الەمدىك ەكونوميكادا دامۋشى ەلدەرگە دەگەن قىزىعۋشىلىقتىڭ ارتۋى جانە ەۋرازيانىڭ جاڭا ءرولىنىڭ قالىپتاسۋى اياسىندا قازاقستان ەكونوميكالىق ءوسىم، رەفورمالار جانە ءتيىمدى گەوگرافيالىق ورنالاسۋ ارقىلى ءوز ىقپالىن ارتتىرا الاتىن ەلدەردىڭ ءبىرى رەتىندە ءجيى قاراستىرىلا باستادى.

قازاقستاننىڭ بولاشاعى، ەكونوميكالىق ترانسفورماتسياسى، پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ ءرولى جانە ەلدىڭ جاڭا جاھاندىق ەكونوميكالىق جۇيەدەگى ورنى تۋرالى ءبىز ورتالىق ازيا بويىنشا ساراپشى، EU Reporter جانە EuReflect باسىلىمدارىنىڭ اۆتورى دەريا سويسالمەن اڭگىمەلەستىك.

– دامۋشى ەكونوميكالار جان باسىنا شاققانداعى ءجىو ءوسىمى بويىنشا العا شىعىپ جاتىر. بۇل ءۇردىستى جاھاندىق كۇشتەر تەپە-تەڭدىگى تۇرعىسىنان قالاي باعالايسىز؟

– دامۋشى ەكونوميكالار ءجىو ءوسىمى بويىنشا كوش باستاپ وتىر، ويتكەنى ولاردىڭ العا جىلجۋ مۇمكىندىگى كوبىرەك. ەكونوميكالىق تۇرعىدان جەتىلگەن ەلدەر ءۇشىن جوعارى قارقىنمەن ءوسۋ الدەقايدا قيىن. ال دامۋشى مەملەكەتتەر، اسىرەسە تەحنولوگيالارعا، جاساندى ينتەللەكتكە جانە باسقارۋدى جاڭعىرتۋعا باسىمدىق بەرسە، جىلدام ءوسىم كورسەتە الادى. وسى تۇرعىدا قازاقستان سياقتى «ورتا دەرجاۆالار» ەرەكشە نازارعا لايىق.

قازىرگى تاڭدا ءدال وسىنداي ەلدەر جاھاندىق كۇشتەر تەڭگەرىمىن قالىپتاستىرۋدا ماڭىزدى ءرول اتقارا باستادى. ءبىز كوپپوليارلى الەمدە ءومىر ءسۇرىپ وتىرمىز، مۇندا بۇرىنعى يەرارحيا وزگەرىپ، جاڭا ءوسىم ورتالىقتارى پايدا بولۋدا. سوندىقتان قازاقستاندى وسى ترانسفورماتسيادا ءوز ورنىن كۇشەيتىپ، الەمدىك ەكونوميكانىڭ قايتا قۇرىلۋىنا ۇلەس قوسا الاتىن ەلدەردىڭ ءبىرى رەتىندە قاراستىرۋعا بولادى.

– قازاقستان رەيتينگتە شامامەن 29% وسىممەن 9-ورىن الدى. بۇل كورسەتكىش ناقتى قۇرىلىمدىق وزگەرىستەردى كورسەتە مە؟

– بۇل كورسەتكىش ەلدەگى وزگەرىستەردىڭ ءبىر بولىگىن كورسەتەدى، بىراق ونى كەڭىرەك كونتەكستە قاراستىرۋ قاجەت. قازاقستان تەك تابيعي رەسۋرستار ەسەبىنەن عانا ەمەس، سونىمەن قاتار وڭىرلىك ەكونوميكاداعى ورنى مەن ورتالىق ازيانىڭ ماڭىزىنىڭ ارتۋى ارقىلى دا پوزيتسياسىن كۇشەيتىپ كەلەدى. سوندىقتان بۇل ءوسىم كەزدەيسوق ەمەس، تەرەڭ ۇردىستەردىڭ ناتيجەسى. قازاقستاننىڭ كورشىلەرىمەن، اسىرەسە وزبەكستانمەن، كونسترۋكتيۆتى قارىم-قاتىناس ورناتۋى دا ماڭىزدى. ەكى ءىرى ەكونوميكانىڭ ءوزارا ارەكەتى بۇكىل ايماقتىڭ دامۋىنا سەرپىن بەرەدى. ىشكى دەڭگەيدە دە وڭ وزگەرىستەر بايقالادى: ەلدە تسيفرلاندىرۋ جىلى جاريالاندى، رەفەرەندۋم رەفورمالاردىڭ جالعاسىپ جاتقانىن كورسەتتى. سونىمەن قاتار قازاقستان ءوزىن سەنىمدى جانە بولجامدى سەرىكتەس رەتىندە دالەلدەدى. ەۋروپالىق وداقپەن كەڭەيتىلگەن سەرىكتەستىك تۋرالى كەلىسىمنىڭ بولۋى ينۆەستورلار ءۇشىن ماڭىزدى سيگنال بولىپ تابىلادى. بۇل فاكتورلار ەۋروپادان لوگيستيكا، جاسىل ەنەرگەتيكا جانە تسيفرلىق تەحنولوگيالار سالاسىنا ينۆەستيتسيالاردىڭ ارتۋىنا ىقپال ەتەدى، سونداي-اق قىتاي، اقش جانە باسقا ەلدەردىڭ قىزىعۋشىلىعىن كۇشەيتەدى.

– قازاقستاندى ەۋرازياداعى قارقىندى دامىپ جاتقان ەكونوميكالاردىڭ قاتارىنا جاتقىزۋعا بولا ما؟

– ارينە، بولادى. قازاقستان ەۋرازيا كەڭىستىگىندەگى ماڭىزدى مەملەكەتتەردىڭ بىرىنە اينالدى. ونىڭ ستراتەگيالىق ورنالاسۋى، ەكونوميكاسىنىڭ اۋقىمى جانە ءتۇرلى باعىتتا بايلانىس ورناتا الۋى ۇلكەن ارتىقشىلىق بەرەدى. ەل رەسەي، وڭتۇستىك ازيا، شىعىس جانە ەۋروپانى بايلانىستىراتىن ماڭىزدى توراپتا ورنالاسقان. سونىمەن قاتار قازاقستان ساياسي تۇراقتى ءارى سەنىمدى سەرىكتەس رەتىندە قابىلدانادى. وسى فاكتورلاردىڭ جيىنتىعى ونىڭ ىقپالىن ودان ءارى ارتتىرۋعا مۇمكىندىك بەرەدى.

– قازاقستاننىڭ ەكونوميكالىق ساياساتى جاھاندىق ءارتاراپتاندىرۋ ترەندتەرىنە سايكەس كەلە مە؟

– قازاقستان ەكونوميكاسى ۇزاق ۋاقىت بويى كومىرسۋتەكتەرگە تاۋەلدى بولدى. الايدا قازىرگى تاڭدا ەل تسيفرلاندىرۋعا جانە قىزمەت كورسەتۋ سەكتورىن دامىتۋعا باسىمدىق بەرىپ وتىر. شاعىن جانە ورتا بيزنەس دامىپ كەلەدى، ۇلتتىق كومپانيالار نىعايۋدا، ەنەرگەتيكالىق كوشۋ جۇزەگە اسۋدا. قازاقستان جاسىل ەنەرگەتيكانى دامىتىپ، ادامي كاپيتالعا، اسىرەسە تسيفرلىق داعدىلارعا ينۆەستيتسيا سالۋدا.

Astana Hub-تى دامىتۋ — ەلدىڭ تەك شيكىزات ءوندىرۋشى ەمەس، تەحنولوگيا مەن يننوۆاتسيا جاساۋشى مەملەكەتكە اينالۋ ۇمتىلىسىنىڭ كورىنىسى. جوعارى ءبىلىم دەڭگەيى دە بۇل باعىتتى قولدايدى. جالپى العاندا، قازاقستاننىڭ ساياساتى جاھاندىق ءارتاراپتاندىرۋ ترەندتەرىنە سايكەس كەلەدى، بىراق بۇل پروتسەسس ءالى جالعاسۋدا.

– بۇل ترانسفورماتسيادا پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ ءرولى قانداي؟

– پرەزيدەنت توقاەۆ ساياسي مودەرنيزاتسيا مەن دەموكراتيالاندىرۋدا ماڭىزدى ءرول اتقارادى. بۇل رەفەرەندۋم ناتيجەسىندە دە كورىندى. سونىمەن قاتار ونىڭ بيلىكتى بولاشاقتا تاپسىرۋعا دايىن ەكەنى — پوستكەڭەستىك كەڭىستىك ءۇشىن سيرەك قۇبىلىس.

توقاەۆ ءتيىمدى باسقارۋ، اشىقتىق جانە رەفورمالاردى ىلگەرىلەتەتىن كوشباسشى رەتىندە قابىلدانادى. ونىڭ كەزەڭىندەگى كوپۆەكتورلى سىرتقى ساياسات ينۆەستورلار سەنىمىن ارتتىردى. ينۆەستورلار ءۇشىن تۇراقتىلىق، زاڭ ۇستەمدىگى جانە بولجامدىلىق وتە ماڭىزدى. قازاقستان وسى باعىتتا وڭ ديناميكا كورسەتىپ وتىر.

– قازاقستانداعى ەكونوميكالىق ءوسىمنىڭ تۇراقتىلىعىن قانداي فاكتورلار انىقتايدى؟

– نەگىزگى فاكتور — ەكونوميكانى ناقتى ءارتاراپتاندىرۋ. تەك مۇناي مەن شيكىزات ەكسپورتىنا سۇيەنۋ ۇزاق مەرزىمدى پەرسپەكتيۆادا جەتكىلىكسىز. قازاقستان تسيفرلاندىرۋدى، جاساندى ينتەللەكتتى جانە جاڭا سالالاردى دامىتۋى قاجەت. ۇكىمەتتىڭ بۇل باعىتتاعى نازارى — وڭ قادام. سونىمەن قاتار بىلىمگە ينۆەستيتسيا وتە ماڭىزدى. ول يننوۆاتسيالار مەن تەحنولوگيالاردىڭ دامۋىنا نەگىز بولادى. ينۆەستيتسيالار تارتۋ دا شەشۋشى ءرول اتقارادى. شەتەلدىك كاپيتال ەكونوميكانىڭ وسۋىنە قوسىمشا سەرپىن بەرەدى. دەموگرافيالىق فاكتور دا ماڭىزدى. حالىق سانىنىڭ ءوسۋى، اسىرەسە وڭتۇستىك وڭىرلەردە، بولاشاق دامۋ ءۇشىن ۇلكەن مۇمكىندىك بەرەدى.

– قازاقستان ايماقتىق ەكونوميكالىق حابقا اينالا الا ما؟

– ارينە. قازاقستاننىڭ شىعىس پەن باتىس، سولتۇستىك پەن وڭتۇستىك اراسىنداعى ورنالاسۋى — ونىڭ باستى ارتىقشىلىعى. ورتا دالىزدەگى ءرولى، كاسپي تەڭىزىنە شىعۋ مۇمكىندىگى جانە لوگيستيكالىق ينفراقۇرىلىمى ونىڭ ماڭىزىن ارتتىرادى. قازاقستان ەۋروپا ءۇشىن دە، قىتاي ءۇشىن دە ماڭىزدى سەرىكتەسكە اينالىپ كەلەدى. وسى فاكتورلاردىڭ بارلىعى ەلدىڭ ەۋرازياداعى ەكونوميكالىق حاب رەتىندە ورنىعۋىنا تولىق نەگىز بار ەكەنىن كورسەتەدى.

Abai.kz