ۇلتىمىزدىڭ باي دا شۇرايلى ءتىل مادەنيەتىنە قۇرمەت ەتۋ، كۇندەلىكتى ومىردە قولدانۋ، وعان مۇراگەرلىك ەتۋ ۇلت مۇشەلەرىنىڭ بۇلتارىتپاس بورىشى. ويتكەنى قازاق ءتىلى قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ مەملەكەتتىك ءتىلى، تۇركى تىلدەرىنە جاتاتىن، 16 ميلليوننان استام ادام سويلەيتىن، 600 مىڭنان استام سوزدىك قورى، 200 دەن استام ءسوز تۋدىرۋشى جالعاۋ-جۇرناعى بار الەمدەگى ءىرى قىرىق ءتىلدىڭ ءبىرى بولىپ سانالادى.

ءتىل حالىقتىق قازىنا، ول ادامداردىڭ تۇرمىسى مەن قىزمەتى بارىسىندا ماڭىزدى ءرول اتقارادى. ءتىل ماندىك قاسيەتى جاعىنان العاندا ەرەكشە قوعامدىق قۇبىلىس، ال اتقاراتىن قىزمەتى جاعىنان ادامزاتتىڭ ەڭ ماڭىزدى قارىم-قاتىناس قۇرالى، ءارى ءتىل-ويدى بەينەلەۋدىڭ قۇرالى. ادام ءوز ومىرىندە تانىعان، تۇسىنگەن، سەزىنگەن، بىلگەن، كورگەن نارسەلەرىن ءتىل ارقىلى جەتكىزەدى.

قازىرگى جاھاندانۋ بارىسىندا بايلىق ءبىر ەلدىڭ ەكونوميكاسىنىڭ كۇش قۋاتىنىڭ سيمۆولى بولسا، ءتىل-ءبىر ۇلتتىڭ رۋحاني كۇش-قۋاتىنىڭ سيمۆولى، ءارى ۇلت رۋحىنىڭ جاندى بەينەسى. ۇلت تاريحىنىڭ جارقىن ايناسى. ءتىل تۇعىرىنىڭ بيىككە كوتەرىلگەنى حالىق مارتەبەسىنىڭ جوعارلاعانىنىڭ بەلگىسى.

ادامزاتتىڭ ءتىل ءۇردىسى تاريحى جانە عىلىمي سيپاتتامالارىمەن عانا ءوز بوياۋىن ايگىلەيدى، ءاربىر ۇعىمنىڭ ادام ساناسىنا قالىپتاسىپ، بەلگىلى ءبىر اتاۋمەن بەينەلەنۋى ءتىل عىلىمىنىڭ ەتيمولوگيا سالاسىنا سايادى. وسى تۇرعىدان قاراعاندا ءاربىر اتاۋدىڭ ءوز شەجىرەسى بولۋمەن بىرگە، ونىڭ ماعىنالىق اينالىمى، جاسالۋ جولدارى، تاريحى بولادى. ماعىنالىق ايعاقتىڭ ۇلعايۋى ، تارايۋى نەمەسە وزگەرۋى سول ۇلتتىڭ تىرشىلىك تىنىسى مەن بايلانىستى، ءارى وتە باياۋ اراعا عاسىرلار سالۋى مۇمكىن. سوندىقتان ءتىلدىڭ پايدا بولۋ، دامۋ، كوركەيىپ-گۇلدەنۋى، قاتاردان قالۋى، جويىلۋى سىندى ءوز اينالۋ وربيتاسى بار عىلىم.

قازاق ءتىلى دامۋ تاريحىنا قاراي تومەندەگى داۋىرلەردى باستان وتكەرگەن.

1.التاي ءداۋىرى بۇل ءتىل تاريحىنىڭ ەرتە زامانعى ءبولىمى بولىپ تۇركى تىلدەر، مۇعىل جانە توڭىس، ءيانجۋ تىلدەر توبى.

2.ھۇن(عۇن)داۋىرى بۇل 3-عاسىردان 5-عاسىرعا دەيىنگى ارالىق.

