana tili»، «Aiqyn» باسىلىمدارىن تۇگەل اقتارىپ شىقتىم.

بىردە-بىرەۋى سول تالعاردا بولعان قاندى وقيعا تۋرالى جازباعان بولىپ شىقتى. تەك، «Turkistan» گازەتى عانا ءتيىپ-قاشىپ، قىسقا-قىسقا اقپاراتتار بەرگەن بولىپتى.

ەگەر، وسى پرەزيدەنت وقيتىن باسىلىمدار تالعارعا اناۋلى ءتىلشىسىن جىبەرىپ، قاندى وقيعا تۋرالى كولەمدى ءارى جان-جاقتىلى جۋرناليستىك زەرتتەۋ جۇرگىزىپ، ونى گازەتكە باسقاندا، داۋ جوق، پرەزيدەنت بۇل ماسەلەگە توقتالعاندا، قانداستارى تۋرالى مىناداي كەيىستى ءسوز ايتپايتىن ەدى. سوزگە دە قالمايتىن ەدى...

پرەزيدەنتتىڭ ناقتى اقپارات الاتىن ءبىر كانالى – باق.

ەندەشە، سول پرەزيدەنت وقيتىن باسىلىمدار ءۇنسىز قالعان سوڭ، ارينە، قۇقىق قورعاۋ ورگاندارى مەن اتقارۋشى بيلىك پرەزيدەنتكە وزدەرىنە ىڭعايلى، بىرجاقتى اقپارات جەتكىزەدى. بالەنى بىرەۋگە ارتىپ، جەڭىل ءارى تەز قۇتىلۋعا تىرىسادى.

مەن بۇل تۋرالى باق پەن الەۋمەتتىك جەلىگە وتە كوپ جازدىم.

2025 جىلعى 28 قاڭتاردا قاسىم-جومارت كەمەلۇلى ۇكىمەتتىڭ كەڭەيتىلگەن وتىرىسىندا سويلەپ جاتىپ، «اقپاراتتىق جۇمىس ۋاقتىلى ءارى ساپالى جۇرگىزىلگەن جاعدايدا كوپتەگەن ماسەلەنى، سونىڭ ىشىندە قوعامدا دۇربەلەڭ تۋدىرعان تۇيتكىلدەردى ۋشىقتىرماي شەشۋگە بولاتىن ەدى…»،-دەدى.

قاسىم-جومارت كەمەلۇلى بۇل ءسوزدى «Ana tili» گازەتىندەگى تالعار وقيعاسىنا، ونىڭ ىشىندە قانداستارعا قاتىستى سوزىنەن كەيىن تۋىنداعان جۇرتتىڭ پىكىرىنە بايلانىستى ايتقان بولسا كەرەك!

ال، «Turkistan» گازەتىنە بەرگەن سۇحباتىنا كەلسەك، پرەزيدەنتكە قانداستار تۋرالى بيىل دا دۇرىس اقپارات جەتپەگەنى انىق بايقادى.

«Turkistan» گازەتىنە باسىلعان سۇحباتتى وقي سالىپ، پرەزيدەنت اتاعان ماڭعىستاۋ وبلىسى مەن الماتى وبلىسىنىڭ اكىمدەرىنە حات جازىپ، پرەزيدەنت ايتقان قانداستارعا قاتىستى قيىندىق، قاۋىپ جانە ونى شەشۋدىڭ جولى تۋرالى سۇراۋ سالدىق.

قوس اكىمنەن وزدەرى باسقارىپ وتىرعان وبلىستارعا قونىستانعان قانداستارىمىز تاپ بولعان ۇش قيىندىقتى; وبلىسقا، ءتىپتى رەسپۋبليكاعا قانداستارىمىزدان ءتونىپ تۇرعان ءۇش قاۋىپتى جانە  قاسىم-جومارت كەمەلۇلى: «ولاردىڭ قوعامىمىزعا دۇرىس كىرىگۋىنە قاتىستى ماسەلەلەردى شەشۋ قاجەت» دەدى عوي، پرەزيدەنت ايتقان وسى ماسەلەسىن شەشۋ ءۇشىن، وبلىس اكىمى رەتىندە جوسپارلاعان ءۇش پريوريتەتتى ماقساتتارىڭىزدى اتاپ تۇرىپ ايتىپ بەرۋىن وتىندىك.

