جوعارعى سوت توراعاسى، كونستيتۋتسيالىق رەفورما جونىندەگى كوميسسيانىڭ مۇشەسى اسلامبەكمەرعاليەۆتىڭ جاڭا كونستيتۋتسيانىڭ 28-بابىنىڭ تۇرعىن ۇيدەن تەك سوت شەشىمى نەگىزىندە عانا شىعارۋتۋرالى ەرەجەلەرىنە قاتىستى تۇسىندىرمەسى. 

نەگىزگى زاڭنىڭ قابىلدانعان نورماسىن قاتە نەمەسە ءارتۇرلى ءتۇسىندىرۋدىڭ الدىن الۋ ماقساتىنداتومەندەگى تۇسىندىرمەنى جاريالاۋدى قاجەت دەپ سانايمىن.

جاڭا كونستيتۋتسيانىڭ 28-بابى تۇرعىن ءۇي يەلەرىنىڭ قۇقىقتارىن قورعاۋدى بەكىتەدى.

قابىلدانعان جاڭا نورما جىلجىمايتىن مۇلىكتىڭ زاڭدى يەلەرىنىڭ قۇقىقتارىن ءابسوليۋتتى باسىمدىققاقويا وتىرىپ، ولاردى زاڭدى كۇشىنە ەنگەن سوت شەشىمىنسىز تۇرعىن ۇيدەن شىعارۋىنا نەمەسە تۇرعىن ۇيىنەنايىرۋعا تىيىم سالادى.

جاڭا نورما ازاماتتاردى نەگىزسىز تۇرعىن ۇيدەن شىعارۋدان قورعاۋدى ەڭ جوعارى زاڭنامالىقدەڭگەيدە — كونستيتۋتسيا دەڭگەيىندە قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن ەنگىزىلدى.

بۇل جاڭا پراكتيكا ەمەس. بۇعان دەيىن دە زاڭنامادا نەگىزسىز تۇرعىن ۇيدەن شىعارۋعا تىكەلەي تىيىم سالىنعان بولاتىن.

ۇقساس نورمالار كوپ جىلدان بەرى ازاماتتىق كودەكستە (188-باپ) جانە «تۇرعىن ءۇي قاتىناستارى تۋرالى» زاڭدا (8-باپ) بەكىتىلگەن.

كەز كەلگەن ماجبۇرلەپ تۇرعىن ۇيدەن شىعارۋ نەمەسە تۇرعىن ۇيدەن ايىرۋ (مىسالى، مەملەكەتتىك قاجەتتىلىكتەر ءۇشىن الىپ قويۋ، كەپىلگە سالىنعان مۇلىككە ءوندىرىپ الۋ، جالداۋ شارتى) سوت تارتىبىمەن جۇزەگە اسىرىلادى.

سوت نە ىستەيدى؟

ول «تۇرۋعا رۇقسات بەرەدى» ەمەس، ادامنىڭ وسى تۇرعىن ۇيدە تۇرۋعا زاڭدى نەگىزدەرىنىڭ بار-جوعىن تەكسەرەدى.

تۇرعىن جوعارعى سوت توراعاسى، كونستيتۋتسيالىق رەفورما جونىندەگى كوميسسيانىڭ مۇشەسى اسلامبەك مەرعاليەۆتىڭ جاڭا كونستيتۋتسيانىڭ 28-بابىنىڭ تۇرعىن ۇيدەن تەك سوت شەشىمى نەگىزىندە عانا شىعارۋ تۋرالى ەرەجەلەرىنە قاتىستى تۇسىندىرمەسى

نەگىزگى زاڭنىڭ قابىلدانعان نورماسىن قاتە نەمەسە ءارتۇرلى ءتۇسىندىرۋدىڭ الدىن الۋ ماقساتىندا تومەندەگى تۇسىندىرمەنى جاريالاۋدى قاجەت دەپ سانايمىن.

جاڭا كونستيتۋتسيانىڭ 28-بابى تۇرعىن ءۇي يەلەرىنىڭ قۇقىقتارىن قورعاۋدى بەكىتەدى.

قابىلدانعان جاڭا نورما جىلجىمايتىن مۇلىكتىڭ زاڭدى يەلەرىنىڭ قۇقىقتارىن ءابسوليۋتتى باسىمدىققا قويا وتىرىپ، ولاردى زاڭدى كۇشىنە ەنگەن سوت شەشىمىنسىز تۇرعىن ۇيدەن شىعارۋىنا نەمەسە تۇرعىن ۇيىنەن ايىرۋعا تىيىم سالادى.