3.كونە تۇركى ءداۋىرى 5-عاسىردان 10-عاسىرعا دەيىنگى ارالىق.

4.ورتا عاسىر ءداۋىرى 10-عاسىردان 15-عاسىرعا دەيىنگى ءداۋىر. بۇل ءداۋىر ءوز ىشىنەن قارا حانيلەر ءداۋىرى 10-عاسىردان 12-عاسىرعا دەيىن. موڭعۇل ءداۋىرى 12-عاسىردان 15-عاسىرعا دەيىن بولىپ ەكى توپقا بولىنەدى.

5.قازاق حاندىعى ءداۋىرى 1456-جىلدان 19-عاسىردىڭ ورتاسىنا دەيىن.

6.قازاق حاندىعىنان كەيىنگى ءداۋىر 19-عاسىردىڭ ورتاسىنان 20-عاسىردىڭ 30-جىلدارىنا دەيىن.

7.قازىرگى قازاق ءتىلى 30-جىلداردان كەيىن قولدانىلعان ءتىل.

8.1991-جىلى ەلىمىز تاۋەلسىزدىك جاريالاپ قازاق ءتىلى قازاقستاننىڭ مەملەكەت ءتىلى بولىپ الەمدەگى الپاۋىت ەلدەردىڭ ساناتىنا ەنىپ حالىقاراعا تانىلۋى.

عاسىرلار قويناۋىنان ءتىلىمىزدىڭ بىزگە انىق تا تازا جۇيەلى جەتكەندىگىن ءسوز اسىلى ماقال-ماتەلدەرمەن دالەلدەپ، «ءتىل قارۋى – ءسوز»، «ءسوز قارۋى-وي»، «تىلدەن ارتىق قازىنا جوق، تىلدەن ارتىق قاسيەت جوق»، «انام بەرگەن تۋعان ءتىلىم، اتام بەرگەن قۇرال ءتىلىم»، «انا ءسۇتى بوي وسىرەدى، انا ءتىلى وي وسىرەدى. ءتىل تاس جارادى، ءتىس جارماسا باس جارادى. قىزىل تىلدە بۋىن جوق، شەشەننىڭ ءتىلى شەبەردىڭ ءبىزى ورتاق. ءپىل كوتەرمەگەندى ءتىل كوتەرەدى. ات جۇيرىگى اسقا، ءتىل جۇيرىگى باسقا. تۋعان ەل-تۇعىرىم، تۋعان ءتىل-قىزىرىم. باس كەسپەك بولسادا، ءتىل كەسپەك جوق. ءتىلسىز جەردە تىرشىلىك جوق. ءتىل-دوستىقتىڭ التىن كوپىرى. ادام تىلدەن جازادى،كوڭىلدەن ازادى. ءتىل-تىرشىلىكتىڭ تىرەگى.

جەتى جۇرتتىڭ ءتىلىن ءبىل، جەتى ءتۇرلى ءبىلىم ءبىل. تىلدە تيەك جوق، اۋىزدا جيەك جوق. ءتىل-ءتىلىپ تۇسەر نار كەسكەن. ءسوز وتكىر جەبە تاۋ تەسكەن. ءتىلسىز حالىق ولگەن بالىق، وتكىر ءتىل-دارىن، ۇزىن ءتىل-جاۋىڭ. ءتىل-كوڭىلدىڭ كىلتى. ءبىز جوعارىداعى ناقىل سوزدەردەن انامىزدىڭ اق سۇتىنەن دارىعان انا ءتىلىمىزدىڭ اسىل قاسيەتتەرىن ارداقتاپ، ۇلت ارالىق قاتىناس قۇرالىنا اينالدىرۋعا كۇش سالىپ ءتىلىمىزدىڭ مارتەبەسىن جوعارىلاتايىق!