ءبىرىنشى بولىپ ماڭعىستاۋ وبلىسىنىڭ اكىمى نۇرداۋلەت قيلىباي مىرزاعا جازعان حاتقا جاۋاپ كەلدى.

شىنىن ايتساق، ماڭعىستاۋ اكىيمدىگى ءبىز قويعان ءۇش سۇراقققا ماردىمدى جاۋاپ بەرە الماپتى. تەك، ماڭعىستاۋ وبلىسىندا جۇمىسسىزدىق دەڭگەيى cوڭعى ءۇش جىل ىشىندە ءوسۋىن، وڭىردە جاز مەزگىلىندە سۋ تاپشىلىعى جانە توق كوزدەرىنىڭ جەتىسپەۋشىلىگى بايقالىپ تۇراتىنىن ايتا كەلىپ، «وسى ساندىق كورسەتكىشتەردىڭ وسۋىنە ازدا بولسا قانداستارىمىزدىڭ دا ۇلەسى بار ەكەندىگى بەلگىلى.»،-دەپتى.

قانداستار تۋرالى ماڭعىستاۋ وبلىسىنان ءۇش سۇراعىمىزعا  العان جاۋابىمىزدىڭ ءتۇرى – وسى!

ال، ەڭبەك جانە حالىقتى الەۋمەتتىك قورعاۋ مينيسترلىگىنەن العان ناقتى اقپاراتىمىز بويىنشا، 2025 جىلى ماڭعىستاۋ وبلىسىندا – 564 ادام، جاڭاوزەن قالاسىندا – 39 ادام قانداس مارتەبەسىنە يە بولىپتى.

رەتى كەلىپ تۇرعاندا ايتا كەتەيىن، جالپى ماڭعىستاۋ وبلىسىندا حالىق سانىنىڭ شامادان تىس كوپ ەكەنى، ونىڭ الەۋمەتتىك سالادا قيىندىقتار تۋدىرىپ وتىرعانى راس. بىراق، سول قيىندىقتىڭ ءبارىن شەتتەن ورالعان ءبىر ۋىس قانداس تۋدىرىپ وتىر دەۋ – ادىلەتسىزدىك بولار ەدى. بۇل – ءبىر.

ەكىنشىدەن، بۇل ماسەلەنىڭ تۋىنداعانىنا، ونىڭ «جاڭاوزەن وقيعاسى» بولىپ جارىلعانىنا ون بەس جىل بولدى. ۇكىمەت وسى ونبەس جىل ىشىندە سول ماڭعىستاۋ حالقىنىڭ ءبىر بولەگىن ارناۋلى وڭىرلەرگە كوشىرىپ قونىستاندىرۋ تۋرالى ءبىر كەشەندى جوبا جاساي الدى ما؟!

ارينە، جوق!

اتالعان جاۋاپتا ايتىلۋىنشا، سوڭعى بەس جىلدا ماڭعىستاۋ وبلىسىنان 928-اق ادام قونىس اۋدارۋ باعدارلاماسىنا قاتىسىپتى.

«قاز اشۋىن تىرنادان الادى» دەمەكشى، ۇكىمەت اندا-ساندا قانداستارىن بۇيىردەن ءبىر تەۋىپ وتۋدەن ارىعا بارعان ەمەس...

ەگەر، ۇكىمەت ماڭعىستاۋدىڭ جۇمىسسىزدىق ماسەلەسىن شىنىمەن شەشەمىن دەسە، تاعى قايتالاپ ايتام، وسى ولكەنىڭ تۋمالارى، حالقىنىڭ ءتىلىن تابا بىلەتىن جانە رەسپۋبليكا كولەمىندە اتى مەن ابىرويى بار ەدىل جاڭبىرشىن مەن سامات مۇساباەۆتى ۇكىمەت ايقىنداعان ەكى وبلىسقا اكىم ەتىپ تاعايىنداۋى، ولارعا ماڭعىستاۋ حالقىنىڭ ءبىر بولىگىن وسى ەكى وڭىرگە كقشىرىپ قونىستاندىرۋعا مۇمكىندىك بەرۋى كەرەك!

