انتاليا ديپلوماتيالىق فورۋمى — جاھاندىق ساياساتتىڭ وزەكتى ماسەلەلەرى تالقىلاناتىن ماڭىزدى حالىقارالىق الاڭداردىڭ ءبىرى. وسىنداي بەدەلدى جيىندا قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ قاتىسۋى قازاقستاننىڭ سىرتقى ساياساتتاعى بەلسەندى ءارى تەڭگەرىمدى ۇستانىمىن ايقىن كورسەتەدى. ادىلەت جانە دامۋ پارتياسىنىڭ تۇركى مەملەكەتتەرىمەن بايلانىستار جونىندەگى باسقارما توراعاسىنىڭ ورىنباسارى رەشيدە يۇكسەلدىڭ پىكىرىنشە، بۇل تەك پروتوكولدىق ساپار ەمەس، ەلدىڭ حالىقارالىق بەدەلىن ناقتى كۇشەيتەتىن ستراتەگيالىق قادام.

فورۋم اياسىنداعى جوعارى دەڭگەيدەگى كەزدەسۋلەر قازاقستاندى سەنىمدى سەرىكتەس رەتىندە تانىتىپ قانا قويماي، جاڭا ينۆەستيتسيالىق جوبالار مەن كوپسالالى ارىپتەستىكتەرگە جول اشادى. اسىرەسە رەجەپ تايىپ ەردوعانمەن وتەتىن كەلىسسوزدەر ەكى ەل اراسىنداعى ساۋدا، لوگيستيكا جانە ەنەرگەتيكا باعىتتارىنداعى ىنتىماقتاستىقتى جاڭا دەڭگەيگە كوتەرۋى مۇمكىن. ترانسكاسپي ءدالىزى سەكىلدى ءىرى جوبالار ارقىلى قازاقستاننىڭ وڭىرلىك حاب رەتىندەگى ءرولى ارتا تۇسەدى. سونىمەن قاتار، مۇنداي حالىقارالىق ديالوگ الاڭدارى ەلدىڭ جاھاندىق ساياساتتاعى ورنىن نىعايتىپ، ونى تەك قاتىسۋشى ەمەس، ىقپال ەتۋشى مەملەكەت رەتىندە قالىپتاستىرۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. وسىلايشا، انتاليا فورۋمىنا قاتىسۋ — قازاقستان ءۇشىن يميدجدىك قادام عانا ەمەس، ناقتى ەكونوميكالىق جانە ساياسي ناتيجەلەرگە باستايتىن ماڭىزدى ديپلوماتيالىق قۇرال.

- قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ انتاليا ديپلوماتيالىق فورۋمىنا قاتىسۋى قازاقستاننىڭ حالىقارالىق دەڭگەيدەگى بەدەلىن قالاي ارتتىرا الادى؟

- قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ انتاليا ديپلوماتيا فورۋمىنا قاتىسۋى قازاقستاننىڭ حالىقارالىق بەدەلىن كۇشەيتەدى. بۇل الاڭدا كورىنۋ ەلدىڭ جاھاندىق ماسەلەلەرگە بەلسەندى قاتىساتىنىن كورسەتەدى. سونىمەن قاتار، توقاەۆ قازاقستاننىڭ سىرتقى ساياساتتاعى ۇستانىمىن تانىستىرىپ، سەنىمدى سەرىكتەس رەتىندەگى ءيميدجىن نىعايتادى. فورۋم اياسىنداعى ەكىجاقتى كەزدەسۋلەر جاڭا ەكونوميكالىق جانە ديپلوماتيالىق بايلانىستارعا جول اشادى. ال تۇركيادا ءوتۋى ورتالىق ازيا-تۇركيا ىنتىماقتاستىعىن كۇشەيتىپ، قازاقستاننىڭ وڭىرلىك ءرولىن ارتتىرا تۇسەدى. قىسقاسى، بۇل فورۋمعا قاتىسۋ ەلدىڭ ديپلوماتيالىق ىقپالىن دا، حالىقارالىق بايلانىستارىن دا كەڭەيتەدى.

- بۇل فورۋم قازاقستان ءۇشىن جاڭا سەرىكتەستىكتەر ورناتۋعا قانداي مۇمكىندىكتەر اشادى؟

- انتاليا ديپلوماتيا فورۋمى قازاقستان ءۇشىن جاڭا سەرىكتەستىكتەر قۇرۋعا كەڭ مۇمكىندىك بەرەدى. بىرىنشىدەن، فورۋم اياسىندا ءتۇرلى ەلدەردىڭ ساياساتكەرلەرى، ينۆەستورلار مەن كومپانيا وكىلدەرى باس قوسادى. بۇل قازاقستانعا ەنەرگەتيكا، لوگيستيكا، اۋىل شارۋاشىلىعى سياقتى سالالارداعى جوبالارىن تانىستىرىپ، تىكەلەي ينۆەستيتسيا تارتۋعا جول اشادى. ەكىنشىدەن، وڭىرلىك ىنتىماقتاستىق كەڭەيەدى. قازاقستان تۇركيا جانە ورتالىق ازيا ەلدەرىمەن بىرلەسكەن جوبالاردى دامىتۋعا مۇمكىندىك الادى. ۇشىنشىدەن، ساياسي جانە ديپلوماتيالىق بايلانىستار نىعايادى. كوشباسشىلار اراسىنداعى كەزدەسۋلەر حالىقارالىق ۇيىمدارداعى ءوزارا قولداۋعا جانە ورتاق باستامالارعا نەگىز بولۋى مۇمكىن. سونىمەن قاتار، تەحنولوگيا، يننوۆاتسيا، ءبىلىم جانە مادەنيەت سالالارىندا دا جاڭا ارىپتەستىكتەر ورناتۋعا جاعداي جاسالادى. بۇل ەلدىڭ دامۋىن جەدەلدەتىپ، حالىقارالىق بەدەلىن ارتتىرادى. قورىتىندىلاي كەلە، مۇنداي فورۋم قازاقستان ءۇشىن تەك تانىستىرۋ الاڭى ەمەس، ۇزاق مەرزىمدى ءارى كوپسالالى سەرىكتەستىكتەر قالىپتاستىراتىن ماڭىزدى مۇمكىندىك بولىپ تابىلادى.

- رەجەپ تايىپ ەردوعانمەن كەزدەسۋ اياسىندا ەكى ەل ىنتىماقتاستىعىنىڭ قاي باعىتتارى جاڭا دەڭگەيگە كوتەرىلۋى مۇمكىن؟

- رەجەپ تايىپ ەردوعان مەن قاسىم-جومارت توقاەۆ اراسىنداعى كەزدەسۋ تۇركيا مەن قازاقستان ىنتىماقتاستىعىن جاڭا دەڭگەيگە كوتەرۋى مۇمكىن. ەڭ الدىمەن، ساۋدا مەن ينۆەستيتسيا كولەمىن ارتتىرۋعا مۇمكىندىك بار. ەكى ەل كاسىپكەرلەرى ءۇشىن جاڭا جوبالار اشىلىپ، ءوزارا كاپيتال اعىنى كۇشەيۋى ىقتيمال. كولىك-لوگيستيكا سالاسىندا، اسىرەسە ترانسكاسپي ورتا ءدالىزى ارقىلى وتەتىن باعىتتى دامىتۋ ستراتەگيالىق تۇرعىدان وتە ماڭىزدى. بۇل ەۋروپا مەن ازيانى بايلانىستىراتىن ءتيىمدى مارشرۋتتى بىرگە ىلگەرىلەتۋگە جول اشادى. ەنەرگەتيكادا قازاقستان رەسۋرستارى مەن تۇركيانىڭ ترانزيتتىك ءرولى ۇشتاسىپ، مۇناي-گازبەن قاتار جاڭارتىلاتىن ەنەرگيا جوبالارىنا سەرپىن بەرەدى. قورعانىس جانە قاۋىپسىزدىك سالاسىندا دا ارىپتەستىك تەرەڭدەۋى مۇمكىن. اسىرەسە، بىرلەسكەن ءوندىرىس، تەحنولوگيا الماسۋ جانە اسكەري دايىندىق باعىتتارى كەڭەيەدى. سونىمەن قاتار تسيفرلاندىرۋ، ءبىلىم، مادەنيەت جانە اۋىل شارۋاشىلىعى سالالارىندا دا جاڭا باستامالار جۇزەگە اسۋى ىقتيمال. جالپى، بۇل كەزدەسۋ ەكىجاقتى قاتىناستى كوپسالالى ستراتەگيالىق سەرىكتەستىك دەڭگەيىنە شىعارىپ، ناقتى جوبالار ارقىلى نىعايتۋعا مۇمكىندىك بەرەدى.

- ەكىجاقتى كەزدەسۋلەردەن قانداي ناقتى ساياسي نەمەسە ەكونوميكالىق ناتيجەلەر كۇتۋگە بولادى؟

- رەجەپ تايىپ ەردوعان مەن قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ انتاليا ديپلوماتيا فورۋمى اياسىنداعى كەزدەسۋلەرىنەن تەك جالپى مالىمدەمەلەر ەمەس، ناقتى ناتيجەلەر كۇتىلەدى. مۇنداي ناتيجەلەر ادەتتە بىرنەشە باعىت بويىنشا بايقالادى:

كەلىسىمدەر مەن مەموراندۋمدار

تاراپتار ساۋدا، ينۆەستيتسيا، ەنەرگەتيكا جانە كولىك سالالارىندا ناقتى قۇجاتتارعا قول قويۋى مۇمكىن. بۇل جاڭا جوبالاردى ىسكە قوسۋعا مۇمكىندىك بەرەدى.

ساۋدا كولەمى بويىنشا ناقتى ماقساتتار

ەكى ەل ساۋدا اينالىمىن ارتتىرۋ ءۇشىن بەلگىلى ءبىر ساندىق مەجەلەردى (مىسالى، بىرنەشە جىل ىشىندە ناقتى ميلليارد دوللار كولەمىنە جەتۋ) جاريالاۋى مۇمكىن.

بىرلەسكەن جوبالاردى ىسكە قوسۋ

كولىك-لوگيستيكا (ورتا ءدالىز), ەنەرگەتيكا نەمەسە ءوندىرىس سالالارىندا ناقتى جوبالار باستالۋى ىقتيمال.

ينستيتۋتسيونالدىق ىنتىماقتاستىقتى كۇشەيتۋ ەكىجاقتى كەڭەستەر مەن جۇمىس توپتارىنىڭ قىزمەتى جاندانىپ، جاڭا تەتىكتەر قۇرىلۋى مۇمكىن. بۇل سەرىكتەستىكتى جۇيەلى دەڭگەيگە كوتەرەدى.

ۆيزا، كولىك جانە بيزنەسكە قولايلى جاعدايلار ۆيزا رەجيمىن جەڭىلدەتۋ، جاڭا اۋە باعىتتارىن اشۋ جانە كەدەن راسىمدەرىن جەدەلدەتۋ سياقتى شەشىمدەر قابىلدانۋى ىقتيمال. قورعانىس جانە قاۋىپسىزدىك سالاسى اسكەري ىنتىماقتاستىق، بىرلەسكەن وقۋ-جاتتىعۋلار مەن تەحنولوگيا الماسۋ بويىنشا كەلىسىمدەر جاسالۋى مۇمكىن.

ورتاق ساياسي مالىمدەمەلەر

ايماقتىق جانە جاھاندىق ماسەلەلەر بويىنشا بىرلەسكەن ۇستانىمدار جاريالانادى. ينۆەستيتسيالىق جوبالار تۋرالى حابارلامالار

ءىرى كومپانيالار تاراپىنان جاڭا ينۆەستيتسيالار جونىندە ناقتى شەشىمدەر جاريالانۋى مۇمكىن. قورىتا ايتقاندا، مۇنداي كەزدەسۋلەردىڭ باستى ناتيجەسى — جاي ديپلوماتيالىق ديالوگ ەمەس، ناقتى كەلىسىمدەر، جاريالانعان ماقساتتار جانە ىسكە قوسىلعان جوبالار سياقتى ولشەنەتىن ناتيجەلەر بولۋى.

- مۇنداي حالىقارالىق الاڭدار قازاقستاندىق بيزنەس پەن ينۆەستيتسيالىق جوبالاردى ىلگەرىلەتۋگە قالاي اسەر ەتەدى؟

- انتاليا ديپلوماتيا فورۋمى سياقتى حالىقارالىق الاڭدار قازاقستان بيزنەسى مەن ينۆەستيتسيالىق جوبالارىنىڭ دامۋىنا تىكەلەي اسەر ەتەدى. بىرىنشىدەن، قازاقستاندىق كومپانيالار شەتەلدىك ينۆەستورلارمەن تىكەلەي بايلانىس ورناتىپ، ينۆەستيتسيا تارتۋعا مۇمكىندىك الادى. ەكىنشىدەن، ءىرى جوبالار حالىقارالىق دەڭگەيدە تانىستىرىلىپ، ولارعا دەگەن سەنىم ارتادى. ۇشىنشىدەن، شەتەلدىك سەرىكتەستەرمەن بىرلەسكەن كاسىپورىندار قۇرىلىپ، تەحنولوگيا مەن تاجىريبە الماسۋ جۇزەگە اسادى. سونىمەن قاتار، جاڭا نارىقتارعا شىعۋ، قوسىمشا قارجى كوزدەرىن تابۋ جانە ەلدىڭ ينۆەستيتسيالىق ءيميدجىن كۇشەيتۋگە جول اشىلادى. قىسقاسى، مۇنداي فورۋمدار – بيزنەس ءۇشىن تەك تانىستىرۋ الاڭى ەمەس، ناقتى سەرىكتەستىك، ينۆەستيتسيا جانە دامۋ مۇمكىندىگى.

- انتاليا فورۋمىنا قاتىسۋ قازاقستاننىڭ جاھاندىق ديالوگتاعى ءرولىن كۇشەيتۋگە قانداي سەرپىن بەرە الادى؟

- انتاليا ديپلوماتيا فورۋمىنا قاتىسۋ قازاقستاننىڭ جاھاندىق ديالوگتاعى ءرولىن كورسەتىپ قانا قويماي، ونى كۇشەيتە تۇسەدى. بۇل قازاقستاندى حالىقارالىق دەڭگەيدە تەك باقىلاۋشى ەمەس، بەلسەندى، پىكىر بىلدىرەتىن جانە ماڭىزدى شەشىمدەرگە ىقپال ەتە الاتىن مەملەكەت رەتىندە تانىتادى. سونىمەن قاتار، مۇنداي الاڭدار ەلدىڭ ديپلوماتيالىق بايلانىستارىن كەڭەيتىپ، جاڭا سەرىكتەستىكتەر ورناتۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. بۇل ءوز كەزەگىندە قازاقستاننىڭ حالىقارالىق بەدەلىن ارتتىرىپ، ونىڭ اراعايىندىق جانە كەلىسسوز جۇرگىزۋ قابىلەتىن نىعايتادى. قىسقاسى، فورۋمعا قاتىسۋ قازاقستاننىڭ جاھاندىق ارەناداعى ىقپالىن ارتتىرىپ، ونى ماڭىزدى ديپلوماتيالىق ويىنشى رەتىندە قالىپتاستىرادى.

Abai.kz