ءتىل تۋى جىعىلماسا، ۇلت تۋى دا جىعىلمايدى. دۇنيەدەگى ەڭ وزىق ۇلت سالتانات قۇرسا، سول ۇلتتىڭ ءتىلى قاستەرلەنىپ جالپى جۇرت ۇيرەنەتىن تىلگە اينالارى حاق. كەرىسىنشە ۇلت كەنجەلەپ، توقىراسا، سول ۇلتتىڭ ءتىلى شەگىنشەكتەپ توقىرايدى. سوندىقتان ءبىر ۇلتتىڭ كوركەيىپ گۇلدەنۋى سول ۇلتتىڭ ءتىلىنىڭ كوركەيۋىنە، دامۋىنا قاتىستى دەيمىز. ويتكەنى، ءتىلى جوعالعان ەلدىڭ ءوزى دە جوعالادى. ارقايسى ۇلت تىلدەرىنىڭ وزىندىك ەرەكشەلىكتەرى مەن ارتىقشىلىقتارى بار، ءتىل ەرەكشەلىگىنە قۇرمەت ەتۋ استە تار ورىستىلىكپەن وزگە ۇلت تىلدەرىن شەتكە قاعۋ دەگەن ءماندى بىلدىرمەيدى. قايتا ءوز انا ءتىلىن يگەرۋ ارقىلى ۇلت پەن ۇلت اراسىندا ءتىل جاعىنداعى كەدەرگىنى جەڭىلدەتىپ انا ءتىلدىڭ قۇدىرەتىن ايگىلەۋ، وزگە تىلدەردى ەلىمىزدىڭ دامۋى جولىندا دامىعان ەلدەرمەن تاجىريبە الماستىرۋ ماقساتىندا ۇيرەنىپ قاجەتكە جاراتۋىمىز كەرەك. بۇگىنگى تاڭدا وزگە ۇلتتار قازاق ۇلتىنىڭ انا ءتىلى، ءدىنني، سالت-ساناسى، اتا ءداستۇرى ادەت-عۇرپى دامىعان ەلگە اينالدى دەپ تامسانا قارايدى. ال وسىنداي ەلدە جاساعان ءبىز وزگە تىلدە سويلەۋگە بەيىمبىز. سەبەبى، سانا سەزىمنىڭ ويانۋى، ۇلتتىق كوزقاراستىڭ السىزدىگى.

مەن كوشە كولىگىندە كەلە جاتىپ 60 جاستان اسقان ەگدە ايەلدىڭ ەكى بىردەي نەمەرەسىمەن (5-6 جاستار شاماسىندا) وزگە تىلدە ءتىل تابىسىپ كەلە جاتقانىنا كۋا بولدىم.

- بالالارىڭىزعا نەگە ءوز تىلىڭىزدە سويلەمەيسىز؟-دەدىم.

- ول، اكە-شەشەسى قازاق ءتىلىن بىلمەيدى. سوندىقتان انا ءتىلى وسىلاي شىققان دەپ جاۋاپ بەردى.

مىنە بۇل انانىڭ انا تىلگە دەگەن جاۋاپكەرشىلىگىن مۇلدە ۇمىتقاندىعىن كورسەتەدى.

ءتىل وتە كۇردەلى ،سان سانالى قۇبىلىس. ونىڭ سيپاتىن مىنا جاقتاردان كورۋگە بودادى:

ءتىل ادامزات قوعامىنىڭ ەڭ باستى قاتىناس قۇرالى. ادامدار ءتۇسىنىسىپ، قوعامدىق وندىرىستىك قيمىلمەن شۇعىلدانۋ ءۇشىن ءبىر-بىرىمەن بايلانىس جاساپ، وي-پىكىر اۋىستىرىپ، ءتىل تابىسادى. ءتىل ادامزات قوعامىمەن بىرگە تۋىپ بىرگە جاسايتىن قوعامدىق قۇبىلىس. ءتىل پايدا بولعاننان باستاپ بۇكىل قوعام مۇشەلەرىنىڭ تابىنا، ورنىنا قاراماي، بارلىعىنا بىردەي قىزمەت ەتەدى. ويتكەنى ول تاپتىق قوعام پايدا بولۋدان بۇرىن پايدا بولعان، ءبىر تۋتاس جۇيە بولىپ ادامزات مادەنيەتىنىڭ قارىم قاتىناس قۇرالى بولعان. ول فونەتيكا، گرامماتيكا، لەكسيكا، ستيليستيكا سالالارى بويىنشا زەرىتتەلەدى.