مەن باسقا ىڭعايلى جولدى كورىپ تۇرعان جوقپىن!

بولسا، ۇكىمەت ورتاعا قويا جاتار...

ەندى الماتى وبلىسىنان كەلگەن جاۋاپقا كوز جۇگىرتىپ كورەيىك.

الماتى وبلىسىنا قونىستانعان قانداستارىمىز تاپ بولعان ۇش قيىندىقتىقتىڭ ءبىرىنشىسى –  مەنتاليتەتتەگى، مادەنيەتتەگى ايىرماشىلىق ەكەن.

سوندا، الماتى وبلىسىنىڭ حالقى وتىز بەس جىلدان بەرى مەنتاليتەتى مەن مادەنيەتى بولەك وزگە دياسپورا وكىلدەرىمەن قالاي ءتىل تابىسىپ كەلگەن؟!

ەكىنشى قيىندىق – تىلدىك كەدەرگى (بىرقاتار وڭىرلەردە قاجەتتى ورىس ءتىلىن بىلمەۋ) ەكەن.

قۇداي-وۋ، باسقا-باسقا، الماتى وبلىسىنا، ونىڭ ىشىندە شەتتەن ورالعان ەتنيكالىق قازاقتارعا ورىس ءتىلىنىڭ نە قاجەتى بار؟!!

قانداستارىمىز تاپ بولعان ءۇشىنشى قيىندىق - ءبىلىم نەمەسە بىلىكتىلىك دەڭگەيىنىڭ تومەندىگىنەن جۇمىسقا ورنالاسۋداعى قيىندىقتار، قوعام ىشىندەگى سەنىم مەن بىرلىكتىڭ السىرەۋى، جانە ت.ب. ەكەن.

وسى جاۋاپتى العان سوڭ، الماتى وبلىسىنىڭ اكىمى مارات سۇلتانعازيەۆ مىرزاعا قايتا حات جازىپ، قانشا قانداستىڭ جۇمىس سۇراپ جۇگىنگەنىن سۇرادىق.

اكىمدىكتىڭ بەرگەن جاۋابى بويىنشا، 2025 جىلدىڭ 1 قاڭتارىنان 31 جەلتوقسان ارالىعىندا 5 022 ەتنيكالىق قازاققا (2605 وتباسىنا) «قانداس» مارتەبەسى بەرىلىپ،  748 ۇزارتىلدى.

ەڭبەك نارىعىن دامىتۋ تۇجىرىمداماسى شەڭبەرىندە 2025 جىلى الماتى وبلىسى بويىنشا ەڭبەك موبيلدىگى ورتالىعىنا، اۋداندىق مانساپ ورتالىقتارىنا  97 قانداستار جۇگىنىپ، ونىڭ ىشىندە تۇراقتى جۇمىسقا                        5 ازامات ورنالاسىپتى.

دەمەك، كوشىپ كەلگەندەردىڭ تەك ەكى پايىزعا دا جەتپەيتىن بولىگى عانا جۇمىس سۇراپ، ورتالىققا جۇگىنگەن. قالعانى وبلىس اكىمىنە سالماق سالماي، ءوزىن ءوزى جۇمىسپەن قامتىپ كەتتى دەگەن ءسوز.

ەكىنشى سۇراعىمىزعا: «قاۋىپ تۋرالى ايتاتاتىن بولساق، ەڭبەك تاپشىلىعى بار وڭىرلەرگە كوشۋ كەزىندە الەۋمەتتىك بەيىمدەلۋ قيىندىقتارى بار، بۇل رەتتە قانداستار قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ زاڭنامالىق اكتىلەرىن بىلمەگەندىكتەن ولار ءجيى الاياقتاردىڭ قۇربانى بولۋدا...»،-دەپتى.