جاڭا نورما ازاماتتاردى نەگىزسىز تۇرعىن ۇيدەن شىعارۋدان قورعاۋدى ەڭ جوعارى زاڭنامالىق دەڭگەيدە — كونستيتۋتسيا دەڭگەيىندە قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن ەنگىزىلدى.

بۇل جاڭا پراكتيكا ەمەس. بۇعان دەيىن دە زاڭنامادا نەگىزسىز تۇرعىن ۇيدەن شىعارۋعا تىكەلەي تىيىم سالىنعان بولاتىن.

ۇقساس نورمالار كوپ جىلدان بەرى ازاماتتىق كودەكستە (188-باپ) جانە «تۇرعىن ءۇي قاتىناستارى تۋرالى» زاڭدا (8-باپ) بەكىتىلگەن.

كەز كەلگەن ماجبۇرلەپ تۇرعىن ۇيدەن شىعارۋ نەمەسە تۇرعىن ۇيدەن ايىرۋ (مىسالى، مەملەكەتتىك قاجەتتىلىكتەر ءۇشىن الىپ قويۋ، كەپىلگە سالىنعان مۇلىككە ءوندىرىپ الۋ، جالداۋ شارتى) سوت تارتىبىمەن جۇزەگە اسىرىلادى.

ءۇيدى يەلەنۋ جانە وعان بيلىك ەتۋ قۇقىعى تەك زاڭدى مەنشىك يەسىنە تيەسىلى ەكەنىن ءتۇسىنۋ قاجەت.

وسى قۇقىقتى پايدالانا وتىرىپ، مەنشىك يەسى ءوز تۇرعىن ءۇيىن جالعا بەرە الادى جانە جالداۋ شارتىندا جالعا الۋشىنى شىعارۋ تالاپتارىن بەلگىلەيدى.

ەگەر جالعا الۋشى شارت تالاپتارىن بۇزسا، مەنشىك يەسى شارتتى بۇزۋعا جانە تۇرعىن ءۇيدى بوساتۋدى تالاپ ەتۋگە تولىق قۇقىلى.

جالپى العاندا، تۇرعىن ۇيدەن شىعارۋ ماسەلەلەرى بويىنشا تۇراقتى سوت پراكتيكاسى قالىپتاسقان.

سوت ستاتيستيكاسىنا سايكەس، 2025 جىلى قارالعان 2,7 مىڭ ءىستىڭ تەك 6%-ى نەمەسە 160 ءىس پاتەر جالداۋشىلارعا قاتىستى بولعان.

ادەتتە جالعا الۋشىلاردى شىعارۋ تۋرالى داۋلار سيرەك جاعدايدا سوتقا دەيىن جەتەدى، ويتكەنى شارت تالاپتارى ساقتالعان كەزدە، ادەتتە، جانجال تۋىندامايدى.

ءوز كەزەگىندە، مەنشىك يەلەرى شارت تالاپتارىن ادال ورىندايتىن جالعا الۋشىلاردى شىعارۋ ماسەلەسىن كوتەرمەيدى.

جالعا الۋشى شارت تالاپتارىن بۇزعان جاعدايدا، سوت ونى تۇرعىن ۇيدەن شىعارۋ تۋرالى شەشىم قابىلدايدى، سونداي-اق مەنشىك يەسىنىڭ كەلتىرىلگەن شىعىنداردى، سونىڭ ىشىندە زاڭگەرلىك شىعىنداردى وتەۋ تۋرالى تالاپتارىن قاناعاتتاندىرادى.

سوندىقتان جاڭا كونستيتۋتسيا كۇشىنە ەنگەننەن كەيىن قۇقىقتىق بەلگىسىزدىك تۋىندايدى دەپ كۇتىلمەيدى.

قۇقىقتاردى قورعاۋداعى نەگىزگى ماسەلەلەر تاراپتار اراسىندا شارت بولماعان جاعدايلاردا تۋىندايدى.

مۇنداي كەزدە مەنشىك يەسىنە دە، تۇرعىنعا دا ءوز تالاپتارىن دالەلدەۋ قيىنعا سوعادى.

 اتالعان نورمانى كونستيتۋتسياعا ەنگىزۋ، ەڭ الدىمەن، جىلجىمايتىن مۇلىك يەلەرىنىڭ قۇقىقتارىن قورعاۋدى كۇشەيتۋگە، مامىلەلەردىڭ اشىقتىعىن قامتاماسىز ەتۋگە جانە تۇرعىن ءۇي نارىعىنداعى ءتارتىپتى ارتتىرۋعا، سونىڭ ىشىندە شارتتىق قاتىناستاردىڭ تۇراقتىلىعىن ساقتاۋعا باعىتتالعان.

Abai.kz