فونەتيكا-تىلدەگى دىبىستاردى جانە ولاردىڭ جاسالۋ، جۇيەلەنۋىن دىبىس زاڭدىلىعىن قاراستىراتىن ءتىل عىلىمىنىڭ ءبىر ءىلىمى ۇعىمىندا قولدانادى.فونەتيكانىڭ ءتۇيىندى زەرتتەيتىن وبەكتىسى-دىبىس. الايدا دىبىس دەگەن ءسوزدىڭ بەرەتىن ۇعىمى كەڭ. فونەتيكانىڭ زەرتتەيتىن دىبىستارى فيزيكالىق قۇبىلىسقا ساياتىن وزەننىڭ گۇرىلى، ماشينانىڭ ءدۇرىلى، سۋدىڭ سىڭعىرى، تۋدىڭ سىبدىرى، ت ب. ەمەس. قايتا ادامنىڭ دىبىستاۋ مۇشەلەرىنىڭ قىزمەتى ارقىلى شىعاتىن ءبىر بىرىنە سايالىق جاعىنان پارىقتى مانگە يە ءتىل دىبىستارى بولىپ تابىلادى.

گرامماتيكا-سوزدەردىڭ وزگەرۋى جانە سوزدەردىڭ سويلەمدە تىركەسۋى تۋرالى ەرەجەلەر جيناعى-بولۋ سيپاتى مەن ءسوزدىڭ قۇرىلىمى سوزدەردى سول ەرەجە بويىنشا جۇيەگە سالۋعا مىندەتتى.

لەكسيكا - بارلىق سوزدەردىڭ جيناعى دەگەن ۇعىمدى بىلدىرەدى. تىلدەگى ءسوز بايلىعىن ايقىندايتىن ءتىل عىلىمىنىڭ سالاسى. ونىڭ زەرىتتەۋ وبەكتىسى – ءسوز.

ستيليستيكا – سوزدەردىڭ جۇمسالىم جاعىنداعى ماسەلەنى زەرىتتەپ، زەردەلەيدى. ياعني ءتىل عىلىمىنىڭ تىلدىك تاسىلدەر جۇيەسىن زەرتتەۋ سالاسى.

قازاق ءتىلى قازاقتىڭ مەنشىكتى رۋحاني بايلىعى ءارى ۇزاق عاسىرلار بويىنشا قالىپتاسىپ، دامىپ، سۇرىپتالىپ كەمەلدەنگەن ۇلتتىق دارالىق قاسيەتى سانالادى. قازاق ءتىلى قازاقتىڭ اۋىزەكى ءتىل نەگىزىندە بارلىققا كەلىپ، اقىن-جىراۋ، ءدىلمار شەشەندەرمەن شەجىرەشىلەر تالانتتى قالامگەرلەر مەن ءتىل ماماندارىنىڭ مازمۇنىن بايىتىپ، قالىپقا ءتۇسىرۋى مەن ارلەنىپ، ادەمىلەنىپ، اجارلانىپ، كوركەيىپ، وڭدەلىپ، سۇرىپتالىپ جۇيەگە تۇسكەن كوركەم ادەبيەت شىعارمالارىنىڭ ءتىلى نەگىزىندە جالپى حالىقتىق ءتىل بولىپ، شارۋاشىلىقتىڭ بار سالاسىن وركەندەتە تۇسۋگە سەبەپشى كۇشى. حالقىمىزدىڭ مادەني دارەجەسىن جوعارى ورەگە كوتەرەتىن پارمەندى قۇرال. جۇرىتشىلىقتى جاپپاي وتانشىلدىق رۋحقا باۋليتىن رۋحاني بايلىق.

قازاق ءتىلى - كوركەمدىك ءتۇر مەن تۇسكە باي، بوياۋى قانىق، الۋان ءتۇرلى  ستيلدىك تاسىلدەرگە يە جاندى دا يكەمدى سۇلۋ ءتىل ورەسىنە جەتكەن، عىلىمي جۇيەگە تۇسكەن قازاق حالقى ورتاق پايدالاناتىن ءتىل.