دەمەك، الماتى وبلىسى اكىمدىگىنىڭ ايتۋىنشا، ورتالىق جانە جەرگىلىكتى بيلىك، سونداي-اق، قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىن نازار اۋدارۋعا ءماجبۇر ەتىپ وتىرعان قانداستارىمىزدىڭ باستى «قاۋىپى» – وسى ەكەن!

الەمدىك دەڭگەيدەگى سكريپكاشى ايمان مۇساقوجاەۆانى قىزمەتكە قايتا تاعايىندايمىن دەپ، ونىڭ جۇبايىنان ءبىر الاياق 45 ميلليون تەڭگە سوعىپ كەتىپتى;

ول از دەسەڭىز، وتكەندە پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ ەلدەگى بانكتەردىڭ ءبىرى شەتەلدەرگە 7 تريلليون تەڭگەدەن اسا قارجىنى زاڭسىز «جونەلتكەنى» جايلى ايتىپ قالدى...

ونىڭ قاسىندا، قانداستاردىڭ الدانعانى تۋرالى ءسوز ايتۋ، ونى ءبىر ۇلكەن قاۋىپ رەتىندە كورسەتۋ – كۇلكىلى جاعداي ەمەس پە؟!

ماڭعىستاۋ وبلىسى ورتالىق جانە جەرگىلىكتى بيلىك، سونداي-اق، قۇقىق قورعاۋ ورگاندارى بۇل جاعدايعا نازار اۋدارۋعا ءماجبۇر بولىپ وتىرعان  مۇنداي «قاۋىپ» تۋرالى جاق كىرىسىن اشپاپتى...

سايىپ كەلگەندە، بۇل دا بوس ءسوز، پرەزيدەنتكە بەرىلگەن جالعان اقپارات  بولىپ شىقتى!

قورىتا كەلگەندە،  «Turkistan» گازەتىندە ەرەكشە اتالعان ەكى وبلىستاعى قانداستارىمىز، قاسىم-جومارت كەمەلۇلى ايتقانداي، ورتالىق جانە جەرگىلىكتى بيلىك، سونداي-اق، قۇقىق قورعاۋ ورگاندارى نازار اۋدارۋعا ءماجبۇر بولاتىنداي اسا قاۋىپتى جاعدايدا ەمەس ەكەن. جەلكەلەرىنەن باسىپ تۇرعان قيىندىق تا جوق. بولسا دا، ونى شەشەىپ بەرەيىن دەگەن اكىمدەر دە بايقالمايدى. اعايىندارىمىز ءبىر قۇدايعا سىيىنىپ، قويىن قۇرتتاپ، ايرانىن ۇرتتاپ دەگەندەي، جەرگىلىكتى حالىق نە كورسە، سونى بىرگە كورىپ، ءومىر كەشىپ جاتىر ەكەن.

الماتى وبلىسى بەرگەن جاۋاپ تا ءتىپتى تاماشا!

الماتى وبلىستىق جۇمىسپەن قامتۋدى ۇيلەستىرۋ جانە الەۋمەتتىك باعدارلامالار باسقارماسى باسشىسىنىڭ ورىنباسارى ە. بايقونىس ەكىنشى بەرگەن جاۋابىندا العاشقى ايتقانىنان اۋناپ ءتۇسىپ، بىلاي دەيدى:

– ءوڭىرگە كەلگەن ەتنيكالىق قازاقتار كوبىنە جەكە كاسىپكەرلىكپەن اينالىسادى، شاعىن بيزنەستەرىن اشادى. كەيبىر قانداستار وزدەرىنىڭ كاسىبي داعدىلارى مەن تاجىريبەسىن قولدانا وتىرىپ قىزمەت كورسەتۋ، اۋىل جانە مال شارۋشىلىعى، ساۋدا، ءبىلىم بەرۋ جانە ءوندىرىس سالالارىندا جۇمىس ىستەيدى. قانداستار كەيبىر سالالاردا شاعىن دۇكەندەر، سەرۆيس ورتالىقتارى، سۇلىلىق سالوندارىن، ساۋدا ورىندارىن اشىپ، كاسىپكەر رەتىندە سالىق تولەيدى. بۇل جەرگىلىكتى بيۋدجەتكە ءتۇسىم اكەلەدى..

