رەداكتسيادان: قازاقستان ءوزىنىڭ مەملەكەت رەتىندە دامۋىن عىلىممەن بايلانىستىرادى. بۇل، قازاقستان جاعدايىندا مىندەتتى باعىت، سەبەبى، بىزدەگى تابيعي رەسۋرستار مەن قازبا بايلىقتىڭ مول بولۋى – سوعان ساي يندۋستريالىق ءوندىرىستى دامىتۋدى، جاڭا تەحنولوگيالاردى ەنگىزۋدى تالاپ ەتەدى.

ال، ەلىمىز تەرريتوريالىق تۇرعىدان وتە ۇلكەن بولعاندىقتان، وعان لوگيستيكالىق جانە كومۋنيكاتسيالىق ينفراقۇرىلىمدى سايكەستەندىرۋ دە – ءوز الدىنا ءبىر عىلىمي سالا.

قازاقستاننىڭ كۇردەلى تابيعي‑ەكولوگيالىق جانە سانيتارلىق‑ەپيدەمولوگيالىق قاۋىپتى ايماقتاردىڭ ءبىرى بولۋى – جەكە عىلىمي سالانى قاجەت ەتەدى.

مىنە، وسىنداي جانە وسىعان ۇقساس تالاپتار ‑ مەملەكەتىمىزدەگى قازىرگى عىلىم مەن ءبىلىم ساياساتىنىڭ نەگىزگى باعىتىن ايقىنداپ وتىر: اكادەميالىق ينستيتۋتتارعا دەربەستىك بەرىلدى، ۋنيۆەرسيتەتتەر عىلىمي‑زەرتتەۋ ورتالىقتارىنا اينالا باستادى، عىلىمي تاقىرىپتاردى بەلگىلەۋدە جانە ونى قارجىلاندىرۋدا عالىمدار ءبىرشاما ەركىندىككە قول جەتكىزۋدە...

وسىعان بايلانىستى ءبىز بۇگىن رەسەيلىك عالىم، الەۋمەتتانۋ عىلىمدارىنىڭ كانديداتى، سانكت-پەتەربۋرگتەگى ەۋروپالىق ۋنيۆەرسيتەتتىڭ پروفەسسورى ميحايل سوكولوۆتىڭ «عىلىمي سۋپەردەرجاۆالار جانە اكادەميالىق يمپەريالاردىڭ قۇلدىراۋى» اتتى ماقالاسىن قازاق تىلىنە اۋدارىپ جاريالادىق. ماقالاعا قازاقستاندىق عالىمدار ءۇن قاتادى دەگەن ويدامىز.

عىلىمي سۋپەردەرجاۆالار جانە اكادەميالىق يمپەريالاردىڭ قۇلدىراۋى

الەمدىك عىلىم ەلدەر اراسىندا قالاي بولىنەدى جانە نەگە ەڭ ىقپالدى ءبىلىم ورتالىقتارى دا ءبىر كۇنى ءوز باسىمدىعىن جوعالتا باستايدى؟

عىلىم تۋرالى ءسوز بولعاندا، ول كوبىنە «ۇلتتىق باسەكەلەستىك» رەتىندە ايتىلادى: كىم كوپ ماقالا جاريالايدى، قاي ۋنيۆەرسيتەتتەردىڭ رەيتينگتەرى جوعارى، قاي ەلدەردىڭ زەرتتەۋشىلەرى كوبىرەك نوبەل سىيلىعىن الادى جانە ت.ت. — سول ەل عىلىمي ورتالىق اتالادى جانە ول سول ەلدىڭ ساياسي‑ەكونوميكالىق كورسەتكىشىنىڭ ءبىرى دەپ سانالادى.

الايدا عىلىمي كوشباسشىلىق ساياسي كوشباسشىلىققا قاراعاندا الدەقايدا كۇردەلى ەكەنى تاڭعالدىرادى: ول ساياسي شەكارالارىمەن دە، زاڭدىلىقتارىمەن دە، مەملەكەتتىڭ ورلەۋ مەن قۇلدىراۋ سەبەپتەرىمەن دە سايكەس كەلمەيدى.

عىلىم تاريحىنا مۇقيات قاراساق، عىلىمي سۋپەردەرجاۆالار مىندەتتى تۇردە ەڭ باي نەمەسە ەڭ قۋاتتى ارمياسى بار ەلدەر بولماۋى مۇمكىن ەكەنىن كورەمىز. مۇنداي ەل ءۇشىن ەڭ ماڭىزدىسى — الدىڭعى قاتارداعى عىلىمدا جۇمىس ىستەيتىن ادامداردىڭ ەلەۋلى بولىگىنىڭ سول جەردە شوعىرلانۋى.

ەلدى عىلىمي سۋپەردەرجاۆا ەتەتىن نە؟

عىلىمي سۋپەردەرجاۆا دەپ الەمدىك اۋقىمدا العاندا الدىڭعى شەپتە جۇمىس ىستەيتىن عالىمداردىڭ وتە ۇلكەن ۇلەسى شوعىرلانعان ەلدى ايتۋعا بولادى:

XVII عاسىردا — قازىرگى ەكسپەريمەنتتىك عىلىم قالىپتاسقان كەزەڭدە — مۇنداي ەلدەر يتاليا، انگليا، فرانتسيا جانە گوللانديا بولدى.

قازىرگى ولشەممەن ولاردىڭ جالپى عىلىمي قاۋىمداستىعى ورتاشا ءبىر ۋنيۆەرسيتەتكە دە جەتپەس ەدى، بىراق سول زاماندا ولار الەمدىك ءبىلىم ءوندىرىسىنىڭ ۇلكەن بولىگىن قامتاماسىز ەتتى.

عالىمدار سانى الەمدە وسكەن سايىن جانە جاڭا ەلدەر جاھاندىق اكادەميالىق جۇيەگە قوسىلعان سايىن، بۇرىنعى كوشباسشىلار ابسوليۋتتىك تۇرعىدا وسسە دە، سالىستىرمالى تۇردە السىرەي باستايدى.
بۇل تازا دەموگرافيالىق سەبەپتەرگە بايلانىستى: ەگەر ءبىر ەلدەگى عالىمدار سانى الەمدىك وسىمنەن باياۋ وسسە، ونىڭ ۇلەسى ازايادى. سوندىقتان عىلىمي رەيتينگتەر تەك جاڭالىقتار مەن رەفورمالارعا ەمەس، دەموگرافياعا دا تاۋەلدى.

نەگە عىلىم ساياسي كارتا بويىنشا ءومىر سۇرمەيدى؟ 

«اكادەميالىق سۋپەردەرجاۆا» ۇعىمىن ۇلتتىق مەملەكەتپەن تەڭەستىرۋ — شارتتى نارسە. «عىلىمي سۋپەردەرجاۆا» مىندەتتى تۇردە ساياسي، اسكەري نەمەسە ەكونوميكالىق سۋپەردەرجاۆا بولماۋى مۇمكىن، ءتىپتى دەربەس مەملەكەت تە بولماۋى ىقتيمال.

مىسالى، گاليلەي زامانىنداعى يتاليا مادەني كەڭىستىك رەتىندە ءبىرتۇتاس بولعانىمەن، ساياسي تۇرعىدان ءبىر مەملەكەت ەمەس ەدى.

عىلىمي قۋات ەل ىشىندە دە بىركەلكى تارالمايدى: اقش-تى عىلىمي سۋپەردەرجاۆا دەيتىن بولساق، ءبىز بۇكىل ەلدى ەمەس، نەگىزىنەن جاعالاۋلار مەن جەكەلەگەن عىلىمي كلاستەرلەردەگى ۋنيۆەرسيتەتتەر مەن زەرتتەۋ ورتالىقتارىن ايتامىز.

ەلدىڭ ۇلكەن بولىگى عىلىمنىڭ الدىڭعى شەبىنەن تىس بولۋى مۇمكىن. اقش-تىڭ جارتى شتاتىندا الەمدىك رەيتينگتىڭ العاشقى جۇزدىگىنە كىرەتىن ۋنيۆەرسيتەتتەر جوق. بۇل جاعداي قىتايعا جانە باسقا ءىرى ەلدەرگە دە ءتان.

عىلىم مەملەكەت اۋماعىندا جاسالادى، بىراق ونى مەملەكەتتەردىڭ ءوزى جاسامايدى. عالىمدار بەلگىلى ءبىر ەلدەردە جۇمىس ىستەيدى، سول جەردە جالاقى الادى، ۆيزالىق جانە قارجىلىق رەجيمدەرگە تاۋەلدى.

بىراق عىلىمي بايلانىستار ۇنەمى شەكارادان اسىپ جاتادى. ارينە، عىلىم مەن مەملەكەت اراسىندا بايلانىس بار: عىلىم يننوۆاتسيا، بەدەل جانە «جۇمساق كۇش» بەرەدى. سوندىقتان مەملەكەتتەر وعان ينۆەستيتسيا سالۋعا تىرىسادى. بىراق بۇل بايلانىس جاناما: عىلىمي جەتىستىك ساياسي بەدەلدى ارتتىرۋى مۇمكىن، ال ساياسي امبيتسيالار عىلىمعا ينۆەستيتسيانى كۇشەيتۋى مۇمكىن، بىراق بىرەۋى ەكىنشىسىن تولىق انىقتامايدى.

اكادەميالىق گەگەمونيا قايدان باستالادى؟

«اكادەميالىق گەگەمونيا» دەگەن ۇعىم كوبىنە ەلدەرگە قاتىستى قولدانىلعانىمەن، شىن مانىندە گەگەمونيا مەملەكەتتەرگە ەمەس، عالىمدار جەلىلەرىنە ءتان.

كەيبىر جەلىلەر تەك ءبىلىم ءوندىرىپ قانا قويماي، زەرتتەۋ تاقىرىپتارىن، جاريالاۋ ستاندارتتارىن، اكادەميالىق مانساپ ەرەجەلەرىن جانە «ساپالى عىلىم» دەگەن تۇسىنىكتىڭ ءوزىن بەلگىلەي باستايدى.

مۇنداي گەگەمونيا بەدەلدى جۋرنالداردى، ساپا كريتەريلەرىن جانە عىلىمي مانساپتاردى باقىلاۋعا نەگىزدەلەدى.

وسىنداي جاعدايدا قاي جۋرنال جەتەكشى، قاي ءادىس زاڭدى، قاي تاقىرىپ ماڭىزدى دەگەن ورتاق تۇسىنىك قالىپتاسادى. ال باسقا باعىتتار، ءتىپتى تەرەڭ تاريحى بولسا دا، شەتكە ىعىستىرىلۋى مۇمكىن.

مىسالى، ەكونوميكا سالاسىندا اقش-تاعى عىلىمي ورتالىقتار ونداعان جىلدار بويى ەرەكشە ۇستەمدىككە يە. بىراق بۇل «امەريكا الەمگە ءتارتىپ تاڭىپ وتىر» دەگەندى بىلدىرمەيدى — وعان تەك اقش-تا ورنالاسقان جەلى ۇستەمدىك ەتەدى. ونىڭ ءوزى كەيدە اقش ۇكىمەتىنە قارسى سىننىڭ نەگىزگى كوزى بولۋى مۇمكىن.

اكادەميالىق يمپەريالار قالاي السىرەيدى؟

عىلىم تاريحىنا كەڭىرەك قاراساق، ەشبىر ورتالىق ۇزاق ۋاقىت بويى كوشباسشى بولىپ قالا الماعان:

يتاليا ورنىن باسقالارعا بەردى، انگليا مەن فرانتسيا ۇلى عىلىمي دەرجاۆالار بولىپ قالدى، بىراق ءابسوليۋتتى ۇستەمدىگىن جوعالتتى. گەرمانيا XIX عاسىردا كوتەرىلدى، بىراق XX عاسىردىڭ سوڭىنا قاراي السىرەدى.
XX عاسىر ورتاسىندا اقش پەن كسرو العا شىقتى، كەيىن جاپونيا كۇشەيدى، ال سوڭعى ونجىلدىقتاردا قىتاي قارقىندى ءوسىپ، كەي كورسەتكىشتەر بويىنشا اقش-پەن تەڭەستى.

بۇل وزگەرىستەر بىرنەشە فاكتوردىڭ اسەرىنەن بولادى:

1. ينستيتۋتسيونالدىق تارالۋ.

عىلىمي رەۆوليۋتسيا ەۋروپادا باستالدى، بىراق كەيىن باسقا ايماقتار دا وسى مودەلدى يگەردى. حالقى كوپ ەلدەر عىلىمدى مەڭگەرگەن سايىن ەۋروپانىڭ ارتىقشىلىعى ازايدى.

2. ەكونوميكالىق فاكتورلار.

عىلىم رەسۋرستارعا تاۋەلدى جانە تالانت ءۇشىن باسقا سالالارمەن باسەكەگە تۇسەدى. قىتايدىڭ ءوسۋى عىلىمنىڭ تارتىمدى مانساپقا اينالۋىمەن بايلانىستى.

3. ميگراتسيا.

عالىمداردىڭ جاپپاي كەتۋى ەلدىڭ عىلىمي الەۋەتىن تەز السىرەتەدى. XX عاسىرداعى گەرمانيا — سونىڭ ايقىن مىسالى.

مەملەكەتتىك ساياسات عىلىمعا اسەر ەتە مە؟

ءار مەملەكەت عىلىمدى ءارتۇرلى دەڭگەيدە قارجىلاندىرادى جانە ءوز باسىمدىقتارىن ەنگىزۋگە تىرىسادى.

سوڭعى جىلدارى اقش-تا گرانتتاردىڭ قىسقارۋى، ۆيزالىق شەكتەۋلەر جانە ساياسي قىسىم عىلىمي كوشباسشىلىقتىڭ بولاشاعى تۋرالى پىكىرتالاس تۋدىردى. دەگەنمەن، بۇل اۆتوماتتى قۇلدىراۋدى بىلدىرمەيدى. اقش-تا عىلىم تەك مەملەكەتتىك قارجىعا تاۋەلدى ەمەس — جەكە قورلار مەن ۋنيۆەرسيتەت رەسۋرستارى دا ماڭىزدى.

عىلىمي كوشباسشىلىقتى جوسپارلاۋعا بولا ما؟

مەملەكەتتەر عىلىمي سۋپەردەرجاۆانى جوسپارلى تۇردە قۇرۋعا بولادى دەپ ويلايدى: جالاقىنى ءوسىرۋ، ىنتالاندىرۋ ەنگىزۋ، جاريالانىم سانىن ارتتىرۋ.  الايدا بۇل ارقاشان ناتيجە بەرمەيدى. فورمالدى بەلسەندىلىك وسسە دە، ماڭىزدى زەرتتەۋلەر كوبەيمەي قالۋى مۇمكىن.

عىلىمي شىنايىلىقتىڭ باستى شارتى — جاھاندىق عىلىمي پىكىرتالاسقا قاتىسۋ. عالىمدار حالىقارالىق جۋرنالداردى وقىمايىنشا، ولار عىلىمنىڭ الدىڭعى شەبىنە شىعا المايدى. 

«جاريالانىم قاقپانى»

ارتىق اكىمشىلىك قىسىم ‑ جالعان عىلىمنىڭ كوبەيۋىنە اكەلۋى مۇمكىن: «قوقىس» جۋرنالدار، ديسسەرتاتسيا فابريكالارى، يميتاتسيالىق زەرتتەۋلەر پايدا بولادى. ۋاقىت وتە كەلە مۇنداي جۇيە ءوزىن-ءوزى كوبەيتەتىن جابىق ورتاعا اينالادى.

كسرو مىسالى كورسەتكەندەي، عالىمدار سانى كوپ بولۋى ساپانى بىلدىرمەيدى. كوپتەگەن ادامدار عىلىمي جۇيەگە فورمالدى تۇردە كىرگەنىمەن، شىنايى زەرتتەۋ نە ەكەنىن تۇسىنبەدى.

قازىر بۇل ماسەلەگە جاساندى ينتەللەكت قوسىلىپ وتىر — اۆتوماتتى ماتىندەر ساپالى جانە جالعان عىلىم اراسىنداعى شەكارانى ودان ءارى بۇلىڭعىر ەتەدى.

بۇگىنگى الەم نە دەيدى?

عىلىمي كوشباسشىلىق — وتە وزگەرمەلى قۇبىلىس. ءىرى ورتالىقتار ءالى دە بار، بىراق ولاردىڭ ارتىقشىلىعى ماڭگى ەمەس. بارلىعى ەڭبەك جاعدايىنا، ميگراتسياعا، ينستيتۋتتارعا جانە عىلىمنىڭ ورنىنا ونىڭ سىرتقى بەلگىلەرىنە عانا ۇمتىلماۋعا بايلانىستى.

سوندىقتان عىلىمي سۋپەردەرجاۆا — تۇراقتى مارتەبە ەمەس، ۋاقىتشا جاعداي. ول تالانتتى وزىنە تارتا العانشا، مۇمكىندىگىنەن اسىپ كەتپەگەنشە جانە «جاساندى ايعاي‑شۋعا» باتىپ كەتپەگەنشە عانا ساقتالادى.
بۇل شارتتار بۇزىلعان ساتتەن باستاپ، ءتىپتى سىرتتاي مىقتى كورىنسە دە، ونىڭ قۇلدىراۋى باستالادى...

ءابدىراشيت باكىرۇلى، فيلوسوف‑عالىم

Abai.kz