انا ءتىلىمىزدى ارداقتاۋ ءاربىر ازاماتتىڭ پارىزى. ۇرپاعىمىز ءتىلدى ءوز ماعىناسىندا سويلەسىن دەسەك، ءوزىمىز ءسوزدىڭ ءتۇپ توركىنىنە زەر سالىپ، ءتىلدىڭ قولدانۋ اياسىن يگەرۋىمىز كەرەك.

انا ءتىلدى ۇمىتقان ادام ءوز حالقىنىڭ وتكەنىندە ۇمىتىپ بولاشاعىنان قول ۇزەدى.

انا ءتىل-ار ولشەمى، ولاي بولسا ءتىل شۇبارلاۋ، كوڭىل تۇنىعىن لايلاۋ دەگەن ءسوز.

انا ءتىل - اتا-بابامىزدان ميراس بولىپ كەلە جاتقان باعا جەتپەس اسىل مۇرا، دەمەك ءار ادام انا ءتىلىن كوزىنىڭ قاراسىنداي قورعاۋعا، ونىڭ تازالىعىن ساقتاۋعا مىندەتتى. امال نە، انا ءتىلىمىزدى شۇبارلاپ، باسقا ءتىلدىڭ سوزدەرىمەن ارالاستىرىپ سويلەيتىندەردى جيى كەزىكتىرەمىز، ءتىپتى انا تىلدەن بەزىپ، وزگە تىلدە سويلەيتىن سوراقىلاردى كورگەندە جانىڭ اشيدى. ناعىز ادام انا ءتىلىن قۇرمەتتەگەن ادام. بۇل سەنىڭ باسقا ءتىلدى مەڭگەرۋىڭە بوگەت بولمايدى، قايتا سەنى ادامگەرشىلىككە، وتانشىلدىققا جەتەلەيدى. انا ءتىلىنىڭ تەرەڭ يرىمىنە بويلاي ءبىلۋ تولىمدى ادام بولۋدىڭ بەلگىسى. قورىتىپ ايتقاندا تۋعان جەردى، ەلدى، مەكەندى ،وتاندى ءسۇيۋ دەگەن ءسوز. ءتىل- اتا-بابامىزدىڭ بىزگە قالدىرعان اماناتى. بۇگىنگى ۇرپاقتىڭ مارتەبەسى، ەرتەڭگى جەتكىنشەكتەردىڭ كەپىلى، سوندىقتان ءتىلىمىزدىڭ قادىر-قاسيەتىن ءبىلۋ ، ءوز تىلىندە سويلەۋ ەلىمىزدىڭ تاعدىرىنا قاتىستى ءىرى ءىس. ءتىلدى ساقتاۋدىڭ عىلىمي ءادىسى-ءتىلدىڭ يممۋنيتەتىنىڭ قالىپتاسۋى. ءتىلدى ۇرپاقتان ۇرپاققا جەتكىزۋ ءۇشىن، وتباسىلىق تاربيەنى كۇشەيتىپ، انا دۇنيەگە كەلگەن سابيگە انا سۇتىمەن ءوز انا ءتىلىنىڭ ءنارىن بەرۋى كەرەك. ءسابي الەمدى قاي تىلمەن تانىسا سول ءتىل ونىڭ اسىل قازىناسى ەسەپتەلەدى دە انا تىلىمەن كوكىرەگى ويانىپ، كوڭىلى كوتەرىلىپ، وي ءورىسى سارالانادى، سەبەبى سول تىلمەن العاشقى ومىردە ءنار بەرەتىن اسىل سوزدەردى يگەرەدى. مىسالى، اتا-اپا، اكە-شەشە، نان، ءشاي ت.ب.