دەمەك، ۇكىمەت مۇنداي ەڭبوققور، جۇمىسقا يكەمدى، ءوزىن ءوزى جۇمىسپەن قامتۋعا توسەلگەن قازاقتى مەككەنى ءۇش ەمەس، جەتى اينالسا دا تابا المايدى!

ال، وسىنداي مومىن قازاقتى جامانداپ، اقورداعا جاعىمسىز اقپارات بەرىپ، قاسىم-جومارت كەمەلۇلىن تۋعان حالقىنا قارسى قويىپ جۇرگەن لاۋازىمدى تۇلعانى تاۋىپ، قىلمىستىق جاۋاپكەرشىلىككە تارتۋ كەرەك دەپ ەسەپتەيمىن!!

تۇڭعىش پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆ ايتىپ ەدى عوي، «مەن ەشتەمەدەن قامىقپايمىن، ەشتەمەدەن جالىقپايمىن، ەشقانداي ءسوز ماعان دا تيمەيدى!»،-دەپ.

سول سەكىلدى، قانداستارىما ايتارىم، سەندەر دە ەشتەمەدەن قامىقپاڭدار، ەشتەمەدەن جالىقپاڭدار، ەشقانداي ءسوز سەندەرگە دە تيمەيدى!

***

ەندى بۇل ماسەلەنى شەشۋدىڭ جولىنا كەلسەك، ەڭبەك جانە حالىقتى الەۋمەتتىك قورعاۋ ءمينيسترىنىڭ 2023 جىلعى 20 اقپاندا شىعارعان «شەتەلدىكتەردىڭ قازاقستان رەسپۋبليكاسىندا تۇراقتى تۇرۋعا رۇقسات الۋى ءۇشىن سۇرانىسقا يە كاسىپتەردىڭ تىزبەسىن جانە ونى قالىپتاستىرۋ قاعيدالارىن بەكىتۋ تۋرالى» №49 بۇيرىعى بار.

بىراق، اتالعان بۇيرىقتا مينيسترلىك قازاقستاندا ەرەكشە سۇرانىسقا يە جانە كەم بولسا بولمايتىن اسا ماڭىزدى ءبىر كاسىپتى  ەسكەرۋسىز قالدىرعان.

ول – مالشىلىق!

قازىردىڭ وزىندە قازاقستانداعى مال باعۋ جانە مال ونىمدەرىن ونى وڭدەپ ساتۋ كاسىبىنىڭ باسىم بولىگى تاۋەلسىزدىك جىلدارى اتاجۇرتىنا ورالعان قانداستارىمىزدىڭ، اسىرەسە قىتاي مەن موڭعوليادان كەلگەن اعايىندارىمىزدىڭ قولىندا!

سوندىقتان، شەتتەن ورالعان ەتنيكالىق قازاقتاردى سۇرانىسقا يە كاسىپتەردىڭ يەسى، ءتىپتى بىردەن ءبىر مامانى رەتىندە قاراپ، ولاردى مينيسترلىكتىڭ №49 بۇيرىعىمەن بەكىتىلگەن سۇرانىسقا يە كاسىپتەردىڭ تىزبەسىنە ەنگىزۋ كەرەك دەپ ەسەپتەيمىن.

ءسويتىپ، قانداستارىمىزدى قان قاقساتقان بىرلەسكەن بۇيرىقتىڭ قىسپاعىنان – كوشىپ كەلۋشىلەردىڭ الەۋەتتى ولشەمشارتتىق باعالاۋىنان شىعارىپ، باسى ارتىق قۇجاتتار تالاپ ەتۋدەن قۇتقارىپ جانە وڭىرلىك شەكتەۋدەن بوساتىپ، تەز قۇجاتتانۋىنا داڭعىل جول اشۋدى ۇسىنامىن!

مەن قانداستارىمىزدىڭ قولىنان باسقا كەلمەسە دە، مىڭعىرتىپ مال باعىپ، قازاقستان حالقىنىڭ اۋزىنان اق ماي اعىزاتىنىنا سەنىمدىمىن!

اۋىت مۇقيبەك

 30.03.2026

Abai.kz