مۋركا
(اڭگىمە)
قۇربىلارىممەن بىرگە تابان توزدىرىپ پاتەر ىزدەپ ءجۇرمىز. جالعا بەرىلەتىن ءۇي كوپ بولعانىمەن، ءبىرىنىڭ باعاسى قىمبات، ءبىرى ءبىز ءۇشىن الىستا، ءبىرىنىڭ پاتەرى سۋىق دەگەندەي... بىرنەشە كۇننەن كەيىن ىزدەگەنىمىزدى ارەڭ تاۋىپ، كوڭىلىمىز ورنىقتى. ءۇي ەسكىلەۋ، دەگەنمەن دە تازا ءارى جىلى. پاتەرىمىز دە كەڭ، جايلى. بىراق العاشىندا «كورشىمەن تاتۋ بولۋ» قيىنعا ءتۇستى.
وڭ جاق قاپتالىمىزدا قارلىعاش ەسىمدى اجە ۇلىنىڭ قولىندا، نەمەرەلەرىمەن تۇرادى. بۇلارمەن ءتىل تابىسۋ بىزگە قيىنعا تۇسكەن جوق. اپتا سايىن اجەمىزدىڭ شەلپەگىن جەپ، «اۋىلى ارالاس، قويى قورالاس» كورشىگە اينالدىق. ال سول جاق بەتتە تۇراتىن گالينا (گاليا) اجەمىزدىڭ ءبىزدى اتارعا وعى بولمادى. ونىڭ باۋىرساقتاي دومالانعان سارى مىسىعى بار. ونىسى مياۋلاپ، بىزگە تۇنىمەن ۇيقى بەرمەيدى. جانىمداعى اينۇر ەسىمدى ەركە قۇربىم مىسىقتى ءيتتىڭ ەتىنەن جەك كورمەسى بار ما؟ ءبىر كۇنى ول دالىزدە مياۋلاپ تۇرعان گاليا اجەيدىڭ مۋركاسىن ۇرىپ، دالاعا شىعارىپ جىبەرەدى. ونى كورگەن جۇگىرمەكتەردىڭ ءبىرى اجەيگە ايتىپ قويىپتى. مۇنىڭ ارتى ۇلكەن داۋ بولىپ، اراعا كورشى قارلىعاش اجەي ءتۇسىپ، سوڭى اينۇردىڭ كەشىرىم سۇراۋىمەن اياقتالدى.
– قايداعى ءبىر مىسىق ءۇشىن سونشا ايقايلاعانى نەسى؟ – بۇل ۋاقىتقا دەيىن مىسىق ءۇشىن ەشكىمگە باسىن ءيىپ كورمەگەن اينۇر جىلارمان كۇيگە ءتۇستى. – ءبىز دە اۋىلدا مىسىق اسىرادىق، يت اسىرادىق. بىراق ولاردى تىم وبەكتەمەيتىنبىز. مىنا ورىس كەمپىردىڭ مىسىقتى ادامنان ارتىق جاقسى كورگەنى نەسى؟!
– قاراعىم، قىزىم، سول سارى مىسىق اجەڭنىڭ الدانىشى عوي. اشۋىڭدى باس!
– اپا، مىسىعى ءدالىزدى ءبۇلدىرىپ قويعان ەكەن، سونى كوردىم دە شىداي الماي، ۇستاپ الىپ، دالاعا شىعارىپ جىبەردىم. بار بولعانى وسى!
– ءيا، گاليا سول مىسىقتى بالاسىنداي كورەدى. سونىمەن ادامشا سويلەسەدى، جۋىندىرادى، بىرگە تاماقتانىپ، بىرگە ۇيىقتايدى.
– اپا، وسى ورىس ايەلدىڭ بالالارى بار ما؟
– گاليا نەگىزى جامان ادام ەمەس. سەندەر ونىمەن ءتىل تابىسىپ، تاتۋلاسىڭدار. سول كەزدە ول سەندەرگە اشىلىپ، سىرىمەن بولىسەدى. اشۋمەن ايتقان سوزدەرىن ۇمىتىپ كەتىڭدەر!
قارلىعاش اپاي كورشىسىنىڭ جەكە ءومىرى تۋرالى جاق اشپادى. ارادا ايدان استام ۋاقىت ءوتتى. اينۇر دەمالىستا اۋىلىنا كەتىپ، ەسىك الدىندا جالعىز وتىرعانمىن. ماعان قاراما-قارسى تۇرعان ورىندىققا گاليا اجەمىز كەلىپ جايعاستى. وتكەندەگى وقيعادان كەيىن سالەمىمىزدى الماي، ءبىزدى كورسە، جىلان كورگەندەي جيىرىلىپ جۇرگەن اجەم بۇگىن كوڭىلدى.
– قىزىم، بۇگىن كۇن جاقسى ەكەن! – دەدى ماعان كۇلىمسىرەي قاراپ.
مەنىڭ دە كۇتكەنىم وسى ەدى.
– ناعىز قىدىراتىن كۇن ەكەن! – دەدىم ىلە جاۋاپ بەرىپ.
– ەندەشە، بۇگىن ءبىزدىڭ ۇيگە كەل، تۋعان كۇن تويلايمىز!
– و-و، بۇگىن تۋعان كۇنىڭىز بە ەدى؟ قۇتتى بولسىن! زور دەنساۋلىق، ۇزاق عۇمىر تىلەيمىن!
اجەمنىڭ كوڭىلىن اۋلايىن دەپ تىلەكتى قارشا جاۋدىرىپ جاتىرمىن. ول مەنى كۇلىمسىرەپ تىڭداپ وتىردى دا:
– راحمەت، قىزىم! بۇگىن مەنىڭ تۋعان كۇنىم ەمەس، مۋركانىڭ تۋعان كۇنى، – دەدى مىسىعىن سيپالاپ. ومىرىمدە مىسىققا تىلەك ايتىپ كورىپپىن بە؟ انشەيىندە اۋزىم ءبىر ەلى جابىلمايتىن، مۇندايدا نە ايتارىمدى بىلمەي ساسقالاقتاعانىم-اي.
– قىزىم، قارلىعاش اجەڭ سياقتى مىسىقتا تۋعان كۇن بولا ما دەپ وتىرسىڭ با؟ الدە مىنا كەمپىر الجىعان دەپ تاڭ قالدىڭ با؟
– ءيا... وي، جوق، ولاي ويلامادىم. دەگەنمەن نە ايتارىمدى بىلمەي تۇرمىن. ۇندەمەي قالسام، ءسىزدى تاعى رەنجىتىپ الامىن با دەپ ۋايىمداپ وتىرعانىم.
– ۋايىمداما! سەندەر دە مەنى كەشىرىڭدەر! ءبىر بىلمەستىك بولدى. سول كۇنگى وقيعانى مۋركا ماعان ايتتى.
مىنا سوزدەن كەيىن گاليا اجەيدە اۋىتقۋشىلىق بار ما دەپ الاڭداي باستادىم. «مىسىقتا ءتىل بولۋشى ما ەدى؟ ول نە دەپ ايتادى؟..». ۇشەۋمىز تاعى ءۇنسىز قالدىق... سالدەن سوڭ اجەي مىسىعىن قولتىقتاپ، ۇيىنە قاراي بەتتەدى.
– قىزىم، كەشكە ۇمىتىپ كەتپە. ۇيالىپ، كەلمەي قالىپ جۇرمە. قارلىعاش اجەڭدى دە شاقىردىم.
تۋعان كۇنگە بارارىمدى نە بارماسىمدى بىلمەي ىڭعايسىزدانا باستادىم. اقىلداسۋ ءۇشىن قارلىعاش اجەيدىڭ پاتەرىنە كەلدىم.
– تىنىشتىق پا؟ ءوڭىڭ قاشىپ كەتىپتى عوي، – دەدى اپتىققان ءتۇرىمدى كورگەن كورشى اجەي.
– گاليا اجە مەن مىسىعىن كورگەم...
– تاعى نە دەدى؟
– مىسىعىنىڭ تۋعان كۇنىنە شاقىردى.
قارلىعاش اجە مىرس ەتتى.
– اپا، بارماسام كورشىم رەنجيدى، بارايىن دەسەم، قانداي سىيلىق اپاراتىنىمدى، قانداي تىلەك ايتاتىنىمدى بىلمەيمىن. بۇرىن-سوڭدى مىسىقتىڭ تۋعان كۇنى دەگەندى ەستىمەپپىن...
– ە، قىزىم-اي، «جۇرە بەرسەڭ، كورە بەرەسىڭ» دەگەن. «شاقىرعان جەردەن قالما» دەيدى عوي قازاق. گاليا اجەڭ كەشىككەندى ۇناتپايدى. تۋعان كۇنگە وتە جاقسى دايىندالادى. سوندىقتان ادەمى كيىنىپ بار.
– اپا، ءسىز دە باراسىز عوي.
قارلىعاش اپاي ءبىر جىميىپ الدى.
– قۇدايى كورشىم عوي، جىلدا بارامىن. سىيلىققا كوبىنە تاتتىلەر الامىن، «نە كەرەگىڭدى الارسىڭ» دەپ اقشالاي بەرەمىن.
...ساعات ءتىلى جەتىگە تاياعاندا قارلىعاش اجەمەن ىلەسىپ، ءبىر تورت پەن گۇلىمدى الىپ، مۋركانى جاڭا جاسىمەن «قۇتتىقتاۋعا» كەلدىم. گاليا اجەم ۇستەل ءۇستىن جايناتىپ قويىپتى. قۇس سۇتىنەن باسقاسىنىڭ ءبارى تابىلاتىن مول داستارقان باسىنا جينالدىق. مۋركانى دا كيىندىرىپ، موينىنا قىزىل گالستۋك تاعىپ، باسىنا قاعازدان جاسالعان تەلپەك كيگىزىپتى (مۇنداي قۇرمەتتى كەيبىر ادامدار دا كورمەيتىن شىعار). قارلىعاش اجەي ەكەۋمىز كەزەكتەسىپ، اقجارما تىلەگىمىزدى ايتتىق. گاليا اجەي ءبىر جىلادى، ءبىر كۇلدى، ايتەۋىر كوڭىلى كوبىرەك بوساپ، جانىنداعى اق ادال سەرىگىنە رياسىز تىلەگىن جاۋدىردى.
– مۋركا، – دەدى ول داۋسى دىرىلدەپ: – مەنىڭ جانىمدا بولعانىڭ ءۇشىن راحمەت! سەرگەي سياقتى جالعىز تاستاپ كەتسەڭ، قايتەر ەدىم؟! ۇزاق جاسا!
گاليا اجەيدىڭ جىلاعانىن سەزدى مە ەكەن، الگىندە جانىندا پىرىلداپ جاتقان سارى مىسىق «مياۋ!» دەپ ەركەلەي ورنىنان تۇردى. ماعان بۇل كورىنىس قاتتى اسەر ەتتى. قانشا دەگەنمەن اللانىڭ ۇيىنە كىرۋگە رۇقسات العان ماقۇلقاتتان جالعىز وسى مىسىق ەمەس پە، دەمەك ايتار ءتىلى بولماسا دا، جانى مەيىرىمدى بولىپ تۇر عوي دەپ مەنىڭ دە كوزىمە جاس ىركىلدى.
***
كەشقۇرىم جۇمىستان كەلە جاتسام، ءۇي الدىندا قارلىعاش اجەي وتىر ەكەن.
– كەل، قىزىم، وتىر!
قاشاندا كۇلىمسىرەپ جۇرەتىن كورشىمىز بۇل جولى دا اقجارقىن كوڭىلىمەن اڭگىمەسىن جالعادى.
– گاليا اجەڭ مۋركاسىمەن باقشاسىنا كەتتى. شيە ءپىسىپ جاتىر ەكەن.
– اپاي، ءسىز نەگە مىسىق اسىرامايسىز؟ نەمەرەلەر قىزىقپايدى ما؟
– كوكەم-اۋ، وسى ۇيگە ءبىر مىسىق ازدىق ەتىپ ءجۇر مە؟
ەكەۋمىز قوسىلا كۇلدىك.
– ءوز باسىم مىسىقتى جاقسى دا كورمەيمىن ، جەك كورمەيمىن دە. مىسىق تا قۇدايدىڭ جاراتقان تىرشىلىك يەسى عوي. جەر ءۇي بولسا ءبىر ءجون، ونسىز دا قۋىقتاي تار ۇيدە مىسىق اسىراپ، وبالىنا قالىپ قايتەمىز، دۇرىس پا؟
– مىسىقتى جاقسى كورگەندەر ەنەسىمەن تاتۋ بولادى دەگەندى ەستىپ ەدىم.
– اي، اينالايىن-اي، وسىنداي اقىلعا سىيمايتىن ءسوزدى قايدان تاۋىپ الاسىڭدار، ا؟ – قارلىعاش اجەي كۇلە وتىرىپ، ءسوزىن قايتا جالعادى. – ايتەۋىر مىسىق پايعامباردىڭ (س.ع.س.) سۇيىكتى جانۋارى بولعان دەگەندى ەستىدىم. ال ەندى ەنە مەن كەلىننىڭ تاتۋلىعىنا مىسىقتىڭ قاتىسى جوق-اۋ. وتباسىنىڭ تاتۋلىعى ۇلكەننىڭ باۋىرمالدىعىنا، كىشىنىڭ ىزەتتىلىگىنە بايلانىستى عوي.
– اپا، سەرگەي دەگەن كىم؟
– سەرگەي گاليانىڭ جالعىز ۇلى. جوعارى وقۋ ورنىن ماسكەۋدە وقىدى دا، سول جاقتا تۇراقتاپ قالىپ قويدى. العاشىندا شەشەسىن ىزدەپ، قوڭىراۋ شالاتىن. ۇيلەنگەن سوڭ قارا شاڭىراقتى مۇلدەم ۇمىتتى. ءولى-ءتىرىسى بەلگىسىز. گاليا بايعۇس ون جىل وتسە دە جالعىزىم ىزدەپ كەلەر دەپ ۇمىتتەنەدى.
– ماسكەۋگە نەگە ىزدەپ بارماعان؟
– باردى. كوپ ۇزاماي قايتىپ كەلدى. بىراق ۇلى تۋرالى اشىلىپ ەشتەڭە ايتپادى. قازىر بار الدانىشى – مىسىعى. قايسىبىردە سەندەرگە ايتقانىم وسى ەدى. ۇلكەن كىسى عوي، ايتقانىن ەكى ەتپەي، كوڭىلىن قالدىرماڭدار، باتاسىن الاسىڭدار.
...ەسىك الدىنا تاكسي كولىگى كەلىپ توقتادى. ىشىنەن ەكى شەلەك شيەسى بار گاليا اجە ءتۇسىپ كەلە جاتىر. مۋركاسىن سومكەسىنە سالىپ الىپتى.
– جاس كەلگەن سايىن، ادام شارشايدى ەكەن، قارلىعاش. باقشانى ساتامىن دەپ شەشتىم. جاقسى ادام بولسا، ارزان باعاعا بەرەمىن.
– شارشايسىڭ عوي، ۋاقىت ءبارىبىر وزىنىكىن الادى. بۇل شەشىمىڭدى قولدايمىن.
– باقشامدى ساتقان سوڭ مۋركا ەكەۋمىز تىنىعامىز. سولاي ما، بالام؟
گاليا اجەيدى اياپ كەتتىم. مىسىقتى دا بالاداي باپتاپ، ودان مەيىرىم كۇتەدى ەكەن-اۋ... قارتايعان شاقتا جالعىزدىق دەگەن قانداي قيىن...
***
بۇگىن جەكسەنبى. ءبىز بۇل كۇندى «قالىڭ ۇيقىعا» ارنايمىز... ەسىكتى بىرەۋدىڭ دامىلسىز قاققىلاۋىنان شوشىپ وياندىق.
– جاس كەزدەرىڭدە ۇيقىدان ارتىق باقىت بولمايدى. قارتايعان سوڭ ۇيقىنىڭ جاۋ ەكەنىن ۇعاسىڭدار! – گاليا اجەي ۇيگە سامبىرلاي سويلەپ كىردى. قولىندا مىسىعى.
اينۇر اجەيدى كورگەن بويدا شالا-شارپى اماندىق سۇراسىپ، ۇيقىسىن قيماي بولمەسىنە قايتا كىرىپ كەتتى.
– ماعان رەنجىمەڭدەر، سەندەرمەن سويلەسىپ، شاي ىشكىم كەلدى. قارلىعاش اجەلەرىڭ وتباسىمەن بىرگە جاقىن جەردەگى تۋىستارىنا كەتىپتى. ولار بولماعان سوڭ، سەندەرگە كەلدىم. ۇيگە سىيمادىم.
– جوق، ەشقانداي رەنىش جوق، قايتا ەرتە وياتقانىڭىز جاقسى بولدى. «ەرتە تۇرعان ايەلدىڭ ىرىسى ارتىق» دەيتىن اجەم، قازىر شاي قويامىن.
لەزدە شاينەكتى قايناتىپ، جۇمىرتقا قۋىرىپ، اجەي ەكەۋمىز شۇيىركەلەسىپ، تاڭعى اسىمىزدى ىشتىك.
– ۇيدە نەشە بالاسىڭدار؟
– ءۇش اعايىندىمىز. نەگىزى انام ءتورت قۇرساق كوتەرگەن ەكەن.
– مەن قازىر قازاق ايەلدەرىنە قىزىعاتىن بولدىم. بۇرىن وزدەرىن ايامايدى، سىعان سياقتى شۇبىرىپ جۇرەدى، جىلدا بالا تۋادى دەپ سوگۋشى ەدىم، قارتايعاندا بالادان اسقان قىزىق جوق ەكەنىن كورىپ جاتىرمىن. بالانىڭ كوپتىگى ءۇيدى تولتىرادى ەكەن عوي.
– ءيا، «بالالى ءۇي – بازار» دەيدى.
– قازاقتىڭ باۋىرمالدىعىنا، مەيىرىمدىلىگىنە، قوناقجايلىعىنا، كەڭدىگىنە قىزىعامىن. قارتايعان سوڭ تۋىستىڭ، بالانىڭ كوپ بولۋى كەرەك ەكەنىن ءتۇسىندىم. مەنىڭ ءىنىم مەن ءسىڭلىم بار. قازىر ولاردىڭ قايدا ەكەنىن، ءولى-ءتىرىسىن بىلمەيمىن. ولار تۇرماق، جالعىز ۇلىمنىڭ قايدا جۇرگەنىنەن حابارسىزبىن. سولاردان ماعان ادال بولعانى وسى – مۋركا. جانىمنان ارتىق جاقسى كورەمىن. جارايدى، ەندى مەن قايتايىن، – دەدى گاليا اجەم مىسىعىن سيپاپ.
ءبىز سول كۇنى دە، ەرتەڭىنە دە، ودان كەيىن دە كورشى اجەلەردى كورمەدىك. جۇمىسقا ەرتە كەتەمىز، كەش كەلەمىز، كەيدە ساياباقتا سەرۋەندەپ جۇرەمىز... بىردە جۇمىستان كەلە جاتىپ، ەسىك الدىنان جەدەل جاردەم مەن پوليتسيا كولىگىن كوردىم. قارلىعاش اجەيدىڭ ءوڭى قاشىپ كەتىپتى. جىلاعانىن بايقادىم.
– اينالايىن، قىزىم، گاليا اجەڭدى سوڭعى رەت قاشان كوردىڭ؟
– اپا، تىنىشتىق پا؟ سوڭعى رەت وتكەن جەكسەنبى كۇنى تاڭەرتەڭ كوردىم. ودان كەيىن جۇمىستان كەش كەلىپ جۇرگەن سوڭ، اجەيدىڭ ۇيىنە بارماپ ەدىم.
– «جان بار جەردە قازا بار» دەگەن، اينالايىن، اجەڭ انا دۇنيەگە ءجۇرىپ كەتىپتى.
كۇندە كورىپ، سويلەسىپ جۇرگەن ادامدى جوعالتۋ وڭاي ەمەس ەكەن... سول كۇنى ءبىرتۇرلى ۇرەيدىڭ قۇشاعىندا بولدىق. ءولىم بارىنە قورقىنىشتى كورىنەدى ەمەس پە؟.. سول ءتۇنى مۋركا تۇنىمەن مياۋلاپ شىقتى...
***
ءار ۇلتتىڭ سالتى بولەك. قارلىعاش اجەمەن بىرگە گاليا اجەنىڭ سوڭعى ساداقاسىنا باردىق. ماسكەۋدەن جالعىز ۇلى سەرگەي كەلىپتى. ءمايىتتىڭ جانىندا مۋركا جاتىر ەكەن. ءبىرتۇرلى ۇيىقتاپ جاتقان ادام سياقتى. گاليا اجەنىڭ ەكى كوزىن تيىنمەن باستىرىپ قويىپتى...
ءتۇس اۋا ۇيگە سىيماي، قارلىعاش اجەيدىڭ ەسىگىن قاقتىم. ول دا كوڭىلسىز وتىر ەكەن.
– گاليا جاقسى ادام ەدى. كوپ سويلەگەنى بولماسا، كىسى بالاسىنا زيانى جوق ەدى عوي. قۋلىق-سۇمدىقتان ادا بولدى. اقتىق ساپارعا كەتكەنشە، ۇلىن كۇتۋمەن ءجۇردى. ادام وسىنشا مەيىرىمسىز بولار ما ەدى؟ ءتىرى كەزىندە اناسىنىڭ قادىرىن بىلمەي، جاعدايىن سۇراماي، ولگەن سوڭ پاتەرىن الۋعا كەلىپتى...
– اجەي، سەرگەي مۋركانى نە ىستەيدى ەكەن؟ وزىمەن بىرگە ماسكەۋگە الىپ كەتەتىن شىعار، ءا؟
– اينالايىن-اي، شەشەسىنە تاسباۋىر ادام مىسىققا مەيىرلەنەدى دەيسىڭ بە؟
– اجەي، ايتپاقشى، گاليا اجەيدىڭ كوزىن نەگە تيىنمەن باستىرىپ جاۋىپ قويعان؟
– قىزىم، گاليانىڭ اقتىق ساپارعا اتتانعانىن بىلمەي قالىپپىز. ءبىز اۋىلدا بولدىق، سەندەر جۇمىستاسىڭدار. اۋىلدان كەلگەن كۇنى ەسىگىن قاقتىم. اشپادى. تانيتىنداردان سۇراپ ەدىم، ءبارى حابارسىز. بازارشىلاپ كەتكەن شىعار دەدىم. سودان كەشكىلىك مىسىعى تىنىمسىز مياۋلادى. ءبىر سۇمدىقتىڭ بولعانىن سەزىپ، دەرەۋ جەدەل جاردەم مەن پوليتسياعا حابارلاستىم. ودان كەيىنگىسى وزىڭە ءمالىم. كوزىن نەگە تيىنمەن جاپقانىن بىلمەيمىن. بىرەۋلەر مارقۇم جان تاپسىرعاندا جانارى اشىق قالىپتى دەيدى، بىرەۋلەرى مىسىعى كوزىن جەپ قويىپتى دەيدى... نەگىزى ولگەن ادامنىڭ قاسىنا مىسىقتى كىرگىزبەيدى عوي. بۇرىن قازا تاپقان جاننىڭ قاسىنا كۇزەت قويۋشى ەدى. مۇنداي بولارىن كىم بىلگەن؟! بايعۇس مىسىقتىڭ دا قارنى اشقان بولار...
سول كۇنى ۇيىقتاي المادىم... كوز الدىما ادام جەپ وتىرعان سارى مىسىق ەلەستەپ، تۇنىمەن شوشىنىپ، ساندىراقتاپ شىعىپپىن. ەرتەسىنە دە وسىنداي كۇيگە ءتۇستىم. سودان ءبىراز ۋاقىتقا دەيىن ءوز-وزىمە كەلە الماي ءجۇردىم. كوپ ۇزاماي گاليا اجەيدىڭ ۇيىنە جاڭا كورشىلەر كوشىپ كەلدى. گاليا اجەيدى جەرلەگەن سوڭ سەرگەيدى دە، مۋركانى دە كورمەدىك. سەرگەي ماسكەۋگە كەتكەن شىعار، ال مۋركانى كىم ءبىلسىن؟ قازاق: «جاقسى يت ولىگىن كورسەتپەيدى» دەۋشى ەدى عوي، يەسى ولگەن «جاقسى مىسىقتاردىڭ» قايدا جۇرەتىنىن كىم بىلگەن؟!
ايگۇل جۇبانىش
Abai.kz