ءتىل وتباسىنىڭ قارىم-قاتىناس قۇرالى عانا ەمەس، قوعامدىق دامۋدىڭ ماڭىزدى ساتىسى. ءتىلدى تەحنولوگيا ارقىلى ساقتاۋعا بولادى. حالقىمىز رۋحاني الەمدى بايىتۋ، اقپاراتتىق ورىندارى، گازەت-جۋرنال، راديو، تەلەۆيزور، توراپتار مەن ينتەرننتتەردە ءتىلدى شۇبارلاماي تولىق قولدانىسقا ءتۇسىرىپ، ۇگىتتىك ءرولدارىن ساۋلەلەندىرىپ، انا تىلدە قالىپقا ءتۇسىرىپ، بۇگىنگى ۇرپاققا ءتىل ارقىلى جاڭا تاريح جاساۋعا وراي جاراتۋ كەرەك.

ءتىل ويمەن تىكەلەي بايلانىستى بولادى. ءتىلدى وي مەن سانا قاتىناسى جاعىنان قاراعاندا ول ويدى قالىپتاستىرادى، جارىققا شىعاراتىن قۇرال، ءارى تسيفرلىق تەحنولوگيا. سەبەبى ادامنىڭ ويى قوعامدىق ومىردەگى ادامداردى قورشاعان اينالاداعى زاتتاردىڭ، قۇبىلىستىڭ، ءىستىڭ ادام ساناسىنداعى كورىنىس ساۋلەسى. ءتىل ارقىلى ويلايسىڭ، جەتكىزەسىڭ.

ءتىل-ۇلتتىق قۇندىلىقتىڭ، سالت-ءداستۇردىڭ، مادەنيەت، وقۋ-اعارتۋدىڭ، ونەردىڭ، ۇلتتىق تانىمنىڭ، بولمىستىڭ ساقتالاتىن ورنى ءارى جەتكىزەتىن قۇرالى. ءبىز حالقىمىزدىڭ رۋحاني الەمىن بايىتۋدا ۇلتتىق ادەبيەتىمىزدىڭ كوكجيەگىن كەڭەيتۋدە ءتىل ارقىلى بەينەلەۋدەن ايىرىلا المايمىز. سوندىقتان كيەلى ءتىل ونەرىمىزدى ارداقتاۋعا ءوزىمىزدى ارنايىق اعايىن. بۇل ءبىزدىڭ بۇلتارىتپاس پارىزىمىز.

قازىر دۇنيەدە قولدانىس كورىپ تۇرعان 2300 شاماسىندا ءتىل بار. وسىلاردىڭ ىشىندە اعىلشىن، قىتاي، ورىس، يسپان، سولتۇستىك ءۇندى، اراب، پورتۋگول، نەمىس، جاپون جانە فرانسۋز تىلدەرى قولدانىس اياسىندا اعالاپ الدا تۇرعان تىلدەر ەسەپتەلەدى ەكەن دە، قالعاندارى مەملەكەت، رايون، ۇلت، ءتىپتى رۋ، تايپا كولەمىندە جۇمسالىم تابادى. تىلدە جاراتىلىس قاسيەتى، قوعامدىق قاسيەتتە بولادى. ءتىلدى پايدا قىلاتىندار، پايدالاناتىندار جانە جالعاپ تاراتاتىندار، دامىتاتىندار-قوعام مۇشەسى، ادامدار بولعاندىقتان، ءمالىم ءبىر تىلدىك قوعام دامۋىنىڭ ورەسىنە ىلەسىپ، دامىپ تولىپ وتىرۋدا، جويىلىپ كەتۋدە ونىڭ قوعامدىق قاسيەتىنە اتاپ ايتقاندا سول ءتىل، مەنشىكتەنۋشى حالىقتىڭ تاريحي ورنى مەن رولىنە بايلانىستى بولادى. سوندىقتان قازاق ءتىلىن شۇبارلاماي دۇرىس قولدانىسقا ءتۇسىرىپ، ماڭىزى مەن ماقساتىن ايقىنداپ، قولدانىسىن كەڭەيتىپ، ۇلت ارالىق تىلدەر قاتارىنا قويۋعا قۇلشىنايىق.

بايبولات قاناتبەك

Abai